Date: 2013-10-23T07:00:00+00:00
Description: 'In mijn ogen was ze altijd oud geweest. Maar in een andere tijd, in een ander land, was er ballet, vrolijkheid en liefde in haar leven. Een compleet ander bestaan... Zij was mijn geliefde grootmoeder, die Russische liedjes zong, van rolschaatsen hield en weinig over vroeger sprak. Toen Oma Danina overleed, liet ze vrijwel niets na. Alleen een paar oude balletschoenen, een gouden ketting en een pak brieven. Dat was de geheime erfenis die ik mocht ontdekken - een erfenis die vertelde over haar verre Russische verleden: een onvoorstelbaar levensverhaal vol jeugd, schoonheid, liefde en dromen.'

Inhoud

'In mijn ogen was ze altijd oud geweest. Maar in een andere tijd, in een ander land, was er ballet, vrolijkheid en liefde in haar leven. Een compleet ander bestaan...

Zij was mijn geliefde grootmoeder, die Russische liedjes zong, van rolschaatsen hield en weinig over vroeger sprak. Toen Oma Danina overleed, liet ze vrijwel niets na. Alleen een paar oude balletschoenen, een gouden ketting en een pak brieven. Dat was de geheime erfenis die ik mocht ontdekken - een erfenis die vertelde over haar verre Russische verleden: een onvoorstelbaar levensverhaal vol jeugd, schoonheid, liefde en dromen.'

Danielle Steel

Oma Danina

Uitgeverij Luitingh ~ Sijthoff

Voor meer informatie: kijk op www.boekenwereld.com

© 1999 by Danielle Steel

AU rights reserved

© 2001 Nederlandse vertaling

Uitgeverij Luitingh ~ Sijthoff B.V., Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel: Granny Dan

Vertaling: Rosemarie de Bliek

Omslagontwerp: Karel van Laar

Omslagillustratie: Edgar Degas

cip/isbn 90 245 4172 7
nugi 335

Voor grote liefdes,
en kleine ballerina's,
ieder apart gekoesterd
en voor altijd
meegedragen in het hart.

En voor Vanessa,
vooral,
zo'n dierbaar kind
en bijzondere
ballerina.

Moge het leven je behandelen met
gratie, mildheid en
compassie.

Alle liefs,
d.s.

Proloog

Het pakje arriveerde twee weken voor Kerstmis op een middag dat er sneeuw lag. Het was keurig ingepakt met een touwtje eromheen en lag voor mijn deur toen ik thuiskwam met de kinderen. We waren via het park naar huis gegaan en ik had op een bank gezeten, en terwijl ik naar ze keek, had ik weer aan haar gedacht, zoals bijna voortdurend de afgelopen week na haar begrafenis. Er was zoveel wat ik nooit over haar te weten was gekomen, zoveel wat ik slechts geraden had, zoveel geheimen waartoe alleen zij de sleutel had. Het ergste vond ik dat ik haar niet naar haar leven had gevraagd toen ik de kans had, maar gewoon had aangenomen dat het niet belangrijk was. Ze was per slot van rekening oud, hoe belangrijk kon het zijn? Ik dacht dat ik alles over haar wist.

Ze was de grootmoeder met de ogen waarin lichtjes twinkelden, die het heerlijk vond om met me te rolschaatsen, zelfs toen ze al ver in de tachtig was, die speciale koekjes bakte en met de kinderen in de stad waar ze woonde praatte alsof het volwassenen waren die haar begrepen. Ze was heel wijs en heel grappig, en ze waren dol op haar. Als ze erom vroegen liet ze kaarttrucs zien, waar ze niet genoeg van konden krijgen. Ze had een mooie stem, speelde balalaika en zong prachtige oude Russische liederen. Het leek wel of ze altijd zong of neuriede en altijd bewoog. Zelfs op het allerlaatst was ze soepel, gracieus en bijzonder geliefd en werd ze bewonderd door iedereen die haar kende. Het was verrassend druk geweest in de kerk voor een vrouw van negentig. Toch kende niemand van ons haar echt. Niemand van ons begreep wie ze werkelijk was geweest, of begreep iets van de buitengewone wereld waar ze vandaan was gekomen. We wisten dat ze in Rusland was geboren en in 1917 in Vermont was gekomen, en dat ze wat later met mijn grootvader was getrouwd. We namen gewoon aan dat ze er altijd was geweest en deel van ons leven had uitgemaakt zoals wij haar kenden. Zoals dat gaat met oude mensen, dachten we dat ze altijd oud was geweest.

Niemand wist echt iets over haar en wat in mijn hoofd bleef hangen, waren de onbeantwoorde vragen. Het enige wat ik mezelf nu kon afvragen, was waarom ik er nooit aan had gedacht ze te stellen. Waarom had ik nooit naar de antwoorden op de vragen gezocht?

Mijn moeder was tien jaar eerder gestorven. Misschien had zelfs zij de antwoorden niet gekend of willen kennen.

Mijn moeder had veel meer op haar vader geleken. Ze was een serieus type, verstandig, een echte New Englandse, hoewel haar vader dat niet was. Maar net als hij was ze iemand van weinig woorden. Ze was gesloten. Ze hield haar mening voor zich en was schijnbaar niet geïnteresseerd in de mysteries van andere werelden of het leven van andere mensen. Ze ging naar de supermarkt als de tomaten en aardbeien in de aanbieding waren, ze was praktisch, ze leefde in een materialistische wereld en leek weinig op haar moeder. Het woord dat mijn moeder het beste beschrijft, is degelijk, wat niet het woord is dat iemand gebruikt zou hebben om haar moeder, oma Danina, zoals ik haar noemde, te beschrijven.

Oma Danina was magisch. Het leek wel of oma Danina bestond uit lucht, feeënglitter en engelenvleugels, alles wat sprookjesachtig, licht en gracieus was. De twee vrouwen leken totaal niet op elkaar. Mijn grootmoeder had altijd een magnetische aantrekkingskracht op me door haar warmte en hartelijkheid die naar voren kwamen in talloze kleine gebaren. Van oma Danina hield ik het allermeest en ik miste haar zo wanhopig die besneeuwde middag in het park dat ik me afvroeg wat ik zonder haar moest beginnen. Ze was tien dagen tevoren gestorven, op negentigjarige leeftijd.

Toen mijn moeder op haar vierenvijftigste stierf, had ik verdriet en wist ik dat ik haar zou missen. Ik zou de stabiliteit missen die ze voor me had gesymboliseerd, de betrouwbaarheid, de plek om thuis te komen. Mijn vader trouwde een jaar na haar dood met haar beste vriendin, en zelfs dat schokte me niet werkelijk. Hij was vijfenzestig, had een zwak hart en had iemand nodig die 's avonds voor hem kookte. Connie was zijn oudste vriendin en een verstandige keuze als vervangster voor mijn moeder. Ik vond het niet erg. Ik begreep het. Ik miste mijn moeder niet vreselijk. Maar oma Danina... de wereld had iets van haar magie verloren omdat oma er niet langer was. Ik wist dat ik haar nooit meer zou horen zingen, in haar melodieuze Russisch...

De balalaika was toen allang verdwenen. Met haar verdween een speciaal soort opwinding. Ik wist dat mijn kinderen nooit zouden begrijpen wat ze hadden verloren. Voor hen was ze slechts een stokoude vrouw, met vriendelijke ogen en een grappig accent... maar ik wist beter. Ik wist precies wat ik had verloren en nooit meer zou terugvinden. Ze was een heel bijzonder mens, een mystieke ziel. Wie haar eenmaal had ontmoet, kon haar niet meer vergeten.

Het pakje lag lange tijd op de keukentafel; de kinderen riepen om eten en keken tv terwijl ik kookte. Ik was die middag naar de supermarkt geweest en had ingrediënten gekocht om kerstkoekjes te bakken. We hadden afgesproken ze die avond samen te maken, zodat ze ze mee naar school konden nemen. Katie wilde liever cakejes bakken. Maar Jeff en Matthew hadden afgesproken kerstklokjes te maken met rood en groen strooisel. Het was een goede avond om dat te doen, want Jack, mijn man, was er niet. Hij was drie dagen in Chicago voor besprekingen. Een week geleden was hij met me naar de begrafenis gegaan. Hij was hartelijk en meelevend geweest. Hij wist hoeveel ze voor me had betekend, maar zoals men vaker geneigd is, had hij geprobeerd me erop te wijzen dat ze een goed, lang leven had gehad en dat het redelijk was dat dat nu voorbij was. Redelijk voor hem, maar niet voor mij. Ik voelde het als verraad dat ze me ontnomen was, zelfs al was ze negentig.

Zelfs als negentigjarige was ze nog knap. Ze droeg haar lange, steile witte haar altijd in een vlecht op haar rug, en voor belangrijke gelegenheden stak ze het op in een strakke knot. Haar hele leven had ze haar haren zo gedragen. In mijn ogen had ze er heel haar leven hetzelfde uitgezien. Slank, met een rechte rug, blauwe ogen waarin lichtjes dansten als ze naar je keek. Ze had dezelfde koekjes gemaakt als ik die avond wilde bakken, ze had me laten zien hoe het moest. Maar als zij ze maakte, was ze op haar rolschaatsen en gleed ze elegant door haar keuken. Ze maakte me aan het lachen en soms aan het huilen met haar prachtige verhalen over ballerina's en prinsen.

Ze had me voor het eerst mee naar een balletvoorstelling genomen. En als ik als kind de kans had gehad, zou ik dolgraag met haar hebben gedanst. Maar er was geen balletschool in Vermont en mijn moeder wilde niet dat ze het mij leerde. Ze had het een paar keer geprobeerd in haar keuken, maar mijn moeder vond het belangrijker dat ik huiswerk maakte en karweitjes deed en mijn vader hielp met zijn twee koeien in de schuur. In tegenstelling tot haar moeder had ze geen speelse natuur. Dansen hoorde niet bij mijn jeugd, muziek ook niet. Magie en mysterie, elegantie en kunst, nieuwsgierigheid naar een wereld buiten de mijne werd me gegeven door oma Danina wanneer ik uren in haar keuken naar haar zat te luisteren.

Ze was altijd in het zwart gekleed. Het leek wel of ze een eindeloze voorraad gerafelde zwarte jurken en vreemde hoeden had. Ze was net en precies en bezat een natuurlijke elegantie. Maar ze had nooit een opwindende garderobe gehad.

Haar man, mijn grootvader, was aan een longontsteking gestorven toen ik een kind was. Ik vroeg haar eens toen ik twaalf was of ze van hem had gehouden, ik bedoel... echt van hem hield... Ze had verbaasd gekeken bij mijn vraag en toen geglimlacht en geaarzeld voor ze antwoordde.

'Natuurlijk hield ik van hem,' zei ze met dat zachte Russische accent. 'Hij was heel goed voor me. Hij was een fijn mens.' Dat was niet wat ik wilde weten. Ik wilde weten of ze vreselijk verliefd op hem was geweest, zoals in de verhalen over prinsen die ze me vertelde.

Ik had mijn grootvader nooit bijzonder knap gevonden, en hij was veel ouder dan zij. Op de foto's die ik had gezien, leek hij veel op mijn moeder, ernstig en een tikje streng. Mensen glimlachten in die tijd niet op foto's. Het leek wel een pijnlijke bedoening. Ik vond het moeilijk me hem met haar voor te stellen. Hij was vijfentwintig jaar ouder dan zij geweest. Ze ontmoette hem toen ze in 1917 vanuit Rusland naar Amerika kwam. Ze werkte bij de bank waarvan hij eigenaar was; hij had zijn vrouw jaren tevoren verloren. Hij had geen kinderen en was niet hertrouwd. Oma Danina zei altijd dat hij erg eenzaam was toen ze hem ontmoette en dat hij heel goed voor haar geweest was, maar ze legde het nooit verder uit. Ze moest toen een schoonheid zijn geweest, en hij was vast door haar betoverd. Ze trouwden zestien maanden nadat ze elkaar hadden leren kennen. Mijn moeder werd een jaar later geboren, en daarna kregen ze geen kinderen meer. Het bleef bij een, en hij was dol op mijn moeder, waarschijnlijk omdat ze zo op hem leek. Dat wist ik allemaal, altijd al. Ik wist niet, of in elk geval niet goed, wat er daarvoor was gebeurd. Wie oma Danina was geweest toen ze jong was, waar ze precies vandaan kwam, of waarom. De historische details had ik als kind onbelangrijk gevonden.

Ik wist dat ze bij het ballet in Sint-Petersburg had gedanst en de tsaar had ontmoet, maar mijn moeder hield er niet van als ze daarover vertelde. Ze zei dat het maar wilde ideeën in mijn hoofd zou planten over vreemdelingen en plaatsen die ik nooit zou zien, en mijn grootmoeder respecteerde mijn moeders wensen. We spraken over mensen die we kenden in Vermont, waar ik was geweest, wat ik deed op school. En als we op het meer gingen schaatsen, kreeg ze altijd eerst een dromerige blik en dan wist ik dat ze aan Rusland dacht en aan de mensen die ze daar kende. Het maakte niet uit wat ze wel of niet zei, ze bleven een belangrijk deel van haar, een deel waar ik van hield en dat ik dolgraag wilde leren kennen, een deel waarvan ik zelfs toen voelde dat het nog steeds veel voor haar betekende, meer dan vijftig jaar nadat ze hen had verlaten. Ik wist dat haar hele familie, haar vader en vier broers, in de oorlog en tijdens de revolutie waren gestorven, strijdend voor de tsaar. Ze was naar Amerika gekomen, had niemand van hen ooit nog gezien en had een nieuw leven opgebouwd in Vermont. Maar toch waren de mensen die ze had gekend en van wie ze had gehouden in haar wezen verweven, deel van het tapijt van haar leven. Het kon niet worden ontkend, ook al verborg ze het.

Op een dag vond ik haar spitzen op zolder toen ik naar een oude jurk van haar zocht om in een schoolvoorstelling te dragen. Daar lagen ze, in een open kist op zolder. Ze waren afgedragen en leken erg klein in mijn hand. De versleten spitzen hadden iets magisch toen ik het satijn zacht aanraakte en later vroeg ik haar ernaar.

'O,' zei ze eerst verschrikt, en toen lachte ze en zag ze er plotseling jong uit. 'Die droeg ik op de laatste avond dat ik met het ballet in Sint-Petersburg danste in het Mariinski... De tsarina was er... en de groothertogin.'

Deze keer vergat ze schuldig te kijken toen ze het zei. 'We dansten Het zwanenmeer,' zei ze diep in gedachten verzonken. 'Het was een prachtige voorstelling...

Ik wist toen niet dat het mijn laatste zou zijn... Ik weet niet waarom ik de schoenen heb bewaard... Het is allemaal al zo lang geleden, liefje.' Het was alsof ze de deur naar haar herinneringen dichttrok en toen gaf ze me een kop warme chocolademelk met een grote dot slagroom en chocoladeschaafsel en kaneel.

Ik wilde haar meer vragen over het ballet, maar ze ging even weg en kwam terug met haar borduurwerk terwijl ik mijn huiswerk maakte in haar keuken. Die avond kreeg ik de kans niet en het kwam niet meer ter sprake, jarenlang niet, althans. Uiteindelijk vergat ik het. Ik wist dat ze had gedanst bij het ballet, dat wisten we allemaal, maar ik kon me haar moeilijk voorstellen als prima ballerina. Ze was mijn grootmoeder, oma Danina, de enige grootmoeder in de stad met haar eigen rolschaatsen. Ze droeg ze heel trots onder een van haar eenvoudige zwarte jurken, en als ze naar de stad ging, vooral bij een bezoek aan de bank, droeg ze altijd een hoed, met handschoenen en haar favoriete oorbellen. Dan zag ze eruit alsof ze iets belangrijks ging doen. Zelfs als ze me in haar oude auto van school ophaalde, zag ze er waardig uit en ze was altijd dolblij me te zien. Het was zo gemakkelijk te zien wie ze toen was en zoveel moeilijker wie ze was geweest. Maar ik besef nu dat ze nooit heeft gewild dat we ons dat herinnerden. Ze was toen wie ze was geworden, de weduwe van mijn grootvader, mijn moeders moeder, mijn grootmoeder die Russische koekjes bakte. Alles daarbuiten was te veel voor dromen, te veel zelfs om te bevatten.

Ik vroeg me af of oma Danina 's nachts wakker lag en aan het verleden dacht en zich herinnerde hoe het was om Het zwanenmeer voor de tsarina en haar dochters te dansen. Of had ze het jaren eerder allemaal van zich afgezet, dankbaar voor het leven dat ze met ons allen in Vermont had? Haar twee levens waren buitengewoon verschillend geweest. Zozeer zelfs dat wij allemaal in staat waren geweest haar verleden te vergeten en te geloven dat ze nu iemand anders was, in plaats van wie ze was geweest in Rusland. Dat liet ze ons al die jaren dat we haar kenden, geloven. Op onze beurt stonden wij haar toe het te vergeten, of dwongen haar daartoe, en wij maakten haar tot de persoon in wie wij het gemakkelijkst konden geloven. In mijn ogen was ze nooit jong geweest. In die van mijn moeder was ze nooit knap, werelds en een ballerina geweest. In die van haar man was ze alleen maar van hem geweest. Hij vond het zelfs niet prettig om over haar vader en broers te horen. Zij hoorden bij een wereld waarvan hij niet langer wilde dat ze er deel van uitmaakte. Misschien wilde hij niet dat ze die herinneringen had.

Ze was de zijne, tot hij stierf en haar aan ons naliet. Maar ze was van mij, meer dan van mijn moeder. Zij hadden geen speciale band, maar wij wel. De dierbare grootmoeder die alles voor me betekende... wier speelsheid van mij maakte wat ik ben, wier zienswijze mij de moed gaf om Vermont te verlaten. Ik ging na de universiteit naar New York, vond een baan in de reclame, trouwde uiteindelijk en kreeg drie kinderen. Ik ben getrouwd met een leuke man, ben blij met het leven dat ik leid en werk al zeven jaar niet. Ik ben van plan mijn baan ooit weer op te pakken, als de kinderen wat ouder zijn en me niet meer zo hard nodig hebben, als ik niet langer vind dat ik bij hen thuis hoor te zijn, koekjes bakkend.

Later, als ik oud word, wil ik ooit zo zijn als oma Danina. Ik wil rolschaatsen dragen in mijn keuken en gaan schaatsen, wat ik met haar deed en nog steeds heel graag doe. Ik wil mijn kinderen en kleinkinderen laten glimlachen en zich herinneren wat ik voor hen deed. Ik wil dat ze zich de kerstklokjes herinneren en dat ze de boom met mij versierden en de warme chocolademelk die ik net zo maak als zij, terwijl ze hun huiswerk maken. Ik wil dat mijn leven iets voor hen betekent en ik wil dat de tijd die ik met hen doorbreng uitmaakt. Maar ik wil ook dat ze weten wie ik was en waarom ik hier kwam en dat ik heel veel van hun vader houd.

Er zijn geen mysteries in mijn leven, geen verborgen verhalen, geen overwinningen als de hare: Het zwanenmeer dansen in de laatste uren van keizerlijk Rusland. Ik kan me niet eens voorstellen wat haar leven geweest moet zijn, of hoeveel ze moet hebben opgegeven toen ze hier kwam. Ik kan me niet voorstellen daar nooit over te praten en alle mensen die je lief zijn kwijt te raken. Ik kan me niet voorstellen te verhuizen naar een plek als Vermont als je uit Rusland komt. Ik wilde dat ik wist waarom ze er niet vaker met mij over had gesproken. Misschien alleen omdat we haar niet als Danina Petroskova, de ballerina, wilden zien. We wilden haar alleen als oma Danina, we wilden alleen dat ze onze moeder, vrouw en grootmoeder was. Zo was het gemakkelijker voor ons, dan hoefden we ons niet in haar te verdiepen. We hoefden niet te voelen dat we minder waren. We hoefden haar pijn, verdriet en verlies niet te kennen of te voelen, of te rouwen om wie ze was geweest, als we haar nooit kenden. Maar nu, terwijl ik aan haar denk, wilde ik dat ik meer over haar wist. Ik wilde dat ik haar toen had gezien, wilde dat ik daar bij haar had kunnen zijn. Ik schoof het pakje opzij terwijl ik de kerstklokjes maakte met Jeff en Matt, en kwam onder het groene en rode strooisel te zitten. Daarna maakte ik cakejes met Katie en zij speelde het klaar om zichzelf, mij en de keuken onder het suikerglazuur te krijgen.

Het was al laat toen ik iedereen naar bed had gebracht en Jack me uit Chicago belde. Hij had een lange dag achter de rug, maar zijn besprekingen waren goed verlopen. Ik was het pakje helemaal vergeten en dacht er pas weer aan toen ik na middernacht in de keuken iets te drinken ging halen. Het lag nog op dezelfde plek, opzij geschoven, met wat cakebeslag op het touwtje en een dunne sluier groen en rood strooisel.

Ik pakte het pakje op, wreef het beslag eraf en ging ermee aan de keukentafel zitten. Het kostte me een paar minuten om het touwtje los te maken en het pakje te openen. Het was van het verpleeghuis waar oma Danina haar laatste jaar had doorgebracht. Toen ik er was geweest om het personeel na de begrafenis te bedanken, had ik al haar spullen al meegenomen. Het meeste was versleten en er was vrijwel niets de moeite waard om te houden, alleen een stapel foto's van de kinderen en een klein stapeltje boeken. Ik had een boek met Russische gedichten bewaard waarvan ik wist dat ze eraan gehecht was, en de rest achtergelaten voor de verpleging. Het enige wat ik van haar bewaarde wat belangrijk voor haar was geweest, waren haar trouwring, haar gouden horloge dat mijn grootvader haar had gegeven voor hij met haar trouwde en een paar oorbellen. Ze had me eens verteld dat het horloge het eerste cadeau van mijn grootvader was. Hij had haar nooit bijzonder verwend in de zin van cadeautjes of attenties, hoewel hij goed voor haar had gezorgd. Er was ook een oud kanten bedjasje dat ik mee had genomen en achter in mijn linnenkast had gelegd. Maar al het andere was weggegeven. Daarom kon ik me niet voorstellen wat ze me gestuurd zouden kunnen hebben.

Toen het papier eraf was, kwam er een grote vierkante doos te voorschijn, ongeveer zo groot als een hoedendoos en nogal zwaar. Op het briefje stond dat ze het boven op haar kast hadden gevonden en meenden dat ik het moest hebben. Toen ik het deksel eraf deed, nieuwsgierig naar wat ik zou tegenkomen, hield ik mijn adem in toen ik ze zag. Ze waren precies zoals ik me herinnerde, met versleten neuzen en een beetje gerafeld, en de linten die om haar enkels waren gegaan, waren licht en verschoten. Het waren haar spitzen. Net zoals ik ze jaren geleden op haar zolder had gezien. Het laatste paar wat ze had gedragen voor ze uit Rusland wegging. Er zaten ook andere dingen in de doos, een gouden medaillon met de foto van een man erin. Hij had een goed onderhouden baard en een snor, en op een ernstige, ouderwetse manier was hij heel knap. Zijn ogen leken op die van haar en zoveel jaar later leken ze je van de foto toe te lachen, hoewel hij niet glimlachte. Er waren ook foto's van andere mannen, in uniform. Ik nam aan dat het haar vader en broers waren. Een van de jongens leek verbazend veel op haar. Verder was er een klein officieel portret van haar moeder, dat ik volgens mij eerder had gezien. Er was een programma van haar laatste Zwanenmeer, een foto van een groep glimlachende ballerina's met een jonge schoonheid in het midden wier ogen en gezicht al die jaren later niet waren veranderd. Je kon duidelijk zien dat het Danina was. Ze zag er oogverblindend knap uit en stralend gelukkig. Ze lachte op de foto, en alle andere jonge vrouwen keken haar liefdevol en bewonderend aan.

Op de bodem van de doos lag een dik pakket brieven. Ik zag in één oogopslag dat ze in het Russisch waren geschreven, in een fijn, sierlijk handschrift dat er mannelijk en intelligent uitzag. Ze waren samengebonden met een verschoten blauw lint en het waren er nogal wat. Toen ik ze in mijn hand hield wist ik dat daar het antwoord op het mysterie lag, de geheimen die ze nooit verteld of gedeeld had toen Rusland achter haar lag. Zoveel glimlachende gezichten daar, in die doos, zoveel mensen van wie ze eens had gehouden en die ze had achtergelaten voor een leven dat het lot zou bepalen.

Ik hield de spitzen in mijn hand en streek zacht over het satijn terwijl ik aan haar dacht. Wat was ze dapper geweest, en sterk, en wat had ze veel achtergelaten. Ik vroeg me af of er misschien nog iemand van hen leefde, of zij ook zoveel voor hen had betekend, of ze nog foto's van haar hadden. En ik mijmerde over de man die haar de brieven had geschreven, wat hij voor haar had betekend, wat er met hem was gebeurd. Alleen al aan de zorgzame manier waarop ze het lint had gestrikt en de brieven bijna een eeuw had bewaard en naar het verpleeghuis had meegenomen, wist ik het zonder ze te hoeven lezen. Hij moest belangrijk voor haar zijn geweest, en uit de grote hoeveelheid brieven die hij haar had geschreven was het makkelijk te raden dat hij veel van haar had gehouden.

Ze had een ander leven gehad voor ze bij ons kwam, lang voor ze bij mij kwam. Een leven zo anders dan wat we hier van haar kenden, in Vermont, een leven vol magie, opwinding en glamour. Ik herinnerde me hoe ernstig mijn grootvader op de foto had gestaan en hoopte dat deze man haar gelukkig had gemaakt, dat hij van haar had gehouden. Ze had die geheimen met zich meegenomen in het graf, en nu liet ze ze na aan mij... met de spitzen... het programma van Het zwanenmeer... en zijn brieven.

Ik keek opnieuw naar zijn foto in het medaillon en wist intuïtief dat de brieven van hem waren. Opnieuw brandden er duizend vragen in mijn hoofd. Ik zou geen antwoord krijgen. Het eerste wat in me opkwam, was de brieven te laten vertalen, zodat ik wist wat erin stond. Tegelijkertijd had ik het gevoel dat de geheimen in de brieven een bepaalde inbreuk op haar zou maken. Ze had ze me niet gegeven. Ze had ze eenvoudig achtergelaten. Maar in de wetenschap dat we elkaar zo na waren, hoopte ik dat ze het niet erg zou vinden. We waren gelijkgestemde zielen geweest. Ze had me ontelbare herinneringen nagelaten, momenten die we gedeeld hadden, gedeelde ervaringen en sprookjes die ze me had verteld. Misschien zou ze er geen bezwaar tegen hebben ook dat deel van haar verhaal met me te delen. Dat hoopte ik tenminste. Mijn opwinding over het vinden van de brieven en foto's begon te branden als een vlam die ik niet kon doven. Ik kon niet weglopen voor de feiten die ze een leven lang verborgen had. In mijn ogen was ze altijd oud geweest, altijd van mij en altijd oma Danina. Maar in een andere tijd en een andere plaats had ze gedanst, waren er mensen, vrolijkheid en liefde geweest. Ze had er maar een hint van bij mij achtergelaten, om me eraan te herinneren dat ze ooit jong was geweest. Toen ik dat eindelijk begreep, bleef ik lang zitten kijken naar het lachende gezicht van de jonge ballerina op de foto, en er rolde een traan van verlangen naar haar over mijn gezicht terwijl ik glimlachte en de verschoten spitzen vasthield die ze me had nagelaten. Toen het oude roze satijn mijn wang raakte, keek ik naar de keurige stapeltjes brieven die met linten waren samengebonden en hoopte dat ik ten slotte haar verhaal zou leren kennen. Ik voelde met mijn hele wezen dat er veel te vertellen was.

1

Danina Petroskova werd in 1895 in Moskou geboren. Haar vader was officier in het Litovsky-regiment en ze had vier broers. Ze waren lang en knap, droegen uniformen en namen hun meisjes mee als ze thuis op bezoek kwamen. De jongste was twaalf jaar ouder dan Danina. Als ze thuis waren, zongen en speelden ze met haar en maakten veel kabaai. Ze vond het heerlijk om bij hen te zijn, en ging van het ene paar sterke armen naar het andere terwijl ze met haar dolden en paardje speelden. Haar broers waren dol op Danina.

Van haar moeder herinnerde Danina zich dat ze een mooi, lief gezicht en een zacht karakter had. Ze droeg parfum dat naar seringen rook en zong Danina in de avonds in slaap nadat ze haar prachtige lange verhalen had verteld over toen ze zelf klein was. Ze lachte veel en Danina hield van haar. Toen Danina vijf was, stierf ze aan tyfus. Daarna veranderde alles in Danina's leven.

Haar vader was ten einde raad wat hij met haar aan moest. Hij was niet in staat om voor een kind te zorgen, vooral niet voor zo'n klein meisje. Hij en zijn zonen zaten in het leger, dus nam hij een vrouw aan om voor Danina te zorgen, een hele reeks zelfs, maar na twee jaar wist hij dat het zo niet langer kon. Hij moest een andere oplossing bedenken. Hij vond de perfecte, dacht hij. Hij ging naar Sint-Petersburg om alles te regelen. Hij was zeer onder de indruk toen hij madame Markova sprak. Zij was een opmerkelijke vrouw en het balletinternaat en de dansgroep die ze runde, zouden Danina niet alleen een thuis bieden, maar ook een zinvol leven en een rooskleurige toekomst. Als Danina uiteindelijk werkelijk talent bleek te hebben, zou ze daar kunnen blijven zo lang ze kon dansen. Het was een hard leven, dat enorme offers van haar zou vergen, maar Danina's moeder was dol geweest op ballet en diep in zijn ziel voelde haar vader dat de moeder van zijn kind blij zou zijn geweest met wat hij had bedacht. Haar verblijf daar zou wel kostbaar voor hem zijn, maar hij vond het offer dat hij daarvoor moest brengen de moeite waard, vooral als ze ooit een topdanseres zou worden, wat hij waarschijnlijk achtte. Ze was een meisje dat zich opvallend sierlijk bewoog.

Danina's vader en twee van haar broers brachten haar in april naar Sint-Petersburg, vlak na haar zevende verjaardag. Er lag nog sneeuw en toen ze omhoog keek naar haar nieuwe thuis, rilde ze over haar hele lichaam. Ze was doodsbang en wilde niet dat ze haar daar achterlieten. Maar ze kon hen niet tegenhouden, er was niets wat ze kon zeggen of doen. Ze had haar vader al in Moskou gesmeekt om haar niet weg te sturen naar het ballet. Hij had tegen haar gezegd dat het een fantastisch geschenk voor haar was, een kans die haar leven zou veranderen. Op een dag zou ze een topballerina zijn en dan zou ze blij zijn dat ze gegaan was. Maar op die noodlottige dag kon ze zich daar niets bij voorstellen. Het enige wat ze kon bedenken was niet wat haar leven zou worden, maar wat ze liefhad en kwijt was. Ze stond daar met haar kleine koffertje toen een oudere vrouw de deur opende. Ze nam hen mee door een lange, donkere gang en Danina hoorde geroep in de verte, muziek en iets dat hard en angstaanjagend op de vloer tikte. Alle geluiden om haar heen waren onheilspellend en vreemd, en de gangen waardoor ze liepen waren donker en koud, tot ze bij het kantoor waren waar madame Markova op hen wachtte. Ze was een vrouw met donker haar dat ze in een strenge knot droeg, met een doodsbleek rimpelloos gezicht en felblauwe ogen die recht door Danina heen leken te kijken. Danina wilde huilen toen ze haar zag, maar ze durfde niet. Ze was te bang.

'Goedemorgen, Danina, we hebben naar je komst uitgekeken,' zei madame Markova, en ze klonk in de oren van het kind als de duivel bij de hellepoort. 'Je zult heel hard moeten werken als je bij ons wilt wonen,' waarschuwde madame Markova haar en Danina knikte met een dikke brok in haar keel. 'Begrijp je me?' Ze sprak heel duidelijk en Danina keek met ogen vol schrik naar haar op. 'Laat me eens naar je kijken,' zei ze toen. Ze liep om het bureau heen. Ze droeg een lange zwarte rok die ze over een tricot droeg, met een kort zwart jasje. Haar kleding had dezelfde kleur als haar haren. Ze keek naar Danina's benen en tilde haar rok op om ze beter te kunnen zien. Ze leek tevreden met wat ze zag. Toen keek ze naar Danina's vader en knikte. 'We laten u weten hoe het met haar gaat, kolonel. Het ballet is niet voor iedereen weggelegd, zoals ik u heb gezegd.'

'Het is een lief kind,' zei hij goedmoedig en haar beide broers glimlachten trots.

'U mag ons nu alleen laten,' zei madame Markova toen, zich bewust van het feit dat het kind op het punt stond in paniek te raken. De drie mannen kusten haar terwijl de tranen uit Danina's ogen stroomden. Even later lieten ze haar achter in het kantoor met de vrouw die nu haar leven zou bepalen. Er viel een lange stilte in de kamer toen ze weg waren; de lerares en het kind zwegen. Het enige geluid kwam van Danina's gesmoorde snikken.

'Je gelooft me nu niet, mijn kind, maar je zult hier gelukkig zijn. Op een dag zal dit het enige leven zijn wat je wilt of kent.' Danina keek haar angstig en achterdochtig aan, en madame Markova stond op, liep om haar bureau heen en strekte een lange elegante hand uit. 'Kom, dan gaan we naar de anderen kijken.' Ze had al vaker zulke jonge kinderen aangenomen. Eigenlijk had ze het liever zo. Als ze talent hadden was de enige manier om hen echt te trainen het tot hun enige leven te maken, hun enige wereld, het enige wat ze wilden. En dit kind had iets dat haar boeide, haar ogen hadden een bepaalde helderheid en wijsheid. Ze had iets magisch en speels over zich en toen ze hand in hand door de lange koude gangen liepen, glimlachte de oudere vrouw hoog boven Danina's hoofd van genoegen.

In elke klas bleven ze even. Ze begonnen bij de klassen die al optraden. Madame Markova wilde dat Danina zag waarnaar ze moest streven, dat ze de opwinding van het dansen voelde, de perfectie van hun stijl en discipline. Daarna gingen ze naar de jongere dansers die al heel wat in hun mars hadden en haar misschien wel konden inspireren. Ten slotte stopten ze bij de klas leerlingen met wie Danina zou leren, trainen en dansen. Danina kon zich niet voorstellen dat ze ooit met hen zou kunnen dansen. Ze sprong bijna uit haar vel van schrik toen madame Markova hard op de vloer tikte met de wandelstok die ze voor dat doel bij zich droeg.

De lerares gaf de klas een teken om te stoppen en madame Markova stelde Danina voor en legde uit dat ze uit Moskou was gekomen om met de anderen op het internaat te wonen. Ze zou nu de jongste leerling zijn en het kinderlijkst. De anderen hadden een strenge zelfdiscipline waardoor ze ouder leken dan ze waren. De jongste leerling was een negenjarige jongen uit de Oekraïne, en Danina was pas zeven. Verscheidene meisjes waren bijna tien en een was elf. Ze dansten al twee jaar en Danina zou hard moeten werken om hen bij te benen, maar toen ze naar haar glimlachten en zich voorstelden, kwam er een verlegen lachje op Danina's gezicht. Het was alsof ze heel veel zusjes had in plaats van broers, dacht ze plotseling. En toen ze haar na de lunch meenamen om haar haar plek in de slaapzaal aan te wijzen, voelde ze zich een van hen toen ze haar bed had gezien. Het was klein, smal en hard.

Die avond toen ze naar bed ging, dacht ze aan haar vader en broers. Ze moest huilen omdat ze hen miste, maar het meisje in het bed naast haar hoorde haar en kwam haar troosten. Even later zat er een aantal meisjes bij haar op bed. Ze vertelden haar verhalen over ballet, en over geweldige dingen die ze hadden meegemaakt, over het dansen van Coppelia en Het zwanenmeer, dat ze de tsaar en tsarina hadden gezien die naar een voorstelling waren gekomen. Ze maakten er zo'n spannend verhaal van dat Danina geboeid naar hen luisterde en haar verdriet vergat. Ten slotte viel ze in slaap terwijl ze haar verzekerden hoe gelukkig ze daar zou worden.

In de ochtend werd ze om vijf uur gewekt samen met de anderen en kreeg ze haar eerste tricot en balletschoenen. Ze ontbeten elke morgen om halfzes en om zes uur waren ze in hun klaslokalen om zich los te maken. Toen het tijd was om te lunchen, was ze een van hen. Madame Markova was verschillende keren binnengekomen om naar haar te kijken en hield haar elke dag tijdens de lessen in het oog. Ze wilde haar vorming van dichtbij in de gaten houden en zich ervan verzekeren dat ze goed leerde voor ze begon te dansen.

Ze zag meteen dat het vogeltje dat uit Moskou naar hen toe was gevlogen een opmerkelijk sierlijk kind was met het perfecte lichaam voor een danseres. Ze was volmaakt voor het leven dat haar vader voor haar had gekozen. En het was madame Markova en haar andere leraressen duidelijk dat het lot haar hier had gebracht. Danina Petroskova was geboren om te dansen.

Zoals madame Markova had voorspeld, bestond Danina's leven uit keihard werken en offers die dagelijks meer van haar eisten dan ze voor mogelijk hield. Maar de eerste drie jaar dat ze daar was, vertoonde ze geen enkele aarzeling of weifeling in haar standvastigheid. Ze was inmiddels tien, haar hele leven bestond uit dansen en ze streefde voortdurend naar perfectie. Ze maakte dagen van veertien uur, die ze vrijwel alleen maar in de klas doorbracht. Ze was onvermoeibaar en altijd vastbesloten om te verbeteren wat ze eerder had geleerd. Madame Markova was heel blij met haar, zoals ze Danina's vader vertelde wanneer ze hem zag. Hij kwam Danina een aantal malen per jaar opzoeken en was altijd in zijn schik als hij haar zag dansen, net als haar leraressen.

Toen hij haar voor het eerst in een belangrijke voorstelling zag, toen ze veertien was, had ze de rol van het meisje dat de mazurka danst met Franz in Coppelia. Ze was inmiddels vaste ballerina bij de balletgroep en niet langer slechts student, wat haar vader veel plezier deed. Het was een prachtige voorstelling en Danina was adembenemend precies, elegant, stijlvol en getalenteerd. Haar vader was tot tranen geroerd toen hij haar zag en Danina's ogen werden vochtig toen ze hem na de voorstelling achter het toneel zag. Het was de opwindendste avond van haar leven en ze wilde niets liever dan hem bedanken dat hij haar hier zeven jaar eerder had gebracht. Ze had nu haar halve leven voor het ballet geleefd, het was het enige leven dat ze kende, het enige wat ze wilde.

Een jaar later danste ze de rol van de seringenfee in De schone slaapster en toen ze zestien was, gaf ze een fantastisch optreden in La Bayadère. Op haar zeventiende was ze prima ballerina en danste ze zo adembenemend in Het zwanenmeer dat niemand die haar zag het kon vergeten. Madame Markova wist dat ze in bepaalde opzichten jong was - ze had nog zo weinig van de wereld gezien, wist niets van het leven - maar haar techniek en stijl waren zo buitengewoon dat ze ver boven de anderen uitstak.

De tsarina had inmiddels veel over haar gehoord, evenals haar dochters, en toen ze negentien was, danste Danina in een privévoorstelling voor de tsaar in het Winterpaleis. Het was april 1914. In mei werd ze uitgenodigd om voor hen te dansen in hun villa op het landgoed Peterhof en dineerde ze met de familie in hun privévertrekken, samen met madame Markova en enkele andere sterren van het ballet. Het was iets heel bijzonders voor haar en een eerbetoon dat meer voor haar betekende dan welk ander ook. Erkend te worden door de tsaar en tsarina was de ultieme lof, de enige waarnaar ze echt had verlangd, en ze zette een kleine ingelijste foto van hen naast haar bed. Ze had het vooral fijn gevonden groothertogin Olga te ontmoeten, omdat ze maar een paar maanden jonger was dan Danina. En Danina was verrukt van de tsarevitsj, die pas negen was, maar Danina heel knap vond, net als iedereen die haar zag.

Met de jaren kreeg Danina een zeldzame innerlijke schoonheid. Ze was kalm en beminnelijk en een tikje ondeugend en had veel gevoel voor humor. Het was niet verbazend dat de tsarevitsj dol op haar was. Hij had een zwakke gezondheid en was heel vaak ziek. Maar ondanks zijn tere gestel plaagde ze hem en behandelde ze hem normaal, wat hij heerlijk vond. Hij was een heel wijs en diepzinnig kind en sprak verlangend over wat ze deed. In zijn ogen was ze zo sterk, en gezond.

Danina beloofde dat Alexej haar een keer in de klas aan het werk mocht zien, mits madame Markova het goed vond, maar ze kon zich niet voorstellen dat madame zo'n belangrijke bezoeker zou weigeren, als zijn gezondheid het toeliet en het van zijn artsen mocht. Vanwege zijn hemofilie waren er altijd een paar artsen in de buurt om te zorgen dat hij geen ongeluk kreeg. Danina had medelijden met hem, hij was zo ziek en zo ondraaglijk teer, en toch was hij warm, vriendelijk en heel liefdevol. De tsarina was diep geroerd toen ze zag hoe lief Danina voor hem was.

Zo kwam het dat madame Markova die zomer door de tsarina werd uitgenodigd om een week in Livadia te komen logeren en Danina mee te brengen. Het was een grote eer, maar toch wilde Danina liever niet gaan. Ze kon de gedachte niet verdragen haar lessen en repetities een week te moeten opgeven. Haar plichtsgetrouwheid had iets gedrevens. Ze had een streng, zwaar, buitengewoon veeleisend monnikenbestaan, dat alles van haar vroeg. Ze gaf alles wat ze had, alles wat ze kon, alles wat ze durfde en had allang madame Markova's stoutste dromen overtroffen. Het kostte madame Markova bijna een maand om haar over te halen de keizerlijke uitnodiging te accepteren. Dat lukte alleen omdat de balletlerares haar ervan overtuigde dat het een belediging voor de tsarina zou zijn als ze niet ging.

Het was de eerste vakantie die ze ooit had gehad, de eerste keer in haar leven sinds haar zevende, toen ze nog niet danste, dat ze niet elke dag om vijf uur begon met haar spieren los te maken, lessen om zes uur en repetities om elf uur, dat ze niet veertien uur per dag het uiterste van haar lichaam vroeg. In die julimaand in Livadia durfde ze zich voor het eerst te ontspannen, en ze genoot ondanks zichzelf.

Danina leek bijna een kind in de ogen van madame Markova. Ze speelde met de dochters van de tsaar in zee, stoeide met hen, lachte en spetterde in het water en was altijd voorzichtig met Alexej. Ze had iets moederlijks naar hem toe, wat zijn moeder diep trof. Alle kinderen waren verbaasd dat Danina niet kon zwemmen. Met al haar discipline en het pijnlijk strenge leven dat ze leidde, had ze nooit de tijd gehad iets anders te leren dan dansen.

Op de vijfde dag van haar verblijf werd Alexej weer ziek, na een bultje dat hij op zijn knie had gekregen toen hij van tafel opstond. Hij moest twee dagen in bed blijven. Danina zat bij hem en vertelde hem verhalen die ze zich herinnerde uit haar kindertijd met haar vader en broers. Ze raakte niet uitgepraat over het ballet, de keiharde discipline en de andere dansers en danseressen. Hij luisterde uren naar haar tot hij met zijn hand in de hare in slaap viel en ze langzaam op haar tenen wegsloop naar de anderen. Ze had zo'n medelijden met hem vanwege de wrede beperkingen die zijn ziekte hem oplegde. Hij was zo anders dan haar eigen broers of de jongens met wie ze ballet trainde, die allemaal zo sterk en gezond waren.

Alexej was nog zwak, maar voelde zich al beter toen ze met madame Markova half juli vertrok en ze in de keizerlijke trein stapten om terug te gaan naar Sint-Petersburg. Het was een heerlijke vakantie geweest en een onvergetelijke periode in haar leven die haar altijd bij zou blijven, wist ze. Ze zou nooit vergeten hoe ze met de kinderen van de keizerlijke familie had gespeeld alsof het gewone vrienden waren, en het prachtige landschap en Alexej die had geprobeerd haar te leren zwemmen vanuit een ligstoel.

'Nee, niet zo, domme gans... zo!' Hij deed de zwemslagen met zijn armen voor terwijl zij het nadeed en allebei barstten ze in hysterisch gelach uit toen het niet lukte en ze deed alsof ze verdronk.

Hij schreef haar eens een briefje waarin hij zei dat hij haar miste. Het was duidelijk dat hij verliefd op haar was, al was hij pas negen. Zijn moeder vertelde het fijntjes lachend aan een vriendin. Alexej had op zijn negende zijn eerste verhouding met een ballerina en ze was een schoonheid. Bovendien was ze een heel bijzonder iemand. Twee weken na haar idyllisch verblijf in Livadia schudde de hele wereld op zijn grondvesten. De droeve gebeurtenissen in Sarajevo hadden hen eindelijk de oorlog in gejaagd. Op 1 augustus verklaarde Duitsland Rusland de oorlog. Niemand dacht dat het lang zou duren en men geloofde optimistisch dat de vijandelijkheden eind augustus zouden eindigen met de Strijd van Tannenberg. In plaats daarvan werd het alleen maar erger.

Ondanks de oorlog danste Danina dat jaar opnieuw in Giselle en Coppelia en La Bayadère. Ze was op het hoogtepunt van haar techniek, en haar ontwikkeling en inzicht waren precies waarop madame Markova ooit had gehoopt. Haar prestaties lieten nooit ook maar iets te wensen over, het was alles wat het zijn moest en meer. Wat ze op het podium toonde, was precies wat madame Markova jaren tevoren in haar had gemeend te zien. Bovendien had ze de vastberaden toewijding en motivatie die nodig was. Danina liet zich door niets afleiden van wat ze deed. Ze gaf niets om mannen of om de wereld buiten de muren van het ballet. Ze leefde, ademde, werkte en bestond alleen om te dansen. Ze was de perfecte ballerina, in tegenstelling tot sommige anderen, voor wie madame Markova minachting koesterde. Ondanks hun onberispelijke training en hun talent, lieten ze zich te vaak afleiden of weglokken door mannen en romantiek. Maar voor Danina was het ballet haar bestaan, de kracht die haar dreef en voedde. Het was de kern van haar ziel. Voor Danina bestond er niets anders. Het was het enige waar ze om gaf en voor leefde. Daarom danste ze perfect.

Ze gaf dat jaar haar beste uitvoering op kerstavond. Haar vader en broers waren aan het front, maar de tsaar en tsarina waren aanwezig en diep onder de indruk omdat ze zo prachtig danste. Na afloop ging ze even naar hun loge en vroeg meteen naar Alexej. Ze gaf zijn moeder een van de rozen die ze had gekregen voor hem mee, en madame Markova zag dat ze er vermoeider uitzag dan gewoonlijk toen ze in de kleedkamer terugkwam. Het was een lange, opwindende avond geweest en Danina zou het niet hebben toegegeven, maar ze was uitgeput.

De volgende ochtend stond ze zoals gewoonlijk om vijf uur op, hoewel het Eerste Kerstdag was, en om halfzes maakte ze haar spieren los in de studio. Er was die dag 's morgens geen les, maar ze kon het niet verdragen een hele ochtend te missen. Ze was altijd bang dat ze iets van haar techniek zou verliezen als ze een halve dag verkwistte of zich zelfs maar een minuut liet afleiden. Zelfs met Kerstmis.

Madame Markova zag Danina om zeven uur in de studio en nadat ze een poosje naar haar had gekeken, vond ze dat haar oefeningen er vreemd uitzagen. Ze was ongewoon stijf en haar arabesken waren houterig en toen gleed ze heel langzaam, als in slow motion, op de vloer. Haar bewegingen waren zo gracieus dat zelfs haar val er geoefend en perfect uitzag. Pas toen ze bleef liggen en niet meer bewoog in wat wel een eeuwigheid leek, beseften madame Markova en twee andere studenten plotseling dat ze bewusteloos was. Ze renden onmiddellijk naar haar toe en probeerden haar bij te brengen, madame Markova knielde naast haar op de grond. Haar handen trilden toen ze Danina's gezicht en rug aanraakte en voelde hoe ze gloeide. Toen Danina haar ogen nietsziend opende, zag haar mentor meteen dat ze koortsachtig glansden en glazig waren en dat ze die nacht een raadselachtige ziekte moest hebben opgelopen.

'Maar kindje, waarom ben je vandaag gaan dansen als je ziek bent...' Madame Markova keek radeloos naar haar. Ze hadden allemaal gehoord van de griep die door Moskou raasde, maar tot dan toe was hij niet in Sint-Petersburg gesignaleerd. 'Dat had je niet moeten doen,' wees madame Markova haar goedmoedig terecht terwijl ze het ergste vreesde. Danina leek haar niet te horen.

'Ik moest... ik moest...' Een moment, een oefening, les of repetitie missen was ondraaglijk voor Danina. 'Ik moet opstaan... ik moet...' zei ze en begon te ijlen. Een van de jongens die al tien jaar met haar danste, tilde haar als een veertje op en droeg haar op madame Markova's aanwijzing naar boven, naar haar bed. Ze had het jaar tevoren eindelijk de grote slaapzaal verlaten en sliep nu in een kamer met maar zes bedden. Het was er Spartaans, sober en ijskoud, net als de slaapzaal waar ze elf jaar had vertoefd, maar ze had er iets meer privacy en nu kwamen de andere danseressen snel in de deuropening kijken. Het nieuws dat ze was ingestort had zich als een lopend vuurtje verspreid door alle gangen van het internaat.

'Gaat het wel met haar... wat is er gebeurd... ze is zo bleek, madame... wat gaat er gebeuren... we moeten een dokter laten komen...' Danina zelf was te uitgeput om iets uit te leggen, te verward om ook maar iemand te herkennen. Het enige wat ze in de verte zag, was de lange, slanke gestalte van madame Markova, van wie ze hield als van een moeder, en die bezorgd aan haar bed stond. Maar ze was te moe om te luisteren naar wat ze zei.

Madame Markova stuurde iedereen weg uit angst voor besmetting en vroeg een van de andere leraressen om Danina wat thee te brengen. Maar toen madame Markova de kop aan Danina's lippen zette, kon ze niet eens een slok nemen. Danina was veel te ziek en te zwak. Overeind zittend, gesteund door madame Markova's sterke armen, viel ze bijna flauw. Ze had zich in haar hele leven nog nooit zo ziek gevoeld, maar het deed haar niets meer. Toen het middag werd en de dokter kwam, wist ze dat ze zou sterven, maar het kon haar niet schelen. Haar hele lichaam deed pijn, haar ledematen voelden alsof ze met bijlen waren bewerkt. Elke aanraking, elke wrijving van de ruwe lakens op haar bed voelde alsof haar huid in brand stond. Het enige waaraan ze kon denken terwijl ze daar zo lag, zwevend tussen een delirium en de pijn, was dat als ze niet snel zou oefenen en naar haar lessen en repetities zou terugkeren, ze zou sterven.

De dokter bevestigde wat madame Markova al had gevreesd, en deed weinig om haar doodsbange voorgevoel voor Danina te verlichten. Het was inderdaad griep en hij gaf eerlijk toe dat hij niets kon doen. In Moskou waren honderden mensen gestorven. De tranen stroomde madame Markova over de wangen toen ze dat hoorde. Ze probeerde Danina aan te sporen sterk te zijn, maar Danina scheen aan te voelen dat ze de strijd niet zou winnen, wat haar mentor nog banger maakte.

'Is het net als mama... heb ik tyfus?' fluisterde ze, te zwak om te praten of zelfs maar een hand uit te steken om madame Markova die bij haar stond aan te raken. 'Natuurlijk niet, liefje. Het is niets,' loog ze. 'Je hebt te hard gewerkt. Dat is alles. Als je een paar dagen uitrust, komt alles goed.' Maar madame Markova's woorden hielden niemand voor de gek, vooral niet de patiënte die zelfs in haar verdoofde staat heel goed besefte hoe ziek ze was, hoe hopeloos de situatie was.

'Ik ga dood,' zei ze later op de avond zacht, en ze zei het met zo'n kalme overtuiging dat de lerares die bij haar zat naar madame Markova rende. Allebei de vrouwen huilden toen ze terugkwamen, maar madame Markova droogde haar ogen voor ze weer naast Danina ging zitten. Ze hield een glas water aan haar lippen, maar kon haar er niet toe brengen ervan te drinken. Ze gloeide nog steeds van de koorts, haar ogen stonden zwak en ze fluisterde: 'Ik ga dood, hè?'

'Dat sta ik niet toe,' zei madame Markova zacht. 'Je hebt Raimonda nog niet gedanst en ik was van plan je dat dit jaar te laten doen. Het zou jammer zijn om dood te gaan zonder ten minste dat geprobeerd te hebben.' Danina probeerde te glimlachen, maar het lukte niet. Ze voelde zich veel te ziek om te reageren.

'Ik kan de repetitie morgen niet overslaan,' zei Danina wat later schor tegen madame Markova die de hele nacht aan haar bed bleef zitten. Het was alsof Danina voelde dat ze als ze niet danste net zo goed dood kon zijn.

De dokter kwam de volgende ochtend terug om naar haar te kijken. Hij bracht een aantal kompressen aan en gaf haar druppels van een bittere vloeistof te drinken, maar het hielp niet. Later op de middag ging ze erg achteruit. Ze ijlde alleen nog maar die avond, riep onverstaanbaar en mompelde onbegrijpelijk, en dan lachte ze ineens naar mensen die ze dacht te zien, of dingen die zij maar niemand anders hoorde. Het was voor iedereen een eindeloze nacht, en de volgende ochtend zag Danina er gebroken uit. De koorts was zo hoog dat het bijna onvoorstelbaar was dat ze het tot dan toe had overleefd, en onmogelijk te geloven dat ze er niet aan zou bezwijken.

'We moeten iets doen,' zei madame Markova met een verwarde blik. De dokter had haar verzekerd dat hij niets meer kon doen en ze geloofde hem, maar misschien zou een andere arts iets bedenken waar hij niet was opgekomen. Ten einde raad krabbelde madame Markova die middag haastig een briefje naar de tsarina waarin ze haar de toestand uitlegde en de moed opbracht te vragen of ze enige suggestie had of iemand kende die ze bij Danina konden laten komen. Madame Markova wist net als iedereen dat er een ziekenhuis was ingericht in een vleugel van het Catherina-paleis in Tsarskoe Selo, waar de tsarina en de groothertoginnen de soldaten verpleegden. Misschien was daar iemand die iets wist om Danina te helpen. Madame Markova was inmiddels wanhopig en tot alles bereid om haar te redden. Sommige mensen hadden de griep in Moskou overleefd, maar dat leek eerder een kwestie van geluk dan van medisch ingrijpen.

De tsarina verspilde geen tijd met het schrijven van een antwoord en stuurde onmiddellijk de jongste van de twee artsen van de tsarevitsj naar Danina. De oudste, de achtbare dr. Botkin, was op dat moment zelf geveld door een lichte griep. Maar dr. Nicolaj Obrajensky, die Danina die zomer in Livadia had ontmoet, was lang voor het avondeten al bij de balletschool en vroeg naar madame Markova. Ze slaakte een zucht van opluchting toen ze hem zag, en begon te stamelen over de goedheid van de tsarina. Ze was op dat moment zo van streek door Danina's toestand dat ze nauwelijks zag hoeveel hij op de tsaar leek, in een ietwat jongere versie.

'Hoe is het met haar?' vroeg de arts vriendelijk. Hij zag aan madame Markova's wanhoop dat de jonge ballerina kennelijk niet vooruit was gegaan. Maar zelfs hij, die ernstige griepgevallen in het ziekenhuis had gezien, had niet verwacht dat Danina zo ziek was en zo uitgeput door de ziekte, die haar in twee dagen bijna volkomen had gesloopt. Ze was uitgedroogd en ze ijlde. Toen hij haar temperatuur opnam, moest hij het twee keer doen omdat hij niet kon geloven dat die zo hoog was als de thermometer aangaf. Hij had weinig hoop dat ze het zou overleven toen hij nogmaals op de thermometer had gekeken en onderzocht haar zorgvuldig. Ten slotte richtte hij zich met een ongelukkig gezicht tot madame Markova. 'Ik ben bang dat u al weet wat ik ga zeggen... nietwaar?' zei hij met een meelevende blik. Hij kon aan haar ogen zien hoeveel ze van Danina hield. Ze beschouwde haar als een dochter.

'Alstublieft... ik kan het niet verdragen...' zei ze terwijl ze haar gezicht in haar handen liet vallen, zelf te uitgeput en gespannen om de slag die hij op het punt stond haar toe te brengen aan te kunnen. 'Ze is nog zo jong... ze heeft zoveel talent... ze is pas negentien... Ze mag niet doodgaan. U mag haar niet laten doodgaan,' zei ze met klem, naar hem opkijkend, iets van hem verlangend wat hij haar niet kon geven. Hoop, als het dan geen zekerheid was.

'Ik kan niets voor haar doen,' zei hij eerlijk. 'Ze zou het vervoer naar het ziekenhuis niet eens overleven. Als ze over een paar dagen nog leeft, kunnen we haar misschien vervoeren.' Hij achtte dat zeer onwaarschijnlijk en madame Markova voelde dat aan. 'Het enige wat u kunt doen is haar koel houden om de koorts te bedwingen. Dep haar met koele kompressen en laat haar zoveel drinken als u kunt. De rest is in Gods handen, madame. Misschien heeft hij haar harder nodig dan wij.' Zijn toon was vriendelijk, maar hij kon niet tegen haar liegen. Hij was alleen zeer verbaasd dat Danina het al zo lang had uitgehouden. Hij wist dat sommige mensen gestorven waren op dezelfde dag waarop de griep had toegeslagen, en zij was al twee dagen ziek. 'Doe voor haar wat u kunt, maar besef dat u geen wonderen kunt verrichten, madame Markova. We kunnen alleen bidden en hopen dat Hij luistert,' zei dokter Obrajensky somber. Hij had geen hoop voor Danina.

'Ik begrijp het,' zei madame Markova somber.

Hij bleef even bij hen zitten en nam Danina's koorts weer op. Haar temperatuur was iets gestegen. Madame Markova was al in de weer met de koele kompressen die hij had voorgeschreven. De studenten brachten ze naar haar toe en hielden ze koel en vochtig, maar madame Markova liet hen niet binnen in Danina's kamer, uit angst dat ze besmet zouden raken. De vijf meisjes die gewoonlijk bij haar in de kamer sliepen, waren naar de grote slaapzaal gestuurd om op stretchers of matrassen bij de anderen te slapen. Hun eigen kamer was verboden terrein.

'Hoe is ze eraan toe?' vroeg madame Markova bezorgd aan de dokter nadat ze Danina's borst, armen en gezicht een uur had gedept met koele kompressen. De patiënte was zich totaal niet bewust van hun aanwezigheid of aandacht en lag lijkbleek te rillen.

'Vrijwel hetzelfde,' antwoordde hij toen hij haar nogmaals onderzocht. Hij wilde madame Markova niet vertellen dat hij dacht dat ze zelfs iets warmer was. 'Zo snel zal ze niet vooruitgaan.' Als dat ooit zou gebeuren, wat hij betwijfelde. Maar zelfs hij was getroffen door Danina's schoonheid terwijl ze daar levenloos voor hem lag. Ze was beeldschoon, met fijne gelaatstrekken en een tenger, bijzonder gracieus lichaam. Haar lange, donkerbruine haar lag als een waaier over haar kussen uitgespreid. Maar ze zag er ook uit als iemand die stervende is, dat wist hij maar al te goed. Hij vreesde dat ze de ochtend niet zou halen.

'Kunnen we helemaal niets doen?' vroeg madame Markova wanhopig.

'Bidden,' zei hij en meende het. 'Hebt u haar ouders gewaarschuwd?'

'Ze heeft een vader en vier broers. Ik geloof dat ze allemaal aan het front zijn, uit wat ze me verteld heeft.'

De oorlog was enkele maanden geleden uitgebroken en hun regiment hoorde bij de eerste die gingen. Danina was erg trots op hen en had het er vaak over.

'Dan kunt u niets doen. We zullen moeten afwachten.'

Dokter Obrajensky keek op zijn horloge. Hij was al drie uur bij Danina en wist dat hij terug moest naar Tsarskoe Selo om te zien hoe het met Alexej ging, en het zou hem een uur kosten om er te komen. 'Ik kom morgenochtend terug,' beloofde hij. Maar hij was bang dat de Heer de zaken dan al in eigen hand zou hebben genomen. 'Laat het me weten als u me nodig denkt te hebben.' Hij gaf haar een routebeschrijving naar zijn huis voor het geval het nodig zou zijn hem te laten halen. Maar tegen de tijd dat hij terug was met degene die ze hadden gestuurd, zou het weleens te laat kunnen zijn voor Danina. Hij woonde met zijn vrouw en twee kinderen iets buiten Tsarskoe Selo. Hij was nog jong, achter in de dertig, maar hij had een groot verantwoordelijkheidsgevoel en was kundig en sympathiek. Daarom was de zorg voor de tsarevitsj aan hem toevertrouwd. En hij leek vreemd genoeg op de vader van de jongen. Hij had hetzelfde waardige uiterlijk, was even groot als de tsaar en droeg zijn baard precies hetzelfde, net en kortgeknipt, als de tsaar. Zelfs zonder de baard was de gelijkenis treffend, behalve dat zijn haar donkerder was, bijna dezelfde kleur als dat van Danina.

'Dank u dat u bent gekomen, dokter Obrajensky,' zei madame Markova beleefd toen ze met hem naar de voordeur liep. Het was een eind lopen. Het voerde haar weg van haar patiënte, maar het lopen door de koele gangen voelde bevrijdend en toen ze de zware voordeur opende, was de vlaag koele lucht zowel een schok als verfrissend.

'Ik wilde dat ik meer voor haar kon doen... en voor u...' zei hij. 'Ik begrijp hoe moeilijk dit voor u is.'

'Het is alsof ze mijn eigen kind is,' zei madame Markova met tranen in haar ogen. Hij raakte zacht haar arm aan toen hij zag hoe verdrietig ze was. Hij voelde zich volkomen nutteloos.

'Misschien is God barmhartig en zal hij haar sparen.'

Ze kon alleen nog maar knikken, overmand door haar emoties. 'Ik kom morgenochtend heel vroeg weer terug.'

'Ze begint elke dag om een uur of vijf haar spieren los te maken,' zei madame Markova, alsof het nog wat uitmaakte, terwijl ze allebei wisten dat dat niet zo was.

'Ze werkt vast heel hard. Ze is een fantastische danseres,' zei hij bewonderend. Hij kon niet geloven dat een van hen beiden haar ooit nog zou zien dansen, maar was blij dat hij haar tenminste één keer had gezien. Wat leek dat nu een tragische gedachte.

'Hebt u haar zien dansen?' vroeg madame Markova met droeve ogen.

'Eén keer maar. In Giselle. Het was prachtig,' zei hij. Hij wist hoe moeilijk dit voor madame Markova was. Dat was duidelijk te zien.

'Ze is nog beter in Het zwanenmeer en De schone slaapster,' zei ze met een triest lachje.

'Ik kijk ernaar uit,' zei hij beleefd. Hij boog en vertrok toen ze de zware deur achter hem sloot en snel door de gangen terugliep naar Danina.

Het was een nacht die voor altijd in madame Markova's geheugen gegrift zou blijven, vol verdriet, wanhoop, koorts, ge-ijl en dodelijke bezorgdheid voor Danina. Toen het eindelijk ochtend was leek het of Danina er al bijna niet meer was. Madame Markova zat aan haar bed en zag er zelf ook levenloos uit. Ze was uitgeput, maar had geen seconde van haar zijde durven wijken toen de dokter de volgende ochtend om vijf uur arriveerde.

'Dank u dat u zo vroeg bent gekomen,' fluisterde ze in de sombere kamer. Er hing al een sfeer van verlies en verdriet. Zelfs zij had nu de indruk dat Danina het gevecht onmogelijk kon winnen. Danina was sinds de vorige ochtend niet meer bij bewustzijn geweest.

'Ik heb de hele nacht aan haar gedacht,' bekende de dokter met een somber gezicht. Hij zag aan madame Markova hoe de nacht was verlopen en Danina ademde nauwelijks. Hij voelde haar pols, nam haar temperatuur op en was verrast dat die iets lager was. Haar polsslag was echter ijl en onregelmatig. 'Ze vecht. We hebben geluk dat ze zo jong en sterk is.' Maar zelfs jonge mensen waren in schokkende getallen gestorven in Moskou, vooral kinderen. 'Heeft ze nog wat water gedronken?'

'Al een aantal uren niet,' zei madame Markova. 'Het lukt me niet haar te laten slikken en ik was bang dat ze zou stikken.' Hij knikte. Er was werkelijk niets wat ze nu nog konden doen, maar hij had het zo geregeld dat hij een aantal uren kon blijven. Zijn oudere collega, dr. Botkin, was voldoende hersteld om de tsarevitsj bij te staan als dat nodig was. Dokter Obrajensky wilde bij Danina zijn als ze stierf, al was het alleen maar om haar mentor bij te staan.

Ze zaten uren zwijgend naast elkaar, op harde stoelen. Ze spraken weinig en met tussenpozen keken ze hoe het met haar ging.

In de middag maakte Danina eindelijk een geluid en bewoog zich ongemakkelijk. Het klonk alsof ze pijn had, maar toen de dokter haar opnieuw onderzocht, vond hij geen verandering in haar conditie. Hij was al verbaasd dat ze het zo lang had volgehouden. Het was een waar tribuut aan haar jeugd, haar kracht en haar lichamelijke conditie. En opmerkelijk genoeg was tot nu toe niemand anders in de balletschool besmet. Alleen Danina.

Om vier uur die middag was dokter Obrajensky er nog, omdat hij hen niet alleen wilde laten voor het einde. Madame Markova was in haar stoel weggedut en de arts zag dat Danina onrustig werd. Ze kreunde en woelde ongemakkelijk, maar madame Markova was te uitgeput om haar te horen. De dokter onderzocht Danina en merkte dat haar hartslag zwak en onregelmatig was. Hij was ervan overtuigd dat het einde nabij was. Ze begon moeite te krijgen met ademen, allemaal symptomen die hij had verwacht. Hij had het einde graag voor haar verzacht, maar hij kon niets doen, behalve er zijn. Hij nam haar hand in de zijne en streelde hem zacht terwijl hij naar haar keek en zag hoe ziek en gekweld haar jonge gezicht was. Het deed hem pijn haar zo te zien en zo weinig voor haar te kunnen doen. Het leek op een gevecht met demonen, met haar als inzet. Hij wilde haar weer tot leven wekken, weer gezond maken. Zacht raakte hij haar voorhoofd aan. Ze bewoog opnieuw en zei iets. Het klonk alsof ze iets tegen een vriend of een van haar broers zei. En toen zei ze één woord en opende haar ogen en keek hem aan. Dat had hij honderden keren gezien; het was een laatste opwelling van leven voor het einde. Haar ogen waren wijd open en ze sprak duidelijk en zei: 'Mama, ik zie je.'

'Wees maar niet bang, Danina, ik ben er,' zei hij. 'Alles komt goed.' Het zou nu heel snel voorbij zijn.

'Wie bent u?' vroeg ze hees en alsof ze hem duidelijk zag, maar hij wist dat dat niet kon. Ze zag iemand in haar ijlkoorts en waarschijnlijk niet de dokter.

'Ik ben je dokter,' zei hij zacht. 'Ik ben hier om je te helpen.'

'O,' zei ze, sloot haar ogen weer en legde haar hoofd terug in het kussen. 'Ik ga naar mijn moeder.' Toen herinnerde hij zich dat madame Markova had gezegd dat ze alleen maar een vader en broers had, en hij begreep wat ze bedoelde maar hij liet haar niet doorgaan.

'Ik wil niet dat je dat doet,' zei hij resoluut. 'Ik wil dat je hier bij mij blijft. We hebben je nodig, Danina.'

'Nee, ik moet gaan...' zei ze met gesloten ogen en afgewend hoofd. 'Ik kom te laat voor de training, en madame Markova zal kwaad op me zijn.' Het was meer dan ze in twee dagen had gezegd en het was duidelijk dat ze hen wilde verlaten of wist dat het moest.

'Je moet hier blijven voor je training, Danina... anders worden madame Markova en ik heel boos. Open je ogen, Danina... open je ogen en kijk me aan.' Tot zijn grote verbazing deed ze dat en keek ze hem recht aan met enorme ogen in haar smalle, bleke gezicht dat door de koorts was getekend.

'Wie bent u?' vroeg ze opnieuw, nu met een stem die net zo uitgeput klonk als ze zich voelde. Deze keer wist hij dat ze hem zag. Hij raakte zacht haar voorhoofd aan en voor het eerst in twee dagen was het opvallend afgekoeld.

'Ik ben Nicolaj Obrajensky, mademoiselle. Ik ben uw dokter. De tsarina heeft me gestuurd.'

Ze knikte en sloot haar ogen. Toen opende ze ze weer om iets tegen hem te fluisteren. 'Ik heb u afgelopen zomer met Alexej gezien... in Livadia...' Ze wist het nog. Ze had nog een lange weg te gaan, maar hoe ongelooflijk het ook leek, misschien was de betovering eindelijk verbroken. Hij wilde het uitschreeuwen van opwinding, maar durfde niet te snel te juichen. Het kon nog steeds een laatste opleving zijn. Hij vertrouwde het nog niet helemaal.

'Ik zal je deze zomer leren zwemmen als je blijft,' plaagde hij voorzichtig, terugdenkend aan hoe ze hadden gelachen toen Alexej het haar probeerde te leren. Ze wilde glimlachen, maar ze voelde zich nog veel te ziek om meer te doen dan hem zwak aan te kijken.

'Ik moet dansen,' zei ze bezorgd. 'Ik heb geen tijd om te zwemmen...'

'Jawel. Je zult nu een tijdje moeten rusten.' Ze opende haar ogen wijd toen hij dat zei, wat hij bemoedigend vond. Ze begreep volledig wat hij zei.

'Ik moet morgen trainen.'

'Ik zou zeggen vanmiddag al.' Deze keer glimlachte ze, hoewel het nauwelijks meer dan een grimas was. 'Je bent erg lui.' Hij glimlachte naar haar met het gevoel dat hij de strijd van zijn leven had gewonnen. Hij had haar opgegeven en nu was ze bij bewustzijn en sprak ze met hem.

'Dat kan echt niet,' fluisterde ze. 'Ik kan vandaag niet trainen.'

'Waarom niet.''

'Geen benen,' zei ze met een bezorgd gezicht. 'Eraf gevallen, denk ik, ik voel ze niet.' Ongerust raakte hij onder de dekens haar benen aan en vroeg of ze het voelde. Ze voelde alles, maar was gewoon te zwak om haar benen te bewegen.

'Je bent alleen maar verzwakt, Danina,' verzekerde hij haar. 'Je zult beter worden.' Maar hij wist dat als ze beter zou worden - wat nu tenminste tot de mogelijkheden leek te behoren, hoewel het nog te vroeg was om te juichen - haar herstel maanden zou duren. Ze zou deskundige verpleging nodig hebben om weer volledig de oude te worden. 'Je zult heel braaf moeten zijn, veel slapen, eten en drinken.' Om zijn woorden kracht bij te zetten bood hij haar een slok water aan en deze keer dronk ze. Ze nam maar een slok, maar het was een enorme vooruitgang. Toen hij het glas naast haar op het nachtkastje zette, schrok madame Markova wakker in de overtuiging dat er iets vreselijks was gebeurd terwijl ze sliep. Maar in plaats daarvan zag ze dat Danina leefde en zwak naar de dokter glimlachte.

'Hemel, het is een wonder,' zei ze worstelend met tranen van opluchting en uitputting. Ze zag er bijna even slecht uit als Danina, maar ze had geen koorts en was niet ziek. De angst om Danina kwijt te raken had zijn tol van haar geëist. 'Voel je je beter, kind?'

'Een beetje.' Danina knikte en keek weer naar de dokter. 'Volgens mij hebt u me gered.'

'Nee, hoor. Ik zou willen dat het zo was, maar helaas heb ik niets kunnen doen. Ik heb hier alleen maar gezeten. Madame Markova heeft veel meer voor je gedaan dan ik.'

'God heeft het gedaan,' zei madame Markova resoluut, 'en je eigen kracht.' Ze popelde om de dokter te vragen of het nu goed zou komen, maar ze wist dat ze dat niet kon vragen in het bijzijn van de patiënt. Maar Danina zag er beslist veel beter uit. Ze maakte een alerte indruk en leek sterker, alsof ze het ergste te boven was. Het had maar een haartje gescheeld of ze hadden haar verloren. Madame Markova rilde er nog van.

'Wanneer kan ik weer dansen.'' vroeg Danina en de dokter en madame Markova schoten allebei in de lach. Ze voelde zich inderdaad beter.

'Volgende week nog niet, dat kan ik je verzekeren,' zei hij glimlachend. Maanden niet, maar hij wist dat het nog te vroeg was om haar dat te zeggen. Hij voelde aan dat ze over haar toeren zou raken als hij haar de waarheid zou vertellen. Ook zou ze zich vreselijk schuldig gaan voelen. 'Binnenkort. Als je gehoorzaam bent en alles doet wat ik zeg, ben je zo weer op de been.'

'Ik heb morgen een belangrijke repetitie,' hield ze vol.

'Ik denk dat er een goede kans is dat je die mist. Geen benen, weet je nog?'

'Hoe bedoelt u?' vroeg madame Markova ongerust na zijn opmerking. Hij legde het snel uit.

'Ze had net geen gevoel in haar benen, maar er is niets aan de hand. Ze is alleen erg verzwakt door de koorts.' Even later, toen ze probeerden haar rechtop te laten zitten om te drinken, merkten ze dat ze dat zelfs niet kon. Ze kon nauwelijks haar hoofd van het kussen opheffen.

'Ik voel me zo slap als een vaatdoek,' zei ze en hij lachte haar zacht uit.

'Je ziet er iets beter uit dan dat. Veel beter, eigenlijk. Ik denk dat ik terug moet naar mijn andere patiënten voor ze vergeten hoe ik eruitzie.' Het was zes uur geweest en hij was dertien uur bij haar geweest, maar hij beloofde de volgende ochtend terug te komen. Toen ze naar de voordeur liepen, bedankte madame Markova hem uitbundig en vroeg hem wat ze nu kon verwachten.

'Een lange, lange herstelperiode,' zei hij eerlijk. 'Ze moet minstens een maand in bed blijven, anders loopt ze de kans weer ziek te worden, en dan zou ze weleens minder geluk kunnen hebben.' Madame Markova huiverde bij de gedachte alleen al. 'Het zal maanden duren voor ze weer kan dansen. Drie à vier. Misschien langer.'

'We zullen haar vastbinden als het moet. U hebt gehoord hoe ze is. Morgenochtend zal ze smeken om te dansen.'

'Ze zal zelf verbaasd zijn hoe zwak ze is. Ze zal geduld moeten hebben, het herstel heeft tijd nodig.'

'Ik begrijp het,' zei madame Markova dankbaar, en bedankte hem nogmaals voor hij wegging. Nadat ze de deur achter hem had gesloten liep ze langzaam terug naar Danina's kamer en dacht hoe vreselijk het geweest zou zijn als ze was gestorven en hoeveel geluk ze allemaal hadden gehad dat ze haar niet waren verloren. Ze was de tsarina ook oneindig dankbaar voor het sturen van de dokter. Hij had weinig kunnen doen, maar zijn aanwezigheid was een enorme troost geweest. Hij was opmerkelijk toegewijd geweest door zo lang bij Danina te blijven.

Toen madame Markova terugkwam in Danina's kamer keek ze naar de jonge vrouw van wie ze zoveel hield en glimlachte. Danina lag in haar bed en zag eruit als een kind. Er lag een glimlachje om haar lippen en ze sliep.

2

Zoals hij had beloofd, bezocht dokter Obrajensky Danina de volgende dag opnieuw, maar deze keer kwam hij pas 's middags, omdat hij wist dat ze buiten levensgevaar was. Hij was blij te zien dat ze at en dronk. Ze had nog nauwelijks de kracht om haar hoofd op te tillen, maar ze glimlachte toen hij de kamer binnenkwam. Ze was zichtbaar blij hem te zien.

'Hoe gaat het met Alexej?' vroeg ze meteen.

'Uitstekend. Veel beter dan met jou op het moment. Hij was aan het kaarten en versloeg zijn zussen met gemak toen ik hem vanmorgen zag. Hij vroeg me te zeggen dat hij hoopt dat je snel beter bent, net als de groothertoginnen en de tsarina.'

Ze had om precies te zijn een briefje aan madame Markova gestuurd. Dokter Obrajensky wist wat erin stond. De tsarina had hem namelijk om advies gevraagd.

Madame Markova was bij Danina in de ziekenkamer. Ook zij zag er heel wat uitgeruster uit. Toen ze het briefje van de tsarina las, werden haar ogen groot van verbazing. Ze keek verrast naar de dokter en hij knikte. Het was zijn voorstel geweest. De tsarina had Danina uitgenodigd te herstellen in een van hun gastenverblijven. Ze zou daar goed verzorgd worden en kon de tijd nemen om te herstellen zonder zich schuldig te hoeven voelen door al het ballet om zich heen. In Tsarskoe Selo zou ze tot rust komen en zou ze de juiste zorg en aandacht krijgen om aan te sterken, zodat ze volledig hersteld weer naar het ballet kon terugkeren.

Toen ze Danina's kamer die middag verlieten, vroeg de dokter madame Markova wat ze van de uitnodiging van de tsarina vond. Madame Markova was nog steeds niet van de schok bekomen. De uitnodiging was heel vleiend, maar ze had geen idee hoe Danina erover dacht. Ze was zo verknocht aan het ballet dat madame Markova zich niet kon indenken dat ze er ook maar een minuut van gescheiden zou willen zijn, ook al kon ze nu een tijdlang niet dansen. Aan de andere kant zou het Danina waarschijnlijk tot wanhoop drijven om iedereen te zien dansen en zelf maanden niet mee te kunnen doen.

'Het zou heel goed voor haar zijn om hier weg te zijn,' gaf madame Markova toe, 'maar ik weet niet zeker of we haar daarvan kunnen overtuigen. Zelfs als ze niet kan dansen, verwacht ik dat ze toch zal willen blijven. Ze is in twaalf jaar niet bij ons vandaan geweest, behalve vorige zomer, toen ze in Livadia was.'

'Maar daar heeft ze toch van genoten? Dit zou erop lijken. Bovendien kan ik dan een oogje op haar houden. Ik kan niet zo vaak en lang weg zijn als de afgelopen paar dagen. Ik heb verplichtingen aan de tsarevitsj.'

'U bent heel goed voor haar geweest,' zei madame Markova spontaan. 'Ik weet niet wat ik zonder u had moeten beginnen.'

'Ik heb werkelijk niets gedaan om haar te helpen,' zei hij bescheiden, 'behalve bidden, net als u. Ze heeft veel geluk gehad.' Zowel met de steun van de keizerlijke familie als met de aandacht van hun dokter. 'Ik denk dat de tsarina en de kinderen heel teleurgesteld zullen zijn als ze niet komt.' Toen benadrukte hij zacht wat madame Markova al wist. 'Het is een buitengewone uitnodiging. Ik denk dat Danina het echt naar haar zin zou hebben.'

'Wie niet?' Madame Markova lachte openhartig. 'Ik heb minstens tien ballerina's, zo niet meer, die met plezier in haar plaats naar Tsarskoe Selo zouden gaan. Het probleem is: Danina is anders. Ze wil hier nooit weg, ze is bang dat ze iets zal missen. Ze gaat nooit winkelen, wandelen of naar het theater. Ze danst en ze danst... en ze danst, en dan kijkt ze naar hoe de anderen dansen en danst opnieuw. Bovendien is ze erg aan mij gehecht. Waarschijnlijk omdat ze geen moeder heeft.' Het was duidelijk dat madame Markova veel van haar hield.

'Hoe lang is ze al hier?' vroeg dokter Obrajensky belangstellend. Danina fascineerde hem, ze was als een zeldzame kwetsbare vogel die met een gebroken vleugel aan zijn voeten was gevallen en nu wilde hij doen wat hij kon om haar te helpen. Zelfs voor haar bemiddelen met de tsaar en tsarina. Dat was echter niet moeilijk, ook zij bewonderden haar en mochten haar graag. Het was onmogelijk iemand met zo'n bijzonder talent niet te bewonderen.

'Ze is hier nu twaalf jaar,' beantwoordde madame Markova zijn vraag. 'Vanaf haar zevende. Ze is nu negentien, bijna twintig.'

'Waarschijnlijk zal een korte vakantie haar goed doen.' Hij was vastbesloten. Hij vond het belangrijk voor haar.

'Ik ben het met u eens. Het probleem is dat we haar moeten overtuigen. Ik zal met haar praten als ze iets sterker is.'

Daarna kwam hij elke dag, en na een paar dagen sneed madame Markova het onderwerp met haar aan. Aanvankelijk was Danina verbaasd over de uitnodiging van de keizerlijke familie, maar ze was niet van plan hem aan te nemen. 'Ik kan u niet alleen laten,' zei ze eenvoudig tegen madame Markova. Zelf was ze nog van streek omdat ze de dood in de ogen had gekeken. Ze wilde niet herstellen tussen vreemden, ook al hadden ze blauw bloed. 'U gaat me toch niet dwingen, hè?' vroeg ze bezorgd.

Maar toen ze haar probeerden op te laten staan, besefte Danina pas hoe ziek ze werkelijk was. Dat gold ook voor madame Markova. Danina kon zelfs niet in een stoel zitten zonder bijna flauw te vallen. En ze moest naar de badkamer worden gedragen.

'Je moet dag en nacht verpleegd worden,' legde de dokter haar tijdens een van zijn bezoeken uit, 'en dat zal wel even duren, Danina. Dat is voor de mensen hier heel zwaar. Ze hebben het eigenlijk allemaal veel te druk om je te helpen.' Ze wist dat dat waar was en ook dat ze iedereen al tot last was geweest, vooral madame Markova. Maar toch wilde ze niet weg. Dit was haar thuis en haar familie. Ze kon de gedachte weg te moeten niet verdragen en die avond toen ze er met madame Markova over sprak, huilde ze.

'Waarom ga je niet voor een korte tijd?' stelde madame Markova voor. 'Tot je wat aangesterkt bent. Het is zo'n bijzondere uitnodiging, en je zou het waarschijnlijk echt naar je zin hebben.'

'Het beangstigt me,' zei ze alleen. Maar de volgende ochtend stond madame Markova erop dat Danina de uitnodiging accepteerde. Behalve dat ze dacht dat het Danina goed zou doen, was ze bang de tsarina te beledigen als ze haar royale aanbod weigerde. Het was zeldzaam om uitgenodigd te worden aan te sterken in Tsarskoe Selo en ze was dokter Obrajensky erg dankbaar dat hij dat had geregeld. Hij was niet alleen erg vriendelijk gebleken, maar ook ongewoon attent en werkelijk begaan met Danina. En zijn dagelijkse bezoeken hadden het meisje bijzonder opgevrolijkt. Geestelijk was ze al bijna weer de oude. Het was haar lichaam dat niet wilde of niet in staat was net zo snel te herstellen.

'Ik vind dat je moet gaan,' zei madame Markova resoluut. Ten slotte werden zij en de dokter het aan het eind van de week eens. Danina moest gaan, of ze wilde of niet. Het was voor haar eigen bestwil. Zonder de juiste verpleging zou ze misschien nooit volledig herstellen en nooit meer kunnen dansen. Dat zei madame Markova uiteindelijk tegen Danina. 'Stel dat je door je koppigheid uiteindelijk niet meer zou kunnen dansen?' vroeg ze ernstig.

'Denkt u dat dat mogelijk is?' Danina's ogen waren groot van angst.

'Het zou kunnen,' zei madame Markova bezorgd. 'Je bent heel erg ziek geweest, lieve kind. Je moet het lot nu niet tarten door koppig of dwaas te zijn.' Ze was voor onbepaalde tijd uitgenodigd, tot ze beter was en weer kon terugkeren naar het ballet. Het was een buitengewoon aanbod en zelfs Danina wist dat. Ze gedroeg zich kinderachtig en wilde de veiligheid van haar bekende omgeving en de mensen om haar heen niet opgeven.

'En als ik voor een paar weken ga?' Het was een kleine concessie van haar kant, maar het was een begin.

'Dan zul je nog steeds niet kunnen dansen. Ga ten minste een maand, dan zien we hoe je je voelt. Als je het vreselijk vindt om daar te zijn, kun je altijd terugkomen en hier verder opknappen. Maar ga ten minste een maand. Je mag altijd langer blijven als je dat wilt. En ik beloof je dat ik je kom opzoeken.'

Het was een moeilijke stap voor Danina, maar ten lange leste stemde ze toe. Op de dag van haar vertrek huilde ze tranen met tuiten bij de gedachte haar vriendinnen en mentor in de steek te laten. 'We sturen je niet naar Siberië,' zei madame Markova troostend.

'Zo voelt het wel.' Danina glimlachte door haar tranen heen, ze vond het vreselijk afscheid te nemen. 'Ik zal jullie zo missen,' zei ze, zich vastklampend aan madame Markova's hand. Er was een speciale overdekte slee gestuurd voor haar reis. Hij was warm en comfortabel, vol bont en zware dekens. De tsarina had kosten noch moeite gespaard. En dokter Obrajensky was meegekomen om haar te vergezellen. Voor hij vertrok, had hij haar gastenverblijf gecontroleerd. Dat was warm en comfortabel en hij wist dat ze het daar heel goed zou hebben. Hij had ook een boodschap van Alexej bij zich, die popelde om Danina te zien en zei dat hij haar een nieuwe kaartentruc zou leren.

Alle dansers en danseressen stonden buiten om afscheid te nemen, en iedereen zwaaide toen de slee vertrok met de dokter aan Danina's zijde. Ze was zo nerveus dat hij haar hand vasthield en met haar andere hand zwaaide ze tot ze niet meer kon. Lang voor ze in Tsarskoe Selo waren, was ze al uitgeput van de emoties van het vertrek.

'Het is mijn hele leven, weet u. Ik ken niets anders. Ik ben daar al zo lang, dat ik me niet kan voorstellen ergens anders te zijn, zelfs geen minuut.' Ze legde het uit, maar hij had het al begrepen. En als altijd was hij hartelijk en begrijpend.

'Je zult niets verliezen door een tijdje weg te zijn. Je krijgt je kracht terug, Danina, en dat moet ook, en ze zullen allemaal op je wachten tot je terugkomt. Dan zul je beter dansen dan ooit. Geloof me.' Dat deed ze en ze was dankbaar voor zijn steun en gezelschap tijdens de reis. Het was makkelijk voor te stellen waarom de hele keizerlijke familie dol op hem was.

Meteen toen ze aankwamen installeerde hij haar comfortabel in het kleine gastenverblijf dat luxueuzer was dan ze ooit had kunnen dromen. De slaapkamer was helemaal in roze satijn uitgevoerd en de woonkamer in mooie tinten geel en blauw. Overal stonden prachtige antieke stukken, er was een keuken om haar maaltijden te bereiden, er waren vier bedienden om haar te verzorgen en twee verpleegsters. Een halfuur na haar aankomst bracht de tsarina haar een bezoek met Alexej, zodat hij Danina zijn kaartentruc kon laten zien. Ze waren allebei geschokt toen ze zagen wat een klap ze door haar ziekte had gehad en ze waren blij dat ze bij hen was om te herstellen. Ze bleven maar even om haar niet te vermoeien en toen ze vertrokken ging de dokter met hen mee. Hij wilde haar ook niet uitputten en hij beloofde de volgende morgen terug te komen om te zien of ze 'braaf' was.

Het was vreemd voor Danina die nacht, zonder alle mensen die haar vertrouwd waren en de andere meisjes bij wie ze gewend was op een kamer te slapen. Ondanks de luxe omgeving voelde ze zich eenzaam. Ze was verbaasd toen de verpleegster bij haar kwam vlak nadat ze haar in bed had geholpen en zei dat ze bezoek had. Dokter Obrajensky was teruggekomen om haar te zien. Het was acht uur 's avonds en ze had hem pas de volgende ochtend terug verwacht. Ze was verrast door zijn onverwachte komst.

'Ik was op weg naar huis,' legde hij uit, 'en ik dacht, ik ga even kijken hoe het met je gaat.' Hij keek aandachtig naar haar en zag dat zijn vermoeden juist was geweest. Danina zag er wat verdrietig uit. 'Ik dacht dat je je misschien alleen zou voelen.'

'Dat is ook zo,' bekende ze, zich afvragend hoe hij dat wist. Hij scheen haar zo goed te begrijpen. 'Het is natuurlijk dwaas van me.' Ze schaamde zich dat ze zo ondankbaar reageerde.

'Natuurlijk niet.' Hij schoof een stoel bij haar bed en ging naast haar zitten. 'Je bent eraan gewend met mensen samen te leven.' Hij had de kamer gezien die ze met vijf andere danseressen deelde, en had veel van de anderen leren kennen toen hij haar na haar ziekte had opgezocht. 'Het is een grote verandering voor je om hier helemaal alleen te zijn.' Ze was ook nog zo jong, pas negentien. In sommige opzichten was ze zo gedisciplineerd en volwassen, maar in andere buitengewoon beschermd en kinderlijk. Daar hield hij van. 'Kan ik iets doen om het gemakkelijker voor je te maken?'

'Nee, ik vind het heerlijk als u me opzoekt.' Ze glimlachte naar hem. Vooral zijn bezoek van vanavond had haar geroerd, omdat hij precies leek te begrijpen wat ze voelde.

'Dan zal ik vaker komen,' beloofde hij. Het was nu gemakkelijker voor hem om naar haar toe te gaan, want het was maar een korte afstand tussen haar huisje en het Alexander-paleis. Hij wist dat Alexej en zijn zussen al gepland hadden haar gezelschap te houden. Dat was hun bedoeling en de reden van de uitnodiging. 'Je zult niet lang alleen zijn en je zult snel op de been zijn en naar het paleis gaan, als je wat sterker bent.' Ze kon nog niet zonder steun door de kamer lopen. 'Ik voorspel dat je je heel snel weer beter zult voelen.' Ze voelde zich plotseling dwaas dat ze zich alleen had gevoeld. Iedereen was zo lief voor haar. Ondanks het gemis van haar vriendinnen en madame Markova was ze ineens blij dat ze hier was.

'Bedankt dat u het voor me hebt geregeld. Ik ben blij dat ik hier ben.'

'Ik ben blij dat jij er bent, Danina,' zei hij zacht. Hij zag er ontspannen en een tikje vermoeid uit. Het was een lange dag voor hem geweest en ze wist zeker dat hij graag naar huis naar zijn vrouw en kinderen wilde. Ze voelde zich schuldig dat ze hem bij zich hield, maar ze genoot van zijn gezelschap. 'Ik zou zo teleurgesteld zijn geweest als je niet was gekomen.'

'Ik ook,' bekende ze met een glimlach die hem diep raakte hoewel ze dat niet besefte. 'Dit is een heerlijk huis.' Ze keek bewonderend om zich heen, onder de indruk van de luxe waarmee ze omringd was. Ze had nog nooit zoiets gezien.

'Ik dacht wel dat je het mooi zou vinden.'

'Dat zou bijna niet anders kunnen.'

'Zul je het ballet niet vreselijk missen?' vroeg hij terwijl hij het antwoord al wist, maar gefascineerd was door haar leven als danseres.

'Ik leef om te dansen,' zei ze. 'Het is het enige leven dat ik ken, het enige wat ik wil. Ik kan me geen leven zonder voorstellen. Het zou waarschijnlijk mijn dood worden als ik niet kon dansen.'

Hij knikte en keek naar haar ogen, haar gezicht. Hij vond het heerlijk om met haar te praten nu ze zich beter voelde. 'Je zult gauw weer dansen, Danina, dat beloof ik je.' Maar niet te snel. Ze moest nog heel wat verder zijn voor ze daar sterk genoeg voor was en dat wisten ze allebei. 'Intussen moet je andere bezigheden vinden.'

Dokter Obrajensky had al een stapel boeken voor Danina meegebracht en ze had zich voorgenomen ze te lezen. Ze had nooit tijd om iets te lezen als ze danste.

'Houd je van poëzie?' vroeg hij voorzichtig, omdat hij niet dwaas en pedant wilde lijken, maar het was een passie van hem.

'Heel veel.' Ze knikte.

'Dan breng ik morgen wat voor je mee. Ik houd vooral van het werk van Poesjkin. Misschien vind jij hem ook goed.'

Ze had jaren tevoren iets van Poesjkin gelezen en zou graag meer lezen nu ze er tijd voor had.

'Ik kom morgen naar je toe als ik bij Alexej ben geweest. Misschien kan ik hier lunchen, dan ben je niet zo alleen.' Met die woorden stond hij op, maar hij leek moeite te hebben haar achter te laten. 'Je redt het wel vannacht, hè?' Hij was bezorgd om haar en wilde niet dat ze zich ongelukkig voelde.

'Met mij gaat het prima,' zei ze met een warme glimlach. 'Echt waar. Ga nu maar naar huis naar je gezin, anders zullen ze een hekel aan me krijgen.'

'Ze weten hoe het is om met een arts te leven. Tot morgen dan,' zei hij vanuit de deuropening.

Danina zwaaide vanuit haar bed en bedacht opnieuw hoe aardig hij was en hoe blij ze was dat ze hem kende.

3

Het boek dat dokter Obrajensky de volgende dag meebracht was zo mooi dat Danina tranen in haar ogen kreeg toen hij er iets uit voorlas. Hij opende langzaam een deur naar een wereld die ze nooit had gekend, een wereld van uitdagingen op geestelijk en intellectueel gebied. Die ochtend was ze begonnen in een van de romans die hij voor haar had achtergelaten. Tijdens de lunch spraken ze erover. Net als de poëzie die hij had meegenomen, behoorde ook deze roman tot zijn favorieten. De tijd die ze samen doorbrachten leek wel voorbij te vliegen.

Ze waren allebei verbaasd toen ze ontdekten dat het vier uur 's middags was toen hij wegging. Tot zijn spijt zag ze er uitgeput uit.

'Ik zou de laatste moeten zijn om je te vermoeien,' zei hij met een schuldig gezicht. 'Juist ik had beter moeten weten.'

'Er is niets met me aan de hand,' verzekerde ze hem. Ze had genoten van zijn gezelschap. Ze had in bed geluncht en hij had aan een tafeltje bij haar gezeten.

'Je moet nu gaan slapen,' zei hij vriendelijk en hielp haar omlaag in bed terwijl hij de kussens voor haar opschudde. Dat was eigenlijk de taak van de verpleegster, maar hij vond het fijn om het voor haar te doen. 'Slaap zo lang mogelijk. Ik eet vanavond in het paleis en ik kom bij je kijken op weg naar huis, als je dat goed vindt.' Dat had hij de vorige avond ook gedaan en ze had het heerlijk gevonden. Het had de restjes eenzaamheid die ze had gevoeld weggeblazen.

'Dat zou ik fijn vinden,' zei ze al slaperig. Hij deed het licht naast haar uit en liep zacht de kamer uit. Haar ogen waren al dicht en toen hij het huisje uit was, sliep ze al. Ze sliep vredig tot het avondeten.

Toen ze wakker werd, vond ze een tekening naast haar bed. Alexej was haar die middag komen opzoeken en de verpleegster had hem verteld dat ze sliep. Hij had een tekening voor haar achtergelaten waarop ze stond terwijl ze probeerde te zwemmen, net als afgelopen zomer. Zoals de meeste jongens van zijn leeftijd plaagde hij graag. Hij voelde zich erg op zijn gemak bij haar omdat ze net zo oud was als zijn zussen.

Die avond at ze soep. Ze dronk thee toen dokter Obrajensky op weg naar huis van het Alexander-paleis langskwam. Hij maakte een opgewekte indruk en vertelde haar alles over het diner. Hij dineerde een paar keer per week met de keizerlijke familie, eigenlijk vaker wel dan niet.

'Het zijn geweldige mensen,' zei hij warm. Hij was een groot bewonderaar van zowel de tsaar als de tsarina. 'Ze hebben zoveel verantwoordelijkheden, zoveel lasten. Het is een moeilijke tijd, vooral nu met de oorlog. En het is erg onrustig in de steden geweest. Daarbij is Alexejs gezondheid altijd een grote bron van zorg voor hen.' Alexejs hemofilie was een chronisch probleem, waardoor hij altijd een dokter in de buurt nodig had. Daarom bracht de dokter zo veel tijd met hen door, hoewel hij de verantwoordelijkheid met dokter Botkin deelde.

'Voor u moet het ook moeilijk zijn,' zei Danina zacht, 'om zo vaak van uw gezin weg te moeten zijn en uw eigen kinderen.' Danina wist dat zijn vrouw Britse was en dat ze twee zonen hadden, van elf en dertien.

'De tsaar en tsarina hebben daar begrip voor en zijn zo aardig Marie uit te nodigen. Maar ze komt nooit. Ze heeft een hekel aan sociale verplichtingen. Ze is liever thuis met de jongens en zit graag te borduren. Ze heeft geen enkele interesse in mijn beroep of de mensen voor wie ik werk.'

Danina had moeite dat te geloven, vooral gezien de mensen om wie het ging. Het waren toch bepaald geen gewone werkgevers. Ze vroeg zich onwillekeurig af of zijn vrouw op de een of andere manier jaloers op hem was. Het was moeilijk voor te stellen dat ze zo asociaal was. Misschien was ze verlegen of onhandig op een of andere manier.

'Haar Russisch is gebrekkig, wat het moeilijk voor haar maakt. Ze heeft eigenlijk nooit de moeite genomen het te leren.' Dat was al heel lang een twistpunt tussen hen, hoewel hij dat niet tegen Danina zei. Het zou een disloyale indruk maken om bij haar over Marie te klagen en toch intrigeerde het hem dat de twee vrouwen zo verschillend waren. De een zo vol vitaliteit, de ander zo moe, zo ongelukkig, zo verveeld, zo voortdurend negatief over alles.

Zelfs na haar ziekte waren Danina's energie en levenslust aanstekelijk. Hun gesprekken waren voor haar ook een nieuwe ervaring. Afgezien van de jongens met wie ze in het ballet danste, had ze nooit vrienden gehad, had ze nooit verkering gehad of romantiek gekend. Haar enige omgang met mannen was als kind met haar broers geweest en nu zag ze hen nog zelden. Ze hadden het altijd te druk om haar te bezoeken. Ze kwamen ongeveer eens per jaar naar Sint-Petersburg om haar te zien dansen. Haar vader kwam nauwelijks vaker. Ze gingen vrijwel volledig op in hun verantwoordelijkheden bij het leger.

Maar met Nicolaj Obrajensky was het allemaal zo anders. Hij was haar vriend aan het worden, iemand met wie ze echt kon praten. Dat zei ze tegen hem en dat leek hem plezier te doen. Hij praatte graag met haar, over zijn boeken, zijn visie op dingen en de poëzie waarvan hij hield. In feite vond hij heel veel aspecten aantrekkelijk in haar en hij dacht ook dat ze het goed konden vinden. Hij had Marie over haar verteld voor haar komst en ook toen ze zo ziek was, maar alleen terloops. Hij zei dat hij naar het ballet was geroepen bij een van de danseressen die een levens bedreigende griep had. Maar Marie had hem er nooit verder over gevraagd en toen hij Danina eenmaal beter kende, had hij besloten niets meer over haar te zeggen. In sommige opzichten was het gemakkelijker hun vriendschap geheim te houden.

Jaren geleden zou hij dat niet hebben gedaan, maar nu, na vijftien jaar, merkte hij dat hij weinig of geen zin had Marie over zijn leven te vertellen. Ze leek volkomen ongeïnteresseerd. Meestal had ze niets te zeggen. Ze hadden een paar jaar eerder een moeilijke periode meegemaakt toen ze terug wilde naar Engeland. Of in elk geval hun zonen daar naar kostschool sturen. Maar daar had hij zich tegen verzet. Hij wilde ze dichtbij, waar hij ze kon zien. Marie was volkomen onverschillig tegenover hem. Maar ze nam elke gelegenheid te baat om hem duidelijk te maken hoe ze Rusland haatte en het leven daar. Als contrast was de tijd die hij met Danina doorbracht zo zorgeloos. Ze had geen klachten over haar leven. Ze vond alles leuk en was van nature een gelukkig mens.

'Lijken je zonen op jou?' vroeg ze nonchalant.

'Men zegt van wel.' Hij glimlachte. 'Zelf zie ik het niet echt. Ik vind dat ze meer op hun moeder lijken. Het zijn prachtjongens. Het worden al echte mannen. Ik zie ze als kleine jongens en ik moet mezelf voor ogen houden dat ze dat niet langer zijn. Ze nemen me het hoogst kwalijk. Ze zijn heel zelfstandig. Ze zullen gauw volwassen zijn en waarschijnlijk het leger in gaan om de tsaar te dienen.'

Die gedachte deed haar denken aan haar broers. Ze miste hen. Ze maakte zich de laatste tijd veel meer zorgen over hen, sinds de oorlog de vorige zomer was verklaard. Ze vertelde hem over haar broers en hij luisterde glimlachend. Ze onderhield hem met verhalen over hen en noemde hem 'dokter' wat hem verdrietig maakte. Hij voelde zich oud en afstandelijk, niet de vrienden die ze in de korte tijd dat ze elkaar kenden waren geworden.

Hoewel Danina hem de vorige zomer in Livadia had ontmoet, had ze hem nu pas, sinds haar ziekte, echt leren kennen. En er ontstond een hechte band tussen hen. 'Kun je me niet Nicolaj noemen?' vroeg hij. 'Dat lijkt me veel eenvoudiger.' En veel persoonlijker, maar dat maakte haar niets uit. Ze mocht hem. Hij had het zo nederig gevraagd dat het haar raakte, net als zoveel andere dingen die hij zei. Ze glimlachte naar hem en leek meer op een kind dan op een jonge vrouw. Hun vriendschap was onschuldig en deed niemand kwaad.

'Natuurlijk, als je dat wilt. Ik kan je in gezelschap altijd nog formeel aanspreken.' Dat leek gepaster en ze was gevoelig voor zijn positie en het leeftijdsverschil tussen hen. Hij was twintig jaar ouder dan zij.

'Dat klinkt redelijk.' Die afspraak leek hem plezier te doen.

'Zal ik je vrouw ontmoeten terwijl ik hier ben?' vroeg Danina, die nieuwsgierig was naar haar en zijn kinderen.

'Ik betwijfel het,' zei hij eerlijk. 'Ze komt zo weinig mogelijk naar het paleis. Zoals ik zei, heeft ze een hekel aan uitgaan en slaat alle uitnodigingen van de tsarina af, behalve misschien eens per jaar als ze vindt dat ze er niet onderuit kan.'

'Heeft dat invloed op je positie bij de keizerlijke familie?' vroeg Danina op de man af. 'Wordt de tsarina er boos om?'

'Niet dat ik weet. Als ze zich beledigd voelt, is ze veel te discreet om dat te laten merken en ik geloof dat ze beseft dat mijn vrouw geen gemakkelijk mens is.' Het was de eerste glimp die ze kreeg van zijn huiselijk leven. Eigenlijk wist ze, hoewel ze veel hadden gesproken, niets persoonlijks van hem. En ze had hem zich voorgesteld met een warm en gelukkig gezinsleven.

'Je vrouw moet wel heel verlegen zijn,' zei Danina begripvol.

'Nee, dat denk ik niet.' Hij glimlachte bedroefd. Heel anders dan met Danina waren er zoveel verschillen tussen hem en Marie. 'Ze houdt niet van mooie kleren en avondjurken. Ze is heel Brits. Ze houdt van paardrijden en jagen, ze is graag op haar vaders landgoed in Hampshire. Al het andere vindt ze slaapverwekkend.' Hij zei niet 'mijzelf incluis', maar hij had dat graag gedaan. Hun huwelijk was allang een teleurstelling voor allebei, maar vooral voor hem, met uitzondering van hun kinderen. Ze waren heel verschillend. Zij was koel en afstandelijk en in veel opzichten onverschillig. En hij was warm en open. Ze zag niets in het leven dat hij leidde en noemde hem de schoothond van de tsaar als ze kwaad was. Nicolaj was doodziek van haar geklaag. Het was makkelijk te begrijpen waarom ze hier geen vrienden had, ze was zo koel en jaloers. Zelfs hun zonen hadden genoeg van haar gezeur. Het enige wat ze wilde was terug naar Engeland. En ze verwachtte dat hij alles liet vallen, al zijn verantwoordelijkheden hier, en met haar meeging, wat in de verste verte niet mogelijk was. Als ze ooit voorgoed terugging, had hij haar gewaarschuwd, zou dat zonder hem zijn.

'Waarom vindt ze het hier zo verschrikkelijk?' vroeg Danina oprecht nieuwsgierig.

'Door de winters, althans dat zegt ze. In Engeland is het weer nauwelijks beter, hoewel het hier kouder is. Ze houdt niet van de mensen en het land. Ze heeft zelfs een hekel aan het eten.' Hij glimlachte. Het was een oude klaagzang in zijn huis.

'Ze zou het meer naar haar zin hebben als ze Russisch leerde,' zei Danina.

'Ik heb geprobeerd haar dat uit te leggen. Het is haar manier om zich niet te binden. Zolang ze geen Russisch spreekt, is ze hier niet echt, denkt ze. Maar dat maakt haar leven er niet gemakkelijker op.' Het waren vijftien lange jaren voor hem geweest, vooral de afgelopen paar jaar, maar hij ging niet zo ver om Danina dat allemaal uit te leggen. Hoe eenzaam hij was. Of hoe blij hij was hier te zitten en met haar te praten of haar zijn boeken te lenen. Als de jongens er niet waren geweest, had hij Marie jaren geleden naar Engeland laten terugkeren. Er was niets meer tussen hen. Alleen de kinderen. 'Haar vader maakt haar nu bang over de oorlog. Hij denkt dat er op een dag een revolutie komt. Hij denkt dat het land te groot is om in bedwang te houden en dat Nicolaas er te zwak voor is, wat belachelijk is. Maar zij gelooft hem. Haar vader is altijd ietwat hysterisch geweest.'

Danina luisterde met een bezorgde blik in haar ogen. Ze wist niets van politiek. Ze had het gewoonlijk veel te druk met ballet om te weten wat er omging in de wereld. 'Geloof jij dat ook?' vroeg ze ernstig. 'Dat er een revolutie komt?' Ze vertrouwde zijn oordeel volledig.

'Geen moment,' antwoordde Nicolaj haar. 'Ik denk niet dat er maar de kleinste kans op een revolutie bestaat hier. Rusland is te machtig om zoiets te laten gebeuren. En de tsaar ook. Het is gewoon een zoveelste excuus om te klagen. Ze zegt dat ik het leven van onze kinderen in gevaar breng. Ze laat zich altijd erg beïnvloeden door haar vader.' Hij glimlachte naar Danina. Ze had zulke frisse ideeën, zo'n open geest. Ze had zo weinig gezien, behalve het ballet, dat het was alsof hij toekeek terwijl ze de wereld om haar heen ontdekte. Een wereld waarvan hij merkte dat hij die heel graag met haar deelde. Vergeleken bij haar leek Marie zo moe, zo boos en zo bitter. Het leven in Rusland was haar karakter niet ten goede gekomen.

Marie was ooit knap geweest en geïnteresseerd in dingen. Ze hadden veel meningen en interesses gemeen. Ze was geboeid geweest door geneeskunde en zijn carrière. Maar ze nam hem zijn positie bij de keizerlijke familie en nog veel meer kwalijk. Bij Danina was dat totaal niet het geval. Marie was zeventien jaar ouder dan Danina. Nicolaj was negenendertig en zijn vrouw was drie jaar jonger. Danina was nog een kind. Ze was opgelucht door wat hij had gezegd over de revolutie.

'Denk je dat de oorlog snel voorbij zal zijn?' vroeg ze hem en hij lachte haar geruststellend toe, hoewel het aantal doden en gewonden inmiddels enorm was. Iedereen had verwacht dat de strijd maanden geleden al voorbij zou zijn, en tot ieders verbazing was dat niet het geval.

'Ik hoop het.'

'Ik maak me zorgen over mijn vader en broers,' bekende ze hem.

'Dat komt goed. Het komt goed met ons allemaal.' Danina voelde zich zoveel beter als ze met hem sprak. Hij bleef lang bij haar zitten en maakte ten slotte aanstalten om te vertrekken. Ze zag er opnieuw moe uit en hij moest naar huis. Hij kon het niet blijven uitstellen. 'Ik zie je morgen,' beloofde hij haar bij het weggaan en ze hoorde hoe zijn slee in het donker verdween.

Ze lag in bed te denken over wat hij over zijn vrouw had gezegd en dat hij er ongelukkig had uitgezien toen hij het zei. Hij scheen vast te zitten in een moeilijke situatie en ze vroeg zich af of hij er niets aan kon veranderen. Misschien erop staan dat zijn vrouw Russisch leerde, of af en toe met haar naar Engeland gaan. Het schokte haar dat zijn vrouw niet wilde delen in zijn verbondenheid met de familie van de tsaar. Het was moeilijk haar reacties te begrijpen. Toen vroeg Danina zich af of hij misschien onnodig somber was. Misschien was hij alleen moe, dacht ze. De oorlog had op iedereen een deprimerend effect de laatste tijd. Misschien kwamen zijn opmerkingen over zijn vrouw daaruit voort, en uit andere zorgen die hij niet had genoemd.

Het kwam geen moment bij Danina op dat Nicolaj misschien meer van haar wilde, of andere belangstelling voor haar had dan alleen als haar arts. Hij was per slot van rekening getrouwd en had een gezin. Zelfs al had hij klachten over zijn vrouw, het was vast niet zo erg als het klonk. Danina keek naar de wereld door een minuscule telescoop vanuit haar beperkte wereld van het ballet. Het leek haar allemaal heel simpel en het huwelijk was heilig. Ze was ervan overtuigd dat hij met Marie gelukkiger was dan het leek of dan hij toegaf.

De twee weken daarna had Nicolaj het niet meer over zijn vrouw als hij bij Danina kwam. Ze kon nu aan tafel eten en op een zonnige middag in januari nam hij haar mee voor een korte wandeling in de tuin. De frisse lucht gaf haar energie en ze lachte samen met hem en plaagde hem dat hij het leven zo serieus nam. Hij had haar al zijn bundels poëzie geleend en ze had al vier van zijn favoriete romans gelezen. Die middag, toen Alexej op de thee kwam, bleef Nicolaj bij hen. Na de thee kaartten ze en Alexej won tot zijn grote plezier. Hij schaterde het uit toen Danina hem ervan beschuldigde vals te spelen.

'Nietwaar!' zei hij. 'Je hebt heel slecht gespeeld, Danina.'

Danina deed alsof ze woedend was om die beschuldiging. 'Hoe durf je! Ik heb briljant gespeeld. Ik weet zeker dat je vals speelde.' Nicolaj genoot ervan hen bezig te zien en zag dat ze het erg goed konden vinden samen.

'Ik heb niet vals gespeeld en als je zegt dat het wel zo is, zal ik het onthouden als ik keizer ben en je laten onthoofden.'

'Ik geloof niet dat iemand dat nog doet.' Danina richtte zich tot Nicolaj. 'Wel?'

'Als ik het wil, doe ik het,' kondigde Alexej aan met een verzaligde blik bij dat vooruitzicht. 'En misschien laat ik je voeten afhakken zodat je niet meer kunt dansen en ook je handen, zodat je niet meer kunt kaarten.'

'Ik denk niet dat ik een van die dingen kan doen als je me onthoofdt. Volgens mij zou dat afdoende zijn,' zei Danina lachend.

'Nou, voor de zekerheid hak ik de rest ook af.' Het idee was voor hem heerlijk gruwelijk. Toen keek hij haar plotseling belangstellend aan. 'Kan ik naar Sint-Petersburg komen om je te zien dansen? Als je terug bent, bedoel ik. Dat zou ik heel fijn vinden.'

'Ik ook,' zei ze warm.

'Maar ik wil dat je nog lang niet weggaat. Dus niet te gauw.' Toen herinnerde hij zich: 'Mijn moeder zei dat ik moest vragen of je al sterk genoeg bent om te komen dineren.' Hij draaide zich naar Nicolaj. 'Is ze dat?'

'Misschien volgende week. Het is nog wat vroeg.' Ze was er pas twee weken en was nog wat onvast op haar benen en snel vermoeid.

'Ik heb niets bij me om aan te trekken,' klaagde ze.

'Je kunt je nachtjapon dragen,' zei hij droog. 'Ik weet zeker dat het niemand op zal vallen.'

'Wat gênant.' Ze lachte bij de gedachte, maar had werkelijk niets om aan te trekken voor een diner met de keizerlijke familie.

'Ik weet zeker dat een van de meisjes je iets kan lenen,' zei Alexej beleefd. Ze hadden min of meer dezelfde maat.

'Kom jij ook?' vroeg Danina onschuldig aan Nicolaj in de hoop dat dat zo was. Ze voelde zich zo prettig bij hem dat het gemakkelijker voor haar zou zijn als hij erbij was. Dineren met de keizerlijke familie leek haar nogal beangstigend.

'Waarschijnlijk,' zei hij. 'Ik heb er nog niets over gehoord, maar als ik die avond dienst heb, ben ik er ook. Hij wist dat zelfs als ze niet van plan waren hem uit te nodigen, hij dat kon regelen door het rooster te veranderen zodat hij dienst had. Beide artsen waren vrij flexibel als het om hun roosters ging en zijn collega had meer reden om 's avonds naar huis te gaan dan Nicolaj. Hij liet Nicolaj graag de avonden werken.

Nicolaj nam Alexej ten slotte mee terug naar het paleis en Danina ging een dutje doen. Toen ze wakker werd, zag ze tot haar verbazing Nicolaj in haar slaapkamer staan. Hij keek naar haar en fronste.

'Is er iets mis?' Ze vroeg zich af of er iets ergs was gebeurd. De blik in zijn ogen maakte haar ongerust, maar ze wist niet wat het betekende. En hij wist niet hoe hij het moest zeggen.

'Ik wilde alleen maar kijken hoe het met je ging. Ik dacht dat je misschien te lang in de tuin gewandeld had vanmiddag omdat het de eerste keer was.'

'Ik voel me goed,' zei ze terwijl ze overeind kwam en naar hem keek. Ze snakte ernaar te trainen, maar ze wist dat ze het nog niet aankon. Het was erg frustrerend, en ze vroeg zich af hoe lang het zou duren voor ze weer kon trainen als ze terug was op school. Ze was bang dat al haar spieren en pezen zouden vergeten dat ze danseres was. 'Ik heb net twee uur geslapen. Het was leuk om met Alexej te kaarten.'

'Hij speelt inderdaad vals, trouwens. Hij verslaat me altijd,' zei Nicolaj met een brede grijns. 'Je had hem te pakken en hij vond het heerlijk. De hele terugweg had hij het erover hoe hij je ging onthoofden en hoe bloederig het zou zijn en hoe hij ervan zou genieten.'

'Ik weet niet of dat wel erg keizerlijk is.' Danina grinnikte naar Nicolaj; ze was blij dat ze hem weer zag en vroeg zich af of hij bij de tsaar at. Ze vroeg het en hij bevestigde het. Hij had avonddienst in het paleis.

'Ik probeer na het eten even bij je te komen, maar het kan laat worden en misschien ben je vandaag te moe na je wandeling in de tuin.' Intussen bracht de verpleegster Danina een blad met avondeten. Ze was goed aan het herstellen. Die middag had ze een brief van madame Markova ontvangen waarin stond dat ze niet overhaast moest terugkomen. Maar Danina voelde zich toch ongelooflijk schuldig dat ze niet danste.

Madame Markova had haar alle nieuwtjes geschreven, ook dat een van de andere meisjes griep had gekregen, gelukkig slechts licht. Ze was maar twee dagen ziek geweest en had niet eens koorts gehad. Ze had veel meer geluk gehad dan Danina.

De dokter bleef een tijdje met haar praten. Toen liet hij haar met tegenzin alleen om te gaan eten in het paleis. Toen ze rustig in bed thee dronk, dacht ze aan hem. Hij was een aardige man, met een hartelijk en goed karakter en ze was dankbaar voor zijn vriendschap. Zonder hem en zijn bemiddeling, zou ze daar niet eens geweest zijn in het luxe gastenverblijf van de tsaar en in de watten gelegd worden door bediendes en verpleegsters. Het was uitzonderlijk hoe goed ze allemaal voor haar waren geweest en wat een geluk ze had dat ze niet alleen nog leefde maar ook daar mocht logeren.

Nicolaj kwam die avond niet meer terug en Danina veronderstelde dat het diner was uitgelopen. Of misschien ging het niet goed met Alexej, of moest hij gewoon aandacht aan zijn gezin geven, waarvoor hij zo hard werkte. Danina lag in bed en las een van de boeken die hij haar had geleend. Ze bleef wakker tot ze het uit had. Ze had zich net aangekleed toen hij de volgende ochtend bij het huisje verscheen om naar zijn patiënte te informeren.

'Heb je goed geslapen?' vroeg hij bezorgd en ze glimlachte en antwoordde bevestigend. Ze gaf hem het boek terug en vertelde hem hoe ze ervan had genoten. Hij leek blij dat te horen en had nog drie andere voor haar bij zich. 'De tsarina had het gisteravond over je, ze wil een etentje voor je geven. Alleen een paar vrienden uit Sint-Petersburg, niks overdrevens. Denk je dat je dat al aankunt?' vroeg hij. Hij had de tsarina gewaarschuwd dat het misschien nog te vroeg was, maar Danina leek er wel oren naar te hebben.

'Misschien over een paar dagen... Wat vindt u, dokter?'

'Ik vind dat je geweldig vooruitgaat. Ik wil gewoon niet dat je je te veel vermoeit. Ik zal zelf met je meegaan en ik breng je hier terug zodra je moe bent.'

'Bedankt, Nicolaj,' zei Danina zacht. Toen gingen ze in de tuin wandelen. Het was een koude dag en het woei harder dan de vorige dag, zodat hij haar na een paar minuten weer naar binnen bracht. Hij had haar hand nog in de zijne toen ze terug waren en geen van beiden scheen het op te vallen. Haar wangen waren roze en haar ogen helder, en ze zag er gezonder uit dan hij haar gezien had sinds ze daar was. Maar ze kon nog lang niet terugkeren naar het ballet. Ze was begonnen met een halfuur training per dag en had hem erover verteld. Maar hij kon zich niet voorstellen dat hij haar naar de dansschool zou laten teruggaan voor het april was. Ze moest helemaal hersteld zijn en heel sterk voor hij het maar zou overwegen. Ze had nog vele maanden herstel voor de boeg en geen van beiden treurden ze erom. Ze miste de mensen van het ballet die ze als familie beschouwde, maar na een paar weken hier voelde ze zich al helemaal thuis. En nu vond ze het vooruitzicht van een etentje bij de tsarina heel aantrekkelijk.

Nicolaj bleef bij Danina lunchen, zoals hij vaak deed, en liet haar kort daarna alleen om zijn verplichtingen in het paleis na te komen. Later die middag kwam hij zoals hij regelmatig deed terug en nog eens na het avondeten. Het was een routine waar ze zich beiden goed bij voelden en waarop zij zich nu had ingesteld. De volgende dag had hij de tsarina het groene licht gegeven om het etentje voor Danina te organiseren. Alleen hun beste vrienden zouden komen en een paar familieleden en natuurlijk de kinderen. De tsaar was weer aan het front met zijn troepen, dus hij zou afwezig zijn. De week daarop stuurde de groothertogin een paar jurken voor haar, met Demidova, de hofdame van hun moeder. Twee jurken stonden Danina geweldig. Ze was wat tengerder dan de meisjes, vooral nu, na haar ziekte, maar als ze de sjerp van een van de jurken strakker aantrok, paste de jurk die ze het mooist vond haar perfect. Hij was van blauw fluweel, haar figuur kwam er prachtig in uit en hij was afgezet met sabelbont. Er waren een bijpassende cape, hoed en mof waardoor ze warmpjes de korte afstand naar het paleis kon afleggen.

Op de avond van het diner was Danina zo opgewonden dat ze het bijna niet uithield. Ze was de hele middag in bed gebleven om kracht te vergaren.

Nicolaj kwam haar halen toen ze zich nog aan het aankleden was. Terwijl hij wachtte, las hij een poëziebundel die hij haar had geleend en nam een kop gloeiende thee uit de zilveren samowar op de tafel. Hij voelde zich inmiddels aardig thuis bij Danina. Toen hij een geluid uit de deuropening hoorde, keek hij op met zijn theekop in zijn hand. Hij glimlachte toen hij haar zag. Ze zag er fantastisch uit in haar geleende mooie kleren. Haar glanzende donkere haar had dezelfde kleur als het sabelbont. 'Je ziet er prachtig uit,' zei hij met een blik vol bewondering. 'Ik ben bang dat iedereen bij je in het niet zal vallen, zelfs de groothertoginnen en de tsarina.'

'Dat betwijfel ik, maar het is heel aardig van je.' Danina maakte een lage révérence, zoals ze op het podium gedaan zou hebben, maar voelde hoe zwak haar benen nog waren toen ze langzaam overeind kwam.

Nicolaj kon geen woorden vinden voor wat hij voelde toen hij naar haar keek. Hij kon zich niet voorstellen hoe dit bijzondere schepseltje in zijn leven was verschenen, zo elegant, zo gracieus en zo lief. Hij was net zo onder de indruk van haar innerlijke als van haar uiterlijke schoonheid. Hij had nog nooit iemand als zij gezien of gekend.

'Je ziet er werkelijk heel mooi uit. Zullen we gaan?' vroeg hij en ze knikte terwijl hij haar in de bontcape hielp. Opnieuw zei ze hoe buitengewoon hartelijk de groothertogin was geweest om die kleren te sturen.

Ze legden de korte afstand naar het paleis in zijn slee af en hij drapeerde voorzichtig een zware deken om haar heen. Het was een heldere, koude nacht. Er stonden een miljoen sterren boven hen. Elke ster scheen te weerkaatsen in de kaarsen die helder in de vensters van het paleis brandden. Hij nam haar snel mee naar binnen en bracht haar naar boven naar een grote salon vol lichte zijde en brokaat met overal marmer, malachiet en kostbaarheden om hen heen. Het was een veel minder formele kamer dan veel andere.

Het vuur dat in de haard loeide, het kaarslicht en de warme ontvangst maakten dat ze zich nog nooit zo thuis of gelukkig had gevoeld. Het was net een droom om daar met de keizerlijke familie samen te zijn, met Nicolaj en hun vrienden.

Alexej week het hele diner niet van haar zijde. Hij zat op eigen verzoek aan een kant van haar en Nicolaj aan de andere, zodat hij 'haar beter in de gaten kon houden'. Maar die avond was er alleen vreugde te zien en het plezier van hun vrienden met haar kennis te maken. Iedereen vond haar elegant, een schoonheid, charmant en bijzonder aardig.

Ze spraken met haar over het ballet en waren verrast dat ze over veel onderwerpen kon meepraten. Dankzij Nicolaj had ze de afgelopen weken veel gelezen en geleerd. Het leek wel of ze nieuwe informatie als een spons opzoog en alles onthield wat hij haar vertelde. Nu hij naar haar luisterde, voelde hij een bepaalde trots, alsof ze zijn kind was of iets wat hij had gecreëerd.

Nicolaj liet Danina vrij lang blijven en na elf uur, toen hij zag dat ze bleek werd en wat minder geanimeerd, besloot hij dat hij haar het beste mee terug kon nemen. Hij zei onopvallend iets tegen de tsarina en zei toen zacht tegen Danina dat hij dacht dat ze het beste nu naar huis kon gaan. Het was een heel opwindend eerste avondje uit voor haar geweest. Hoewel ze van elke minuut had genoten, sprak ze hem niet tegen. Danina vond het vreselijk om toe te moeten geven, maar ze was uitgeput en dat zag Nicolaj. Ze glimlachte echter toen ze met haar hoofd achterover naar de sterren keek terwijl ze naar het huisje terugreden.

Toen Nicolaj met haar naar binnen liep, ging hij heel dicht bij haar staan en sloeg heel even een arm om haar schouders. Danina legde haar hoofd op zijn borst, deels uit vermoeidheid, maar meer door het gemak waarmee ze met elkaar omgingen en uit dankbaarheid voor alles wat hij voor haar had gedaan.

'Ik heb het heerlijk gehad, Nicolaj... dank je dat je me liet gaan... en dat je het voor me hebt georganiseerd... Iedereen was zo aardig voor me, het was geweldig,' en ze noemde een gast die heel geestig was geweest. 'Jammer dat de tsaar er niet bij kon zijn.' Iedereen had gezegd dat ze hem misten. Ze glimlachte toen ze naar haar vriend opkeek. 'Het was echt een feest.'

'Iedereen was vanavond verliefd op je, Danina. Vooral graaf Orlowsky vond je onweerstaanbaar.' Graaf Orlowsky was ver in de tachtig en had de hele avond schaamteloos met haar geflirt, maar zelfs zijn vrouw vond het grappig. Dat had hij, zonder bijbedoelingen, met veel mooie vrouwen gedaan in de vijfenzestig jaar dat ze waren getrouwd.

'Alexej was heel teleurgesteld dat ik vanavond niet met hem wilde kaarten,' zei ze, haar cape uittrekkend. Het was een vreemd gevoel om samen thuis te komen en over de avond te praten, bijna alsof ze getrouwd waren. 'Ik heb niet met hem gekaart,' legde ze uit, 'omdat ik de anderen niet voor het hoofd wilde stoten.'

'Je kunt een andere keer met hem kaarten. Morgen misschien, als jullie het allebei aankunnen. Ik ben bang dat hij heel moe zal zijn. En jij?' Hij keek haar bezorgd aan. 'Hoe voel je je, Danina?'

Haar ogen straalden levendig toen ze antwoordde, het blauw was helderder dan ooit. 'Ik voel me gelukkig en geweldig, alsof dit de mooiste avond van mijn leven was.' Ze stond hem glimlachend aan te kijken toen hij langzaam naar haar toeliep. Hij had zijn jas nog aan.

'Ik heb nog nooit iemand als jij gekend,' zei hij zacht, toen hij recht voor haar stond en haar aankeek. Dat ogenblik vergat hij even helemaal wie ze was. Ze was geen prima ballerina, of zelfs zijn patiënt. Ze was zijn vriendin, een vrouw door wie hij betoverd was, van wie hij was gaan houden, zonder ooit zoiets te hebben verwacht. 'Je bent echt bijzonder,' fluisterde hij en toen benam hij haar de adem en werden haar ogen groot van verbazing omdat hij zei: 'Danina... ik hou van je...' Zonder op een reactie van haar te wachten boog hij zich naar haar toe en kuste haar. Hij nam haar in zijn armen en met een schok besefte ze hoe sterk hij was. Zonder na te denken drukte ze zich tegen hem aan en kuste hem terug. Maar in een ogenblik had ze zich van hem losgemaakt en keek hem verschrikt aan. Wat hadden ze gedaan? Wat moesten ze nu? Het zou alles bederven.

'Ik... ik kan niet... we kunnen niet... we moeten dit niet doen, Nicolaj... Ik weet niet hoe het gebeurd is...' Er stonden tranen van ontzetting in haar ogen toen hij haar handen in de zijne nam. Hij was de eerste man die ze ooit had gekust of die haar had gekust. Op haar negentiende had hij een deur voor haar geopend die nog nooit voor haar geopend was geweest en ze had geen idee wat ze nu moest doen.

'Ik weet precies hoe het is gebeurd, Danina,' zei hij, kalmer dan hij zich voelde. Toen hij naar haar keek, bonsde zijn hart in zijn keel. Hij was doodsbang haar te verliezen. Misschien had hij haar door dat ene overmoedige gebaar voor altijd van zich afgestoten, en dat vooruitzicht joeg hem afschuw aan. Wat er nu ook gebeurde, hij mocht haar niet kwijtraken. 'Ik ben verliefd op je vanaf het moment dat ik je zag. Ik verwachtte niet dat je de volgende ochtend zou halen. Maar je zat al die dagen in mijn hoofd, je was een illusie van elegantie en schoonheid, een gewonde vlinder waarvan ik dacht dat ze niet gespaard zou blijven. Maar ik had geen idee wie je was... tot nu... tot je hier kwam en we elke dag hebben zitten praten. En nu hou ik van alles wat je bent, je geest, je spirit, je lieve aard... Danina, ik kan niet zonder je.' Het was een verzoek om genade en ook een geschenk dat hij haar gaf en ze wist het.

'Maar Nicolaj, je bent getrouwd,' zei ze met tranen in haar ogen. 'We kunnen dit niet doen. We moeten het niet doen... we moeten het vergeten...'

'Ik ben niet getrouwd, behalve in naam. Dat weet je, zelfs uit het weinige dat ik je heb verteld. Je moet het gevoeld hebben. Ik heb nog nooit zoiets gedaan... ik zweer het... je bent de eerste vrouw van wie ik ooit heb gehouden, ik weet niet of Marie en ik ooit van elkaar hebben gehouden. Niet zo. En zeker niet nu. Danina, ik zweer het je... ze haat me.'

'Misschien heb je het mis, misschien begrijp je haar gevoelens niet echt of hoe ongelukkig ze zich hier in Rusland voelt. Misschien moet je met haar naar Engeland verhuizen.' Ze ijsbeerde met een geagiteerde en ontdane uitdrukking op haar gezicht.

Meer dan ooit was hij bang haar te verliezen. Toen draaide ze zich naar hem om en zei de woorden waar hij het bangst voor was, anders dan wanneer ze had gezegd dat ze niet van hem hield. Maar toen ze hem kuste, wist hij dat dat wel zo was. Ze voelde hetzelfde als hij, hoewel ze doodsbang was het toe te geven. 'Ik moet terug naar Sint-Petersburg. Je moet me laten gaan. Ik kan hier niet blijven.'

'Je kunt niet terug. Je bent niet sterk genoeg om in die ijskoude kazerne te wonen of om weer te dansen. Dat zal nog maanden duren. Je zult weer ziek worden. Het zou een ramp voor je zijn.' Hij was tot tranen toe bewogen. 'Ik smeek je om niet weg te gaan.' Hij kon de gedachte dat ze ver weg was niet verdragen.

'Ik kan niet bij je zijn... we zullen nu allebei weten dat we een vreselijk geheim met ons meedragen, een verschrikkelijke zonde, waarvoor we gestraft zullen worden.'

'Ik ben al vijftien jaar gestraft. Je kunt me niet voor eeuwig tot dat leven veroordelen.'

'Wat zeg je?' Met grote ogen sloeg ze haar hand voor haar mond in afschuw over wat hij voorstelde.

'Ik zeg dat ik alles voor je wil doen. Ik zal mijn vrouw en mijn gezin verlaten... Danina, ik wil alles doen om bij je te zijn.'

'Dat moet je niet doen of zelfs ook maar zeggen. Ik kan de gedachte niet verdragen dat je zoiets vreselijks zou doen. Nicolaj, denk aan je kinderen!' Ze huilde toen ze het zei, maar hij ook toen hij antwoordde.

'Ik heb wel duizend keer aan ze gedacht, elke dag, sinds ik je ontmoet heb. Maar het zijn geen baby's meer. Ze zijn twaalf en veertien, over een paar jaar zullen ze volwassen zijn en om hen kan ik niet de rest van mijn leven bij een vrouw blijven die ik niet kan uitstaan... Ik kan de enige vrouw van wie ik ooit heb gehouden niet opgeven. Danina, loop alsjeblieft niet weg... blijf hier bij mij... we zullen erover praten... Ik zal niets doen wat je niet wilt. Dat beloof ik.'

'Dan mag je hier niet meer over praten. Nóóit meer. We moeten allebei vergeten dat je het ooit hebt gezegd, als we kunnen. Ik kan niet meer voor je zijn dan ik ben. Je leven is hier, bij de tsaar en je gezin. Het mijne is bij het ballet. Ik kan me niet aan je geven, ik heb geen leven om aan je te geven. Mijn leven behoort toe aan het ballet, tot ik te oud ben om te dansen, en dan zal ik het aan de kinderen doorgeven, net als madame Markova.'

'Wil je me vertellen dat je als een non moet leven om te kunnen dansen?' Het was voor het eerst dat hij het hoorde, hoewel hij wist dat ze nog nooit verliefd was geweest of een speciale band met een man had gehad, omdat ze dat had gezegd in een van hun vele gesprekken.

'Madame Markova zegt dat een onzuiver leven, een leven met mannen, afleidt. Je kunt geen groot danseres zijn als je een slet wilt zijn.' Ze zei het grof en hij keek verbaasd.

'Ik stelde je bepaald niet voor om je als slet te gedragen, Danina. Ik zei tegen je dat ik van je houd en met je wil trouwen als Marie van me wil scheiden.'

'En ik zeg je dat ik dat niet kan. Ik hoor bij het ballet. Het is mijn leven, het is alles wat ik ken, waarvoor ik geboren ben. En ik laat jou je leven niet voor mij verwoesten.'

'Je bent geboren om lief te hebben en bemind te worden, zoals wij allemaal, en om een man en kinderen om je heen te hebben die van je houden. Niet om in tochtige gangen te dansen en je af te beulen en je gezondheid te riskeren tot je sterft of te oud en krakkemikkig bent om nog van dienst te zijn. Je verdient meer dan dat en ik wil het je geven.'

'Maar dat kun je niet,' zei ze opnieuw. 'Je kunt me dat niet geven. En stel dat Marie niet van je wil scheiden?'

'Ze zou graag naar Engeland teruggaan. Ze zou graag voor haar vrijheid betalen door van me te scheiden.'

'En het schandaal? De tsaar zou je niet langer bij zijn gezin kunnen houden en dat zou ook niet gepast zijn. Je zou een balling worden, een schande. Dat wil ik niet. Je moet me uit je hoofd zetten.' De tranen stroomden over haar wangen toen ze het zei.

'Ik zal alles vergeten wat we vanavond gezegd hebben,' zei hij met moeite, 'als je belooft dat je hier blijft. Ik zal het er nooit meer over hebben. Dat beloof ik plechtig.' Een belofte die hij bijna onmogelijk vond.

'Goed.' Danina zuchtte diep en draaide Nicolaj met gebogen hoofd de rug toe. Hij keek naar haar en wilde niets liever dan zijn armen om haar heen slaan, maar hij wist dat dat niet kon. Ze zag er diep ongelukkig uit, maar lang niet zo ongelukkig als hij was. 'Ik zal erover denken of ik zal blijven,' was alles wat ze zei en draaide zich niet meer om. Dat kon ze niet. Ze huilde nog steeds. 'Nu moet je gaan.' Hij kon haar gezicht niet zien, alleen de jonge, rechte rug en de trotse houding van haar hoofd en het glanzende donkere haar dat over haar schouders viel. Hij wilde dat zo graag aanraken en haar vasthouden.

'Goedenacht, Danina,' zei hij met een stem vol verdriet en verlangen. Een ogenblik later hoorde ze de deur achter hem dichtvallen en draaide ze zich snikkend om.

Ze kon niet geloven wat ze hadden gedaan, wat hij had gezegd, en het ergste was dat ze wist dat ze ook van hem hield. Maar hij was getrouwd en ze kon hem niet toelaten zijn leven te verwoesten of zijn werk of kinderen te verliezen, om haar. Daarvoor hield ze te veel van hem. Bovendien had ze haar verplichtingen aan het ballet. Ze herinnerde zich maar al te helder al madame Markova's waarschuwingen. Madame Markova had haar altijd gezegd dat ze anders was, dat ze geen man nodig had, dat ze puur moest blijven, dat ze moest leven voor haar kunst en erdoor moest groeien. Dansen moest vóór al het andere komen in haar leven en tot nu toe was dat ook zo geweest. Maar nu met Nicolaj zag ze plotseling dat het heel anders kon zijn. Een leven met hem zou eeuwig geluk betekenen, maar niet als het hem alles kostte wat hem lief was om haar te krijgen. Dat kon ze niet laten gebeuren.

Danina wist dat ze naar Sint-Petersburg terug moest, maar ze kon het niet opbrengen om hem nu te verlaten. Ze moest er niet aan denken hem niet elke dag te zien, net zo min als hij het kon opgeven haar te zien. Ze moesten nu alleen doen alsof dit nooit tussen hen was gebeurd, wat verre van gemakkelijk zou zijn. Maar ze was vastbesloten, en toen ze zich begon uit te kleden, voelde ze dat haar knieën heftig begonnen te trillen. Ze moest gaan zitten en toen ze dat deed kon ze alleen maar denken aan zijn lippen op de hare en wat ze had gevoeld toen hij haar had gekust. Maar wat ze ook voor hem voelde, ze wist met haar hele hart en ziel dat ze hem nooit kon bezitten. Maar als ze bleef, konden ze elkaar tenminste blijven zien. Ze zat naar haar spiegelbeeld te kijken en dacht aan hem. Ze vroeg zich af of het hen zou lukken. Het zou allesbehalve gemakkelijk worden.

4

De volgende twee dagen kwam Nicolaj haar niet opzoeken, noch ging hij naar het paleis. Maar ten slotte stuurde hij haar twee nieuwe boeken met de boodschap dat hij een zware kou had gevat en haar niet wilde aansteken. Hij zou naar haar toekomen zodra hij niet langer besmettelijk was. Ze had geen idee of dat wel of niet waar was, maar als het zo was, kwam zijn afwezigheid goed uit. Het gaf hen allebei de tijd om zichzelf weer onder controle te krijgen en te proberen te vergeten wat er was gebeurd.

Maar zonder zijn bezoeken liep ze onrustig door haar kleine huis. Ze probeerde te slapen, wat niet lukte, en had aan het eind van de eerste dag verschrikkelijke hoofdpijn, waarvoor ze weigerde iets in te nemen. Haar verpleegsters vonden haar ongewoon opvliegend en onrustig en ze verontschuldigde zich talloze malen over haar slechte humeur, wat ze toeschreef aan haar migraine. Aan het eind van de tweede dag was Danina wanhopig. Ze vroeg zich af of Nicolaj kwaad op haar was, of hij betreurde wat hij gezegd en gedaan had, of hij dronken was geweest zonder dat ze dat had gemerkt, of ze hem ooit nog zou terugzien. Ze kon het verdragen hun geheim te verbergen en het nooit meer te vernoemen, maar wat ze nu in alle hevigheid besefte, was dat ze het niet kon verdragen hem niet te zien.

En toen hij eindelijk verscheen en zij in haar kleine woonkamer stond en keek naar de sneeuw die in haar tuin viel, hoorde ze hem niet binnenkomen. Ze draaide zich om met tranen op haar wangen omdat ze aan hem dacht. Toen ze hem zag, stortte ze zich zonder na te denken in zijn armen en zei hoe ze hem had gemist. Hij wist eerst niet zeker wat dat betekende, of ze van gedachten was veranderd en met hem verder wilde, of simpel wat ze had gezegd, dat ze hem had gemist.

'Ik heb jou ook gemist,' zei hij met een stem die nog schor klonk, zodat ze wist dat zijn excuus om haar niet te zien oprecht was geweest, wat een opluchting was.

'Heel erg,' zei hij met een glimlach. Deze keer was hij echter niet zo dwaas haar te kussen. Hij had haar twee dagen eerder serieus genomen en was vastbesloten de grens niet nog eens te overschrijden, tenzij zij hem daartoe uitnodigde. Zelf maakte ze geen aanstalten hem te kussen. Ze liep recht naar de samowar, schonk een kop thee in en gaf hem die. Toen ze dat deed, beefde haar hand, maar ze straalde.

'Ik ben zo blij dat je ziek was... o... ik bedoel, dat klinkt vreselijk...' Ze lachte voor het eerst in twee dagen en hij lachte ook toen hij bij haar ging zitten in de kleine knusse woonkamer van het huisje. 'Ik was bang dat je me niet wilde zien.'

'Je weet dat dat niet waar is,' zei Nikolai met ogen die Danina alles vertelden wat ze graag wilde horen, maar hem nooit opnieuw zou laten zeggen. Ze was dolblij dat ze hem zag. 'Ik wilde je niet besmetten na alles wat je hebt doorstaan. Maar ik voel me nu veel beter.'

'Ik ben blij dat te horen.' Danina voelde zich een tikje opgelaten, maar ze keek hem met een intense blik aan. Ze vond hem nu nog knapper, groter en indrukwekkender. Op een vreemde manier was hij nu de hare en ze wist het. Dat maakte hem nog dierbaarder, zelfs al konden ze nooit hebben wat ze allebei zo graag wilden. Daar was een goede reden voor. 'Was je erg ziek?' vroeg ze bezorgd, en hij was ontroerd. Danina droeg een roze wollen jurk waarin ze er nog jonger uitzag dan hij zich herinnerde. Ze had er heel chic en volwassen uitgezien in de blauwfluwelen jurk twee avonden geleden, en nu was ze een jong meisje, waardoor hij haar meer dan ooit wilde kussen. Alleen wist hij nu dat dat niet kon.

'Ik ben niet zo ziek geweest als jij. Goddank. Ik ben alweer beter.'

'Je moet eigenlijk niet naar buiten gaan in de sneeuw,' zei ze moederlijk en hij glimlachte als antwoord.

'Ik wilde kijken hoe het met Alexej was,' legde hij uit, maar zijn ogen vertelden haar ook iets anders. Hij had haar nog liever willen zien dan Alexej.

'Blijf je lunchen?' vroeg ze.

'Dat zou ik fijn vinden.' Terwijl hij dat zei, dachten ze allebei dat het mogelijk was. Ze konden samen zijn net als eerder zonder ooit hun geheim prijs te geven, zelfs niet aan elkaar. Maar Danina had zich al afgevraagd wat er zou gebeuren als ze over een maand of twee terug zou gaan naar Sint-Petersburg. Zouden ze elkaar vergeten, of zou hij haar komen opzoeken? Zou het alleen een mooie herinnering worden en zou hun liefde voor elkaar vervagen als de naweeën van haar griep? De gedachte aan afscheid was nu al moeilijk.

Ze praatten tot laat in de middag, Danina gaf hem een paar boeken terug en hij beloofde die avond weer langs te komen op weg naar huis. Alles leek weer bij het oude toen hij bij haar wegging. Die avond kwam hij echter niet langs. Hij stuurde haar in plaats daarvan een boodschap. Alexej was niet in orde en Nicolaj bracht de nacht in het paleis door met zijn patiënt en dokter Botkin. Vanwege zijn hemofilie moest de jongen zorgvuldig in het oog worden gehouden en Nicolaj vond het niet verstandig hem alleen te laten. Danina begreep het en nestelde zich in bed met een van zijn boeken, opgelucht dat ze hem die ochtend had gezien. Zijn afwezigheid van twee dagen na hun drama na het etentje had ze vreselijk gevonden. Haar hoofdpijn was verdwenen vanaf het moment dat ze hem zag.

Het was opnieuw een opluchting toen hij de volgende morgen bij haar kwam ontbijten. Maar zelfs zij merkte dat er plotseling een grotere intimiteit tussen hen was. Hoewel ze hadden afgesproken het niet meer te hebben over hun gevoelens voor elkaar, was het plotseling duidelijk dat zijn bezoeken alles voor haar betekenden, en zelf voelde hij zich onrustig als hij niet bij haar was. Toch waren ze er allebei van overtuigd dat ze hun diepe gevoelens onder controle konden houden, voor eeuwig als het moest. Danina was vastbesloten dat zo te houden en er haar hele leven nooit meer over te spreken. Nicolaj werd er met de dag minder zeker van dat hij het kon volhouden, maar wist dat hij zich aan haar wens moest houden, omdat hij bang was haar anders te verliezen.

Hij sprak uitvoerig over Alexej die dag en legde de aard van zijn ziekte tot in detail aan haar uit. Daardoor raakten ze in discussie over de vreugden van het ouderschap. Nicolaj zei dat ze zich dat niet moest ontzeggen, dat hij zeker wist dat ze een fantastische moeder zou zijn. Danina schudde haar hoofd en wees hem op haar verbondenheid met het ballet. En opnieuw zei hij dat hij haar fanatisme onredelijk en ongezond vond.

'Madame Markova zou me nooit vergeven als ik wegging,' zei ze zacht. 'Ze heeft ons haar hele leven gegeven, en zal dat blijven doen,' zei ze na het ontbijt. 'Ze verwacht hetzelfde van mij.'

'Waarom meer van jou dan van de anderen?' vroeg hij nadrukkelijk en ze antwoordde lachend. Voor het eerst in dagen glinsterden haar ogen vol ondeugd.

'Omdat ik beter kan dansen dan zij.'

Hij glimlachte breed toen ze dat zei. 'En vooral bescheidener ben,' plaagde hij. 'Maar je hebt gelijk. Je kunt beter dansen, alleen is dat nog steeds geen reden om je leven ervoor op te geven.'

'Ballet is meer dan alleen dansen, Nicolaj. Het is een manier van leven, een spirit, een deel van de ziel, een religie.'

'Je bent gek, Danina Petroskova, maar ik hou van je.' De woorden waren hem ontglipt en hij keek haar verschrikt aan, maar ze zei niets. Ze wist dat het per ongeluk was geweest, een vergissing, en ze besloot het te negeren.

Na bijna twee dagen zware sneeuwval was het weer droog en ze liepen haar tuin in. Even later begon ze hem met sneeuwballen te bekogelen. Hij kon haar niet zeggen hoe graag hij bij haar was; hij hield van haar kinderlijke energie in combinatie met haar diepe intensiteit en toewijding aan alles waarin ze geloofde. Ze was een buitengewone jonge vrouw. Toen hij die middag naar huis ging om zich om te kleden na zijn nacht met zijn jonge patiënt, voelden ze zich ontspannen en weer op hun gemak bij elkaar. De wolk die de afgelopen paar dagen boven hun hoofd had gehangen leek grotendeels verdreven en allebei waren ze vol vertrouwen dat ze konden leven met de beperkingen die Danina hun had opgelegd. Aan het eind van de week daarop voelden ze zich helemaal verzoend met de regeling. Nicolaj kwam minstens twee keer per dag bij haar en indien mogelijk zelfs vaker. Hij gebruikte regelmatig de lunch of het avondeten bij haar en kwam soms op tijd voor het ontbijt. Het was die maand slecht weer geweest en ze bleven meestal binnen, maar aan het eind van januari werd het langzaam beter. Net als haar gezondheid. Ze herstelde goed maar was nog lang niet toe aan een terugkeer naar het ballet, en Danina forceerde het niet. Ze had eerst madame Markova gesmeekt maar een maand te hoeven blijven, maar Nicolaj had haar steeds aangeraden tot maart of april te blijven. En toen ze weer naar madame Markova schreef, vertelde ze dat ze daarmee had ingestemd. Het was precies wat ze nodig had. Madame Markova was opgelucht. Evenals de tsarina. Ze hadden haar graag bij zich.

De groothertoginnen kwamen zo vaak ze konden op de thee als ze niet druk waren in de verpleging of met lessen. Alexej vond het heerlijk om met haar te kaarten. Ze paste perfect in de familie wat hem betrof en Alexej zei dat ze de eerste februari op het feest van zijn ouders moest komen, het eerste dat ze in lange tijd gaven. De tsarina had medelijden met haar dochters omdat ze zo lang geen plezier hadden gemaakt en zonder onderbreking gewonden verpleegden. Daarom had ze haar echtgenoot ervan overtuigd dat een feest iedereen zou opbeuren. Nadat Alexej het aan Danina had verteld, zei hij tegen zijn moeder dat hij wilde dat zij werd uitgenodigd.

De tsarina zei dat ze niets liever wilde en zonder op een antwoord van Danina te wachten, stuurde ze haar een aantal jurken om te passen, net als voor hun veel minder formele etentje. De jurken die ze deze keer stuurde, waren werkelijk schitterend en Danina was overweldigd toen ze ze zag.

Ze waren van satijn en zijde, fluweel en brokaat, ze waren mooi genoeg voor een koningin of tsarina en Danina voelde zich bijna gegeneerd ze aan te passen. Uiteindelijk koos ze een witte satijnen jurk met een bustier van goudbrokaat die haar smalle taille zo insnoerde dat ze meer op een feeënkoningin leek dan louter een ballerina. Ze zag eruit zoals Alexej had gezegd, als een feeënkoningin. Nicolaj had de jurk nog niet gezien, maar er wel in geuren en kleuren over gehoord. De witte satijnen cape die erbij paste, was gevoerd met hetzelfde goudbrokaat als de bustier, en afgezet met hermelijn. De combinatie was inderdaad koninklijk en Danina zag er met haar donkere haar knapper uit dan ooit. In sommige opzichten had de jurk iets weg van een toneelkostuum, maar hij was mooier dan wat ze ooit had gedroomd, gezien of gedragen. Nicolaj was blij te horen dat ze ging. Net als tevoren waarschuwde hij haar niet oververmoeid te raken en weg te gaan zodra ze moe was. Maar hij had er geen bezwaar tegen dat ze op het feest van de tsaar aanwezig was en bood aan haar te brengen, net als naar hun etentje.

Het feest was die dagen een ongewone gebeurtenis. De keizerlijke familie had vanwege de oorlog alle officiële ontvangsten afgezegd, met uitzondering hiervan. Het was onzeker of de familie ooit nog een feest zou geven. De tsaar kwam ervoor van het front en iedereen was blij dat hij erbij zou zijn.

'Komt je vrouw dan eindelijk niet op dit feest?' vroeg Danina voorzichtig aan Nicolaj toen ze het er daags ervoor over hadden, maar hij schudde geïrriteerd zijn hoofd. Ooit zou hij Marie verteld hebben hoe onbeleefd het van haar was de uitnodiging af te slaan, maar nu kon het hem echt niet schelen, om redenen die Danina bekend waren. Danina had al bedacht dat ze een paar keer met hem zou dansen als hij haar vroeg, maar dat het niets zou betekenen. De onthulling van twee weken geleden leek naar de achtergrond te zijn verdrongen. Ze waren gewoon weer vrienden, en niets alarmerenders.

'Natuurlijk niet,' was alles wat Nicolaj zei in antwoord op haar vraag. 'Ze haat feesten... en alles wat niet met paarden te maken heeft.' Toen ging hij over op een ander onderwerp en glimlachte toen hij zei dat Alexej had gezegd dat Danina er 'behoorlijk goed' uitzag in de jurk die zijn moeder haar had geleend. Maar 'behoorlijk goed' bereidde Nicolaj op geen enkele manier voor op hoe Danina eruitzag toen ze uit haar slaapkamer te voorschijn kwam in de witte jurk van satijn en goudbrokaat afgezet met hermelijn. Ze zag eruit als een jonge koningin, met haar haar opgestoken in een kransje losse krullen en de oorbellen met parels, het enige wat ze van haar moeder bezat. Ze was blij dat ze eraan had gedacht ze mee te nemen.

Nicolaj was diep onder de indruk toen hij naar haar keek en lange tijd zweeg hij. Hij had tranen in zijn ogen en hij hoopte vurig dat ze het niet zou zien.

'Zie ik er goed uit?' vroeg ze nerveus, zoals ze aan een van haar broers zou hebben gevraagd.

'Ik weet niet eens wat ik moet zeggen. Ik heb nog nooit iemand gezien die er zo mooi uitzag als jij.'

'Dat is dwaas van je,' ze lachte verlegen naar hem, 'maar dank je. Wat een prachtige jurk hè?'

'Als jij hem aanhebt, ja.' Haar taille was als die van een klein kind, haar decolleté liet precies genoeg zien, zonder ordinair of aanstootgevend te zijn. Niets aan haar had aanstoot kunnen geven en in zijn rokkostuum was hij de perfecte escort voor haar toen hij haar meenam naar het feest in het Catherina-paleis. Het Catharina-paleis lag ook op het terrein van Tsarskoe Selo. Het was veel grootser en sierlijker dan het Alexander-paleis, waar ze woonden. De tsarina gebruikte het Catharina-paleis liefst alleen voor officiële doeleinden, hoewel een deel op dat moment in gebruik was om de gewonde soldaten te verplegen. Het paleis was opgeknapt door Catharina de Grote en was oorspronkelijk ontworpen door Rostrelli. Met het schitterende gouden dak zag het er buitengewoon statig en imposant uit toen ze dichterbij kwamen.

Zelfs tussen alle glitterende gewaden, juwelen en koninklijke gasten veroorzaakte Danina een opmerkelijke sensatie. Iedereen wilde weten wie ze was, waar ze vandaan kwam en waar ze zich had verstopt. Verschillende zeer aantrekkelijke jonge edelen waren ervan overtuigd dat ze een prinses was. Haar statige houding en de elegante manier waarop ze zich bewoog trok ieders aandacht. Meteen toen ze haar zag, bedankte Danina de tsarina discreet voor de jurk die ze droeg. 'Die mag je houden, lieverd. Niemand van ons zal hem ooit zo kunnen dragen als jij.' Danina zag dat ze het meende en was getroffen door haar niet-aflatende gulheid en hartelijkheid.

Het diner voor vierhonderd gasten vond plaats in de Zilveren Kamer. De heren trokken zich erna even terug in de beroemde Amber Kamer, en toen verplaatste het hele gezelschap zich naar de Grote Galerij om te dansen. Het was een schitterende avond en Danina voelde zich energieker dan ooit sinds haar ziekte. Ze was opgewonden door alleen maar aanwezig te zijn op het feest. Het was een avond die ze zich tot in elk vlekkeloos detail wilde herinneren, voor altijd.

Toen Nicolaj haar naar de dansvloer leidde, ging haar hart sneller kloppen, maar geen moment stond ze zichzelf toe te denken aan wat hij twee weken eerder tegen haar had gezegd. Dat hoofdstuk in hun leven was voorbij. Het enige wat er tussen hen was, zo prentte ze zichzelf althans in, was saamhorigheid en vriendschap. Maar de blik in zijn ogen toen hij sierlijk met haar over de dansvloer walste, vertelde een heel ander verhaal. Hij keek zo trots naar haar en de manier waarop hij haar zo dicht als hij durfde tegen zich aanhield, had haar alles kunnen vertellen wat hij niet kon zeggen, als ze dat had toegestaan. Zelfs de tsaar zei iets tegen zijn vrouw toen ze dansten.

'Ik ben bang dat Nicolaj smoorverliefd is op onze jonge logee uit het ballet,' zei hij bij wijze van observatie, zonder kritiek of commentaar.

'Ik denk het niet, lieverd.' De tsarina ontkende het. Ze had hen vaak samen gezien en zag niets ongepasts in hun vriendschap of gedrag.

'Jammer dat hij is getrouwd met die vreselijke Engelse,' zei de tsaar en de tsarina glimlachte als antwoord. Zij was ook niet gecharmeerd van Marie.

'Volgens mij is hij alleen bezorgd om Danina's gezondheid,' zei ze resoluut, veel naïever dan haar echtgenoot.

'Ze ziet er beeldschoon uit in die jurk. Is het er een van jou?' De tsarina droeg een spectaculaire rode creatie van fluweel met een set robijnen van zijn moeder die haar opvallend goed stonden. De tsarina was een mooie vrouw en de tsaar hield zielsveel van haar. Ze waren beiden blij dat hij weer thuis was en tenminste even de oorlog kon vergeten.

'Hij is van Olga, maar staat Danina zo goed dat ik heb gezegd dat ze hem mag houden.'

'Ze heeft een prachtig figuur.' Toen glimlachte hij naar zijn vrouw en vond dat ze lang genoeg over hun gast hadden gepraat. 'Maar jij ook, liefste. Ik vind dat mama's robijnen je bijzonder goed staan.'

'Dank je,' zei ze glimlachend en na een tijdje verlieten ze de dansvloer om zich tussen hun gasten te begeven. Het was een erg geslaagd feest. Nicolaj en Danina dansten tot diep in de nacht. Het was moeilijk te geloven dat ze ooit ziek was geweest, en ze voelde het in elk geval niet als ze met hem danste. Het was na middernacht toen Nicolaj er eindelijk op aandrong dat ze even ging zitten om uit te rusten voor ze volledig uitgeput raakte. Ze had het zo naar haar zin dat ze geen minuut wilde stoppen met dansen.

Hij haalde een glas champagne voor haar en overhandigde het met een glimlach. Haar wangen waren rood, haar ogen blauwer dan ooit en haar decolleté verleidelijk en roomkleurig. Hij moest zich ertoe dwingen even zijn blik af te wenden. Maar toen hij weer naar haar keek, kon hij haar niet weerstaan en even later dansten ze weer en zag ze er knapper en gelukkiger uit dan ooit.

'Ik vind dat ik nogal faal als bewaker van je gezondheid,' bekende Nicolaj toen ze nog een wals dansten alsof ze nooit anders hadden gedaan. De enige keer dat hij ooit met zijn vrouw had gedanst, was op hun trouwdag. 'Ik zou je moeten dwingen naar huis te gaan om te rusten, maar ik kan me er niet toe zetten. Ik ben bang dat je morgen ziek van uitputting zult zijn.'

'Dat heb ik er graag voor over,' zei ze lachend naar hem opkijkend met een geluid dat hem als muziek in de oren klonk. Net als Danina wilde Nicolaj dat de avond eeuwig zou duren.

Het was na drieën toen ze eindelijk opstapten en ze hoorden bij de laatsten die vertrokken, nadat Danina de tsaar en tsarina uitbundig had bedankt. Het was een onvergetelijke avond geweest en ze bedankten Danina warm voor haar komst en ze spraken net als Nicolaj de hoop uit dat ze er geen schade van zou ondervinden dat ze zoveel had gedanst en zo lang was gebleven terwijl ze misschien had moeten rusten.

'Morgen blijf ik de hele dag in bed,' beloofde ze en de tsarina spoorde haar aan dat te doen. Het zou erg zijn als ze weer ziek werd vanwege het feest.

Ze was nog steeds opgetogen toen ze teruggingen naar haar huisje. Het was een mooie nacht, met een heldere sterrenhemel, verse sneeuw op de grond en alles wat ze zich nu herinnerde was het eindeloze dansen. Verschillende mensen hadden haar ten dans gevraagd en ze had gewillig met hen gedanst, maar het grootste deel van de avond had ze in Nicolajs armen doorgebracht en ze moest toegeven dat ze daar de voorkeur aan had gegeven. Ze praatte er nog steeds opgewekt over toen ze haar huisje in liepen en hij haar uit haar hermelijnen cape hielp. Net als op het feest kon hij zijn ogen niet van haar afhouden, zo mooi was ze in haar creatie. Mooier dan elke andere vrouw die hij de hele avond had gezien.

'Wil je misschien iets drinken?' vroeg Danina ongedwongen. Ze was te opgewonden om te slapen en ze wilde niet dat het al voorbij was. Nicolaj dacht er net zo over toen hij zich een glas cognac inschonk en ze voor de haard gingen zitten die de bedienden voor hen aan hadden gelaten. Ze verraste hem door aan zijn voeten te gaan zitten in haar prachtige jurk met haar hoofd tegen zijn knieën. Ze dacht over de avond, en staarde dromerig in het vuur terwijl hij zacht haar haren streelde en alleen maar voelde hoe ze tegen hem aanleunde.

'Ik zal deze avond nooit vergeten,' zei ze zacht, gelukkig om daar alleen maar met hem te zitten, zonder meer te wensen dan ze van hem kon krijgen.

'Ik ook niet,' zei hij, en hij legde zijn hand op haar lange, elegante arm en toen op haar schouder. Ze voelde zo fragiel aan en toen ze zich omdraaide om naar hem op te kijken, glimlachte ze naar hem. 'Ik ben zo gelukkig met je, Danina,' bekende hij, bang om weer te ver te gaan en haar te beledigen. Maar het was zo moeilijk om haar niet te vertellen hoeveel hij om haar gaf.

'Ik ook, Nicolaj. We hebben heel veel geluk gehad dat we elkaar hebben gevonden,' zei ze en meende het, niet om hem te plagen, maar louter om hun vriendschap te prijzen. Ze maakte het hem echter moeilijker dan ooit.

'Je maakt dat ik weer droom,' zei hij verdrietig met zijn glas in zijn hand, 'over dingen die ik jaren geleden heb opgegeven.' Op zijn negenendertigste voelde hij zich alsof hij een heel leven achter zich had. Een leven van verloren hoop, verloren illusies en teleurstelling. In Danina zag hij de droom weer tot leven komen, maar hij kon die niet bij haar beleven. 'Ik vind het heerlijk om bij je te zijn.' Omdat hij dichterbij haar wilde zijn, gleed hij op de grond naast haar en samen keken ze naar het vuur, naar hun dromen, terwijl hij zijn arm om haar heensloeg. 'Ik zal je nooit pijn doen, Danina. Ik wil dat je altijd gelukkig bent.'

'Ik ben hier gelukkig,' zei ze oprecht en ze was ook gelukkig geweest bij het ballet. Ze was eigenlijk nooit ongelukkig geweest, had alleen eindeloze zelfdiscipline gekend en een grote toewijding voor wat ze deed. Haar leven stond in het teken van passie. Ze draaide zich naar hem om en zag dat er tranen in zijn ogen stonden, net als eerder op de avond, maar nu zag ze het duidelijk, de eerste keer was ze er niet zo zeker van geweest. 'Ben je bedroefd, Nicolaj?' Ze had medelijden met hem. Ze wist dat hij geen gemakkelijk leven had. Hoewel ze het niet wilde erkennen, wist ze hoe diep ongelukkig hij zich thuis voelde met een vrouw die niet van hem hield.

'Een beetje, misschien... maar voornamelijk heel gelukkig om hier met jou te zijn.'

'Je verdient meer dan dat,' zei ze zacht, beseffend dat hij heel weinig van haar had gevraagd en zich volledig aan haar had gegeven. Plotseling voelde ze zich onredelijk. Ze had hem het zwijgen opgelegd zodat zij zich niet ongemakkelijk zou voelen, maar ze had hem gedwongen zijn gevoelens te ontkennen. 'Je verdient heel veel geluk omdat je zelf zo veel warmte geeft. Jij geeft zoveel aan iedereen...'

'Het is gemakkelijk om aan jou te geven. Ik wilde alleen dat ik tot meer in staat was. Het leven is soms wreed, hè.' Je vindt precies wat je wilt... te laat.'

'Misschien niet,' zei ze fluisterend. Geen enkele man had ooit zo'n aantrekkingskracht op haar uitgeoefend, behalve Nicolaj toen hij haar had gekust. Hij durfde haar niet te vragen wat ze bedoelde, maar keek haar alleen maar aan en haar ogen nodigden hem zo openlijk en liefdevol uit dat hij de bedoeling niet verkeerd kon begrijpen.

'Ik wil je geen pijn doen... of je van streek maken... daarvoor hou ik te veel van je,' zei hij in een poging al zijn gevoelens in te houden, om haar.

'Ik hou van je, Nicolaj,' zei ze eenvoudig, en deze keer nam hij haar zonder aarzeling of angst zacht in zijn armen en kuste haar en het was precies zoals ze gedroomd hadden. Nu waren ze er aan toe, het overviel hen niet en het was wat ze allebei wilden.

Ze kusten lange tijd voor de open haard en hij hield haar in zijn armen tot het vuur begon te doven en Danina begon te rillen van de kou en de opwinding. Ze wist dat ze nu aan hem toebehoorde.

'Kom... je vat kou, mijn liefste. Ik zal je in bed leggen en dan ga ik,' fluisterde hij in de laatste gloed van het vuur en bracht haar naar de slaapkamer. 'Zal ik je met je jurk helpen?' Het zag er ingewikkeld uit en ze kon het niet alleen en ze knikte met een lachje. Ze zou erin hebben moeten slapen zonder een van de bedienden om haar te helpen hem uit te trekken.

Ze zag eruit als een kind toen hij de jurk voorzichtig optilde, met haar soepele, slanke jonge danseressenlichaam, en haar ogen waren enorm toen ze naar hem keek met iets van onschuld en verlangen. 'Het is te laat om naar huis te gaan,' fluisterde ze voorzichtig, niet wetend wat ze moest zeggen of hoe ze moest beginnen. Ze had dit nog nooit gedaan en kon zich er niets bij voorstellen. Ze kon zich echter niet langer voorstellen niet bij hem te zijn.

'Wat bedoel je?' fluisterde hij terug in de koelte van de vroege ochtend.

'Blijf bij me. We hoeven niets te doen wat we niet willen. Ik wil je alleen hier bij me hebben.'

'O Danina,' zei hij zacht, wetend dat dit het begin was van een nieuw leven. Voor allebei was het een moment vol belofte en besluit. 'Ik wil zo graag bij je zijn.' Dat was wat hij had gewild vanaf het moment dat hij haar had ontmoet, en nog meer sinds ze hier was gekomen. Nu besefte hij dat hij daarom alles had gedaan wat in zijn mogelijkheden lag om haar in dit huisje te krijgen, zodat ze in zijn buurt was.

Ze kleedden zich voorzichtig uit en even later lagen ze in haar enorme comfortabele bed tegen elkaar aan, diep onder de dekens. Toen ze in het donker naar hem opkeek, giechelde ze als een schoolmeisje.

'Waarom lach je, mijn dwaasje?' vroeg hij nog steeds fluisterend, alsof iemand hen zou kunnen horen. Maar er was niemand in de buurt op dat tijdstip. Ze waren helemaal alleen, met hun geheimen en liefde voor elkaar.

'Ik vind het gewoon grappig... ik was zo bang voor wat ik voor je voelde... en voor wat ik van jouw gevoelens wist, en nu zijn we hier, als twee ondeugende kinderen.'

'Geen ondeugende kinderen, liefste... gelukkige... Misschien hebben we hier uiteindelijk toch recht op... misschien was het voorbestemd. Mijn en jouw lot. Danina, ik heb nog nooit van een vrouw gehouden zoals van jou.' Toen kuste hij haar zacht en resoluut en haar hartstocht steeg met de zijne toen hij haar alles leerde wat ze nog nooit had geweten noch gedroomd en nooit had gedacht met hem te vinden. Maar het lag allemaal op haar te wachten, de gaven, de liefde waar ze allebei zo naar hadden verlangd. En toen ze eindelijk in zijn armen sliep, hield hij haar dicht tegen zich aan en glimlachte om de gulheid van de goden die hem aan haar hadden gegeven.

'Welterusten, liefste,' fluisterde hij dankbaar en viel in een diepe slaap naast haar.

5

Het geheim dat ze deelden, groeide als een veld wilde bloemen in de zomer. Hij kwam elke dag bij haar, net als eerst, maar nu bleef hij veel langer. Hij vervulde nog steeds zijn plichten in het paleis. 's Avonds, als zijn taak erop zat, ging hij terug naar haar en sliep bij haar. Hij had zijn vrouw verteld dat hij 's nachts bij Alexej nodig was. Het leek haar niet te interesseren en ze maakte geen bezwaar.

Danina was in de wolken met hem. Hij leerde haar dingen waardoor ze zich aan hem hechtte en ze gaven zichzelf met hart en ziel over aan elkaar. Ze hadden geen geheimen voor elkaar en vertelden elkaar alles. Hun hoop, dromen, hun kinderlijke angsten. De enige echte angst die ze deelden, was dat ze elkaar op een dag zouden kwijtraken. Ze hadden nog niet afgesproken wat er zou gebeuren als ze vertrok. Allebei wisten ze dat dat ten slotte moest gebeuren. Daarna zouden ze iets aan hun toekomst moeten doen. Maar hij had nog niets tegen zijn vrouw gezegd.

Ze wilden alleen genieten van wat ze hadden, voor zolang het duurde, voor ze ophef veroorzaakten. Toen ze het geluk eenmaal gevonden hadden, vloog februari voorbij als een sneltrein en maart net zo. Ze was er drie maanden toen ze met tegenzin begon over terugkeren naar het ballet. Ze had geen idee hoe ze dat zou klaarspelen. Zelfs madame Markova had haar nadrukkelijk gevraagd wanneer ze van plan was haar lessen en training te hervatten. Het zou maanden duren voor ze zou terugkrijgen wat ze in haar maanden van ziekte had verloren. Vergeleken bij de dagelijkse routine bij het ballet betekenden de bescheiden oefeningen die ze hier had gedaan niets. Die dagelijkse training was in de verste verte niet genoeg voor het ballet. Uiteindelijk beloofde ze spijtig om eind april terug te keren naar Sint-Petersburg. Maar de gedachte Nicolaj achter te laten kon ze nu bijna niet verdragen.

Op een namiddag hadden ze er een ernstig gesprek over, drie weken voor ze hem zou verlaten. Hij dacht dat het tijd was dat hij met Marie sprak om voor te stellen dat ze terugging naar Engeland, met de kinderen. Er moest nu een eind komen aan het bedrog. Alleen wist hij niet zeker wat Danina met het ballet wilde. Ze moest haar eigen keuzes maken op dat vlak.

'Wat denk je dat Marie zal zeggen als je het haar vertelt?'

'Ik denk dat ze opgelucht zal zijn,' zei hij eerlijk. Daar was hij van overtuigd, maar hij wist niet zeker of ze zou toestemmen te scheiden. Hij vertelde haar liever niet over Danina, als het niet hoefde. Er waren meer dan genoeg redenen om zijn vrouw te verlaten zonder er verdere complicaties in te mengen.

'En de jongens? Denk je dat je ze mag blijven zien?' Danina keek bezorgd, daar had ze zich mee gekweld voor ze met hun relatie begonnen en daarom had ze zo geaarzeld. Niet dat ze het hadden kunnen tegenhouden. Dat was een illusie geweest. Dat wist ze nu zeker. Dit was echt en ze zouden het nooit hebben kunnen ontkennen.

'Ik weet niet wat ze met de jongens zal doen. Misschien moet ik wachten tot ze ouder zijn.' Danina zag aan zijn ogen dat het hem pijn deed. 'En madame Markova?' vroeg hij haar op zijn beurt. Dat was bijna net zo'n belangrijke vraag, hoewel wat simpeler in zijn ogen, maar niet voor Danina.

'Ik zal met haar praten als ik terug ben in Sint-Petersburg,' zei ze, in een poging om haar angst en het gevoel dat ze haar ging verraden te onderdrukken. Madame Markova verwachtte zoveel van haar, had haar zoveel gegeven, en ze zou er kapot van zijn als Danina het ballet zou verlaten. Voor haar was alles nu veranderd. Haar leven behoorde aan Nicolaj, dat kon ze niet langer ontkennen.

Wonderlijk genoeg was wat er tussen hen was onopgemerkt gebleven bij iedereen behalve de bedienden in haar huisje en die waren er tot dan toe opvallend discreet over geweest. Niemand in de keizerlijke familie had er iets over gezegd tegen Nicolaj. Zelfs Alexej, die veel tijd met hen doorbracht, had geen idee dat er iets veranderd was tussen hen.

Maar in de laatste drie weken die ze samen doorbrachten, was er een soort wanhoop binnengeslopen in hun gevoelens. Zo idyllisch en perfect als het was geweest, dat zou nu moeten eindigen. Er lag een nieuw leven te wachten. Danina maakte zich er zorgen over. Als ze het ballet verliet om bij hem te zijn, waar zou ze dan wonen en wie zou voor haar zorgen? Als hij van Marie scheidde, zou het schandaal hem dan zijn bevoorrechte positie bij de keizerlijke familie kosten? Dat was heel wat om te overwegen. Nicolaj had Danina al beloofd dat hij woonruimte voor haar zou zoeken en haar zou onderhouden, hoewel ze hem niet tot last wilde zijn en vond dat ze bij het ballet moest blijven tot Marie naar Engeland vertrok.

Ten slotte besloot hij Marie de waarheid te vertellen als Danina weg was, om haar te behoeden voor eventuele reacties op het schandaal dat thuis of in het paleis kon uitbreken. Dat leek hen allebei de beste beslissing. Hij zou Danina in Sint-Petersburg bezoeken zodra hij in de gelegenheid was en haar vertellen wat er was gebeurd. Dan konden ze van daaruit verder zien. Bovendien had het ballet tijd nodig om haar te vervangen. Hoewel ze maanden ziek was geweest, rekenden ze er nog steeds op dat ze die zomer en de winter daarop zou optreden. Het was mogelijk, had ze hem uitgelegd, dat ze zelfs moest wachten tot het eind van het jaar voor ze weg kon, maar hij had gezegd dat hij dat begreep. Ze zouden zoveel mogelijk tijd met elkaar doorbrengen, ondanks de eisen die er aan hen werden gesteld en de zware training waaraan Danina nu moest beginnen. Maar ze was er klaar voor en gelukkiger dan ze ooit was geweest, door haar liefde voor hem en alles wat ze elkaar hadden beloofd.

Ondanks alle beloften was hun laatste week vervuld van verdriet. Ze zagen elkaar wanneer het maar mogelijk was en voor het eerst viel het de tsarina op hoe verknocht ze aan elkaar waren en was ze het eens met wat haar echtgenoot eerder had gezien. Ze was er vrijwel zeker van dat Nicolaj en Danina verliefd op elkaar waren. De tsaar was op dat moment weer met verlof en ze zei het tegen hem.

'Ik kan het hem niet kwalijk nemen,' zei hij laat op een avond zacht tegen zijn vrouw, toen Nicolaj en Danina een van hun laatste nachten in het huisje doorbrachten. 'Ze is zo aantrekkelijk.'

'Denk je dat hij zijn vrouw verlaat voor haar?' vroeg de tsarina zich af en de tsaar zei dat hij niet wist hoe ver mensen gingen. 'En als hij het doet, zul je dat dan erg vinden?' vroeg ze en het hoofd van de keizerlijke familie overwoog de vraag, onzeker wat hij zou besluiten.

'Het zal ervan afhangen hoe hij het doet. Als het discreet gebeurt, hoeft het geen invloed te hebben. Als het een vreselijk schandaal wordt, waardoor iedereen van streek raakt, moeten we erover denken.' Het was een zinnige conclusie en de tsarina was opgelucht het te horen. Ze wilde Nicolaj niet kwijt als Alexejs dokter. Maar ze vroeg zich ook af of Danina het ballet zou opgeven. Ze was heel jong, had heel veel geïnvesteerd en was hun beroemdste prima ballerina. De tsarina had de indruk dat het zoiets was als uit het klooster treden, niet gemakkelijk, en ze was er zeker van dat het ballet alles zou doen om haar te houden. Het zou een moeilijk besluit worden en ze voelde met haar mee. Ze hoopte dat het voor allebei goed zou uitpakken, als ze besloten samen een nieuw leven te beginnen. In de maanden dat Danina daar geweest was, waren ze allemaal van haar gaan houden.

De avond voor haar vertrek gaven ze een diner voor haar, met de kinderen en een paar goede vrienden, de beide artsen en een handjevol mensen die Danina hadden ontmoet en van haar waren gaan houden. Danina had tranen in haar ogen toen ze hen bedankte. Ze beloofde terug te komen. De tsarina vroeg haar hen die zomer in Livadia te bezoeken, zoals ze het jaar tevoren met madame Markova had gedaan. Ook beloofden ze naar haar te komen kijken zodra ze weer danste.

'Ik zal je echt leren zwemmen, deze keer,' beloofde Alexej en gaf haar iets waarvan ze wist dat hij er erg aan gehecht was. Het was een kleine jade Fabergé-kikker waar hij van hield omdat hij hem zo lelijk vond. Maar hij gaf hem aan haar, onhandig verpakt in een tekening die hij voor haar had gemaakt. De meisjes hadden haar ieder een gedicht geschreven en mooie aquarellen voor haar gemaakt. Samen gaven ze haar een foto van hen allemaal met Danina. Ze was nog diep ontroerd toen ze met Nicolaj terugging naar het huisje voor hun laatste nacht samen.

'Ik kan het niet verdragen morgen van je weg te gaan,' zei ze verdrietig, nadat ze hadden gevrijd en in elkaars armen bleven praten tot de ochtend. Ze kon niet geloven dat haar verblijf daar voorbij was, zelfs al zeiden ze tegen elkaar dat er een nieuw leven in het verschiet lag. Die avond toen ze thuiskwamen van het diner, had hij haar een ketting met een gouden medaillon gegeven met een foto van hem erin. Hij leek zoveel op de tsaar op die foto dat ze niet eens zeker wist of het Nicolaj wel was. Maar hij was het wel en ze beloofde het elk moment dat ze niet danste te zullen dragen.

Hun laatste uren samen waren een kwelling voor allebei en ze huilden toen hij haar op de trein zette voor de korte reis die ze voor de boeg had naar het ballet in Sint-Petersburg. Ze wilde niet dat hij met haar mee reisde uit angst dat madame Markova onmiddellijk zou zien wat er tussen hen was gebeurd. Ze geloofde dat haar mentor een zesde zintuig bezat en alziend en alwetend was, en hij had toegestemd niet met haar mee te gaan. Hij zou die middag met Marie praten en beloofde Danina meteen te laten weten wat er was gebeurd.

Maar toen hij op het perron stond en naar de trein keek, was het of hun hart brak en er een hoofdstuk eindigde dat voor hen heel kostbaar was geweest. Ze hing zo lang ze kon uit het raam en zag hem naar haar zwaaien met zijn ogen op de hare gericht. Met trillende vingers raakte ze het medaillon om haar hals aan. Hij had geroepen dat hij van haar hield toen de trein wegreed en had haar in het huisje zo vaak gekust dat haar lippen pijn deden. Ze had haar haar twee keer opnieuw moeten kammen voor ze wegging. Ze waren als twee kinderen die losgerukt worden van hun ouders, en het deed haar sterk denken aan toen haar vader haar naar de balletschool had gebracht om daar te wonen. Ze was nu net zo bang, misschien nog wel banger.

Madame Markova wachtte op haar in het station toen ze in Sint-Petersburg aankwam. Ze leek langer en magerder en zag er strenger uit dan ooit. Danina vond dat ze er plotseling ouder uitzag en het was alsof ze een eeuwigheid was weggeweest. Maar madame Markova kuste haar hartelijk en was erg verheugd haar te zien. Ondanks wat er met Danina was gebeurd tijdens haar afwezigheid had ze madame Markova erg gemist.

'Je ziet er goed uit, Danina. Gelukkig en uitgerust.'

'Dank u, madame. Iedereen was buitengewoon lief voor me.'

'Dat heb ik begrepen uit de brieven.' Haar stem klonk scherp, een harde kant in haar die Danina was vergeten. Dat dreef iedereen ver boven zijn kunnen uit, om haar een plezier te doen. Maar toen ze in een taxi naar de balletschool reden, was ze koel. Danina probeerde de stilte op te vullen door te vertellen wat ze had meegemaakt bij de keizerlijke familie en de feesten waar ze was geweest. Ze had echter heel sterk het gevoel dat ze op de een of andere manier haar lerares ergerde, waardoor ze meer dan ooit terugverlangde naar het leven dat ze in Tsarskoe Selo had achtergelaten. Maar ze wist dat ze nu naar haar verplichtingen moest terugkeren.

'Wanneer begin ik weer met de lessen?' vroeg Danina toen ze de bekende stad langs zag glijden.

'Morgenochtend. Ik stel voor dat je vanmiddag met trainen begint om je voor te bereiden. Ik neem aan dat je niets hebt gedaan om in vorm te blijven tijdens je herstel?' Afgezien van Danina's dagelijkse oefeningen was dat juist en haar gezicht verstrakte toen Danina knikte.

'De dokter raadde het af, madame,' was haar enige excuus. Ze deed niet eens de moeite te melden dat ze dagelijks een halfuur had getraind. Ze wist dat haar balletlerares dat onbeduidend zou vinden.

Madame Markova staarde zwijgend voor zich uit en de sfeer tussen hen werd geladen.

Ze had haar oude kamer terug en Danina werd treurig toen ze het oude gebouw zag. In plaats van het gevoel thuis te komen herinnerde het haar slechts aan hoe ver ze nu van Nicolaj en hun nachten in het dierbare huisje verwijderd was. Ze kon zich niet voorstellen een nacht zonder hem door te brengen, maar ze moest wel. Ze hadden allebei een lange weg zonder elkaar te gaan tot ze opnieuw samen konden zijn, hopelijk voor altijd.

Ze had overwogen onmiddellijk iets tegen madame Markova te zeggen over haar plannen, maar had besloten te wachten tot ze bericht had van Nicolaj over de scheiding en of Marie naar Engeland zou gaan. Het hing er allemaal vanaf hoe snel het zou gaan. Onder de dunne stof van haar blouse voelde ze haar medaillon als troost.

Iedereen was zijn spieren aan het losmaken, aan het trainen of in de les toen ze aankwam en er was niemand in de kale kamer die ze vier maanden geleden had achtergelaten. Hij zag er nu vreemd uit en jammerlijk lelijk toen ze zich omkleedde in een tricot met balletschoenen. Ze haastte zich naar beneden naar de studio, waar ze zich zoals gewoonlijk losmaakte. Toen ze binnenkwam, zag ze madame Markova die stil in een hoek zat en naar de anderen keek. Haar aanwezigheid maakte dat Danina zich ietwat ongemakkelijk voelde, maar ze ging aan de barre werken en was verbijsterd toen ze ontdekte hoe stijf ze was, hoe houterig haar bewegingen waren, hoe weinig bereid haar ledematen waren te doen waarvoor ze waren getraind.

'Je hebt veel werk voor de boeg, Danina,' zei madame Markova streng en Danina knikte. Haar lichaam was in vier maanden tijd haar vijand geworden en deed niets van wat ze ervan verwachtte. Toen ze die avond naar bed ging, brandde elke spier die ze voor het eerst in maanden had gebruikt. Ze kon nauwelijks slapen van de pijn die ze overal voelde. De volgende dag toen ze opstond waren al haar spieren stijf. Het effect van vier maanden luieren en geluk was meedogenloos.

Maar niet minder meedogenloos dan de rigoureuze training waarop ze zich om vijf uur die ochtend stortte. Om zes uur was ze in de eerste les. Ze werkte tot negen uur die avond en madame Markova hield haar vrijwel voortdurend in het oog.

'Je talent is je niet gegeven om te verspillen,' zei ze zonder omhaal na de eerste les en waarschuwde haar nog scherper dat ze nooit terug zou krijgen wat ze kwijt was als ze zich niet ver boven haar kunnen zou inspannen. Ze vervolgde: 'Als je niet bereid bent er met bloed voor te betalen, Danina, ben je het niet waard.'

Ze was zichtbaar woedend om wat Danina was verloren in haar maandenlange afwezigheid en herinnerde haar er onvriendelijk aan dat haar plaats als hun eerste prima ballerina niet iets was wat ze haar verschuldigd waren, maar een eer die ze moest terugverdienen. Danina was in tranen toen ze die avond naar bed ging en de volgende dag enkele keren opnieuw. Ten slotte ging ze aan het eind van de tweede dag volkomen uitgeput zitten en schreef een brief aan Nicolaj waarin ze vertelde wat ze doormaakte en hoe ze hem miste: meer dan ze ooit voor mogelijk had gehouden toen ze wegging.

De marteling die ze haar lieten doorstaan hield dagen aan en aan het eind van de eerste week had Danina er spijt van dat ze ooit naar het ballet was teruggekeerd, vooral als ze toch weer wegging. Wat had het voor zin en wat moest ze nu bewijzen als ze terugging naar Nicolaj en met dansen stopte? Ze vond echter dat ze madame Markova verplicht was eervol te eindigen en was vastbesloten dat te doen, ook al zou het haar dood betekenen. Op dat punt aangeland leek sterven van pure uitputting en chronische pijn niet alleen wenselijk maar ook waarschijnlijk.

Aan het eind van de tweede week riep madame Markova haar bij zich in het kantoor en Danina vroeg zich af wat dat betekende. In de afgelopen dertien jaar was ze daar zelden geweest. Anderen wel. Ze waren altijd in tranen naar buiten gekomen en verlieten soms de school enkele uren later. Danina vroeg zich af of dat nu ook haar lot zou zijn. Madame Markova zat heel stil achter haar bureau en staarde haar beschermelinge strak aan voor ze sprak.

'Ik kan zien wat er met je gebeurd is, aan de manier waarop je danst, aan de manier waarop je traint. Je hoeft me niets te vertellen, Danina, als je dat niet wenst.' Danina was van plan geweest haar alles te vertellen, maar niet op die manier, nog niet, niet tot ze iets van Nicolaj had gehoord. Dat was tot dusver niet gebeurd en ze maakte zich ongerust. En nu en dan, daarin had madame Markova gelijk, leidde haar liefde voor Nicolaj haar af van het dansen. Ze kon zich niet voor honderd procent geven aan het dansen zoals ze eens had gedaan. Het was meer spiritueel dan lichamelijk wat er was gebeurd, en ze was stomverbaasd dat madame Markova het kon zien.

'Ik weet niet wat u bedoelt, madame. Ik heb heel hard gewerkt sinds ik terug ben.' Er stonden tranen in haar ogen terwijl ze sprak, ze was er niet aan gewend berispt te worden of dat haar werk gekleineerd werd door haar mentor. Madame Markova was altijd zo trots op haar geweest en nu was ze dat duidelijk niet. Haar balletlerares was woedend op haar.

'Je hebt hard gewerkt. Maar niet hard genoeg. Je werkt zonder ziel, zonder spirit. Ik heb je altijd gezegd dat tenzij je bereid bent bloed, zweet en tranen te geven je niets zult zijn. Doe geen moeite te dansen. Verkoop bloemen op straat, maak ergens wc's schoon, dan ben je nuttiger. Niets is erger dan een danseres die niets geeft.'

'Ik doe mijn best, madame. Ik ben lang weggeweest. Ik ben nog niet zo sterk als ik was.' De tranen stroomden over haar gezicht, maar madame Markova toonde geen emotie behalve minachting en woede. Het leek alsof ze zich verraden voelde door Danina.

'Ik heb het over je hart. Je ziel. Niet je benen. Je benen zullen terugkomen. Je hart niet, als je het ergens anders hebt achtergelaten. Je moet een keuze maken, Danina. Tenzij je net zo wilt zijn als de anderen. Dat was je nooit. Je was anders. Je kunt het niet allebei hebben. Je kunt geen man of mannen hebben en tegelijk een werkelijk grootse prima ballerina zijn. En geen enkele man is je carrière waard... geen enkele man is het ballet waard. Uiteindelijk stellen ze je altijd teleur. Net zoals jij mij nu teleurstelt en jezelf verraadt. Je bent met niets naar me teruggekomen. Je bent een omhulsel, een niemand, een danseresje in het corps de ballet. Je bent niet langer een prima ballerina.' Dat was de hardste klap van allemaal en Danina's hart brak bijna toen ze het hoorde.

'Dat is niet waar. Ik heb nog steeds wat ik had, ik moet alleen harder werken.'

'Je weet niet meer hoe. Het kan je niet meer schelen. Er is iets in je leven gekomen waarvan je meer houdt dan van ballet. Ik zie het, ik ruik het. Je danst armzalig.' Danina kreeg kippenvel door alleen maar te luisteren en toen ze haar lerares aankeek wist ze dat ze niets voor haar kon verbergen. 'Het is een man, hè? Op wie ben je verliefd geworden? Welke man is dit waard? Wil hij je zelfs wel? Je bent dwaas als je alles voor hem opoffert.'

Er viel een lange stilte terwijl Danina naar woorden zocht en overwoog hoeveel ze zou vertellen. 'Het is een heel goed mens,' zei ze ten slotte, 'en we houden van elkaar.'

'Je bent nu een hoer, net als de anderen, de goedkope typetjes die dansen en zich amuseren en voor wie het niets betekent. Je zou in de straten van Parijs moeten dansen, niet hier bij het Maryinsky. Je hoort hier niet. Ik heb je altijd gezegd: je kunt niet zijn zoals zij als je dit echt wilt. Je moet kiezen, Danina.'

'Ik kan niet mijn hele leven voorgoed opgeven, madame, hoeveel ik ook van dansen houd. Ik wil doen wat juist is. Ik wil bijzonder zijn, ik wil eerlijk zijn tegen u... maar ik hou ook van hem.'

'Dan moet je nu vertrekken. Verdoe mijn tijd niet, of dat van je leraressen. Niemand wil je hier tenzij je bent wat je eerst was. Niets minder is de moeite waard. Je moet kiezen, Danina. En als je voor hem kiest, neem je de verkeerde beslissing. Dat garandeer ik je. Hij zal je nooit geven wat wij je geven. Je zult je nooit zo voelen als op het podium, wanneer je weet dat je een optreden hebt gegeven dat niemand ooit zal vergeten. Nu ben je niets meer dan een danseresje.'

Danina geloofde haar oren niet, maar de woorden klonken bekend. Ze had madame Markova's standpunt eerder gehoord. Voor haar was het een heilig doel waaraan je je leven opofferde. Zij had het gedaan en ze verwachtte dat alle anderen het ook deden. Danina had het altijd gedaan, maar nu kon ze het niet meer. Ze wilde dat haar leven meer was dan alleen maar de perfecte uitvoering.

'Wie is die man?' vroeg madame Markova ten slotte. 'Is hij van belang?'

'Hij is voor mij van belang, madame,' zei Danina respectvol. Ze geloofde nog steeds dat ze het allebei kon, het hier goed en eervol afmaken en naar Nicolaj gaan als hij er klaar voor was.

'Wat wil hij van je?'

'Met me trouwen,' zei Danina fluisterend tegen madame Markova, die met een blik van afgrijzen keek.

'Waarom ben je dan hier?' Het was te gecompliceerd om uit te leggen en Danina wilde het ook niet echt.

'Ik wilde het op een goede manier bij u afmaken, misschien zelfs het volgend jaar nog als u me wilt, als ik hard genoeg werk en weer goed ben.'

'Waarom zou je?' Toen vernauwden haar ogen zich achterdochtig en opnieuw bewees ze Danina dat ze alwetend was, zoals Danina altijd had gedacht.

'Is hij al getrouwd?'

Weer een lange stilte omdat Danina geen antwoord gaf.

'Je bent nog dommer dan ik ooit van je had gedacht. Erger dan een van die kleine hoeren. De meesten krijgen tenminste een echtgenoot en vetlagen en baby's. Ze zijn niets waard. Jij verspilt je talent aan een man die al een vrouw heeft. Het maakt me ziek als ik denk aan waar je mee bezig bent en ik wil er niets meer van weten. Ik wil dat je nu werkt, Danina, zoals vroeger, zoals je kunt, zoals je me verplicht bent, en over twee maanden wil ik dat je me vertelt dat het voorbij is en dat je weet dat dit je leven is en dat het altijd zo zal blijven. Je moet er alles voor opofferen, Danina... alles... Dan alleen is het de moeite waard, dan alleen zul je ware liefde kennen. Dit is je liefde, je enige liefde. Deze man is onzin. Hij betekent niets voor je. Hij zal je alleen pijn doen. Ik wil er niets meer over horen. Ga weer aan de slag,' zei ze en wuifde haar zo rechtstreeks en meedogenloos weg dat Danina haar kantoor meteen verliet en terugging naar de les, bevend om wat madame Markova tegen haar had gezegd.

Dat was het offer dat ze verwachtte, ze wilde dat Danina alles opgaf, zelfs Nicolaj, maar Danina kon het niet. Ze wilde het niet. Dat was ze hen niet verplicht. Ze hadden niet het recht dat van haar te verwachten. Ze wilde niet zo'n krankzinnige fanaat zijn die niets anders in het leven had dan ballet. Dat zag ze nu. Ze wilde niet zoals madame Markova worden als ze zestig was en geen ander leven had, geen kinderen, geen man, geen herinneringen, alleen optredens die door de jaren heen vervaagden en uiteindelijk niets betekenden.

Ze had geprobeerd Nicolaj uit te leggen wat ze van haar verwachtten en hij had haar niet geloofd. Dit was wat ze wilden. Haar ziel en haar belofte dat ze met hem zou breken. Maar dat zou ze nu niet doen, wat het haar ook zou kosten. Door haar woede werkte ze nog harder in de les en aan de barre. Ze begon elke morgen om vier uur met losmaken en ging door tot tien uur 's avonds tot na de lessen. Ze at niet, nam geen rust en sliep niet, ze deed niets behalve haar lichaam tot het uiterste drijven. Dat was wat ze van haar wilden, en twee weken later zag ze er mager, bleek en uitgeput uit toen madame Markova haar opnieuw in haar kantoor liet komen.

Danina kon zich niet voorstellen wat ze nu te horen zou krijgen. Misschien de vraag of ze die ochtend wilde vertrekken, dat zou misschien wel een opluchting zijn. Ze kon zich niet nog meer inspannen en ze had nu al drie weken niets van Nicolaj gehoord, waar ze gek van werd. Hij had niet een van haar brieven beantwoord, maar plotseling vroeg ze zich af of ze wel gepost waren. Ze had ze in de hal laten liggen, zoals altijd, bij de andere post. Maar misschien werden ze eruit gehaald voor het vuilnis. Ze dacht erover toen ze madame Markova's kantoor binnenging en kreeg een enorme schok toen ze hem daar zag zitten. Het was Nicolaj en hij scheen een plezierig gesprek te hebben met madame Markova. Toen Danina de kamer binnenkwam, draaide hij zich naar haar toe en glimlachte. Alleen al bij het zien van hem voelde ze haar hart bonzen en haar knieën trillen.

'Wat doe jij hier?' vroeg ze verbijsterd. Ze vroeg zich af of hij het hele verhaal aan madame Markova had verteld, maar ze begreep onmiddellijk uit de blik in zijn ogen dat hij hun geheim niet had prijsgegeven. Dat had hij wel begrepen. Snel legde hij uit waarom hij was gekomen, of het voorwendsel dat hij had gebruikt, zodat Danina zich niet zou verspreken in aanwezigheid van madame Markova.

'Ik kwam kijken hoe het met je gaat, juffrouw Petroskova, op verzoek van de tsaar zelf. Hij wenst gerustgesteld te worden aangaande je gezondheid omdat niemand iets van je gehoord heeft sinds je bij ons vertrokken bent. Vooral de tsarina maakte zich zorgen.' Hij zei het met een warme glimlach naar madame Markova, die het fatsoen had een tikje verlegen te kijken en haar hoofd even af te wenden.

'Hebben jullie mijn brieven niet gekregen? Niemand van jullie?' Danina keek vol ontzetting toen hij zijn hoofd schudde. 'Ik heb ze neergelegd voor de post, zoals ik altijd doe. Misschien worden mijn brieven niet gepost.' Madame Markova staarde naar haar bureau en zei niets.

'En je gezondheid? Je bent heel bleek en veel magerder dan toen je bij ons wegging. Ik ben bang dat je te hard hebt gewerkt, Danina. Is dat zo? Je moet je niet forceren zo snel nadat je zo ziek bent geweest.'

'Ze moet haar lichaam opnieuw trainen,' zei madame Markova scherp, 'en weer zelfdiscipline leren. Haar lichaam is vrijwel alles vergeten wat ze wist.' Danina wist net als haar mentor dat dat niet waar was. Maar Nicolaj keek bezorgd.

'Ik weet zeker dat ze haar oude kracht heel snel weer terug zal vinden,' zei hij vriendelijk, 'maar ze mag het niet forceren. Ik weet zeker dat u dat beseft, madame Markova,' zei hij met een doktersglimlach en zijn gezicht in de plooi. 'Mag ik nu even alleen zijn met mijn patiënt? Ik heb een boodschap voor haar van de tsaar en tsarina.' Het was onmogelijk daar iets tegen in te brengen en ondanks een blik van diep ongenoegen mochten Danina en Nicolaj haar kantoor samen verlaten. Het was duidelijk dat ze hem niet vertrouwde, maar ze was er ook niet helemaal zeker van dat hij de oorzaak van Danina's verraad was en ze durfde hem er niet van te beschuldigen. In plaats daarvan liet ze hen zwijgend gaan. Danina nam hem mee naar beneden naar een kleine tuin. Het was nog fris buiten en ze deed een sjaal om haar schouders, over haar tricot. Het baarde hem zorgen haar zo mager en vermoeid te zien en hij verlangde ernaar om haar in zijn armen te nemen.

'Gaat het goed met je?' fluisterde hij toen ze alleen in de kleine tuin zaten. 'Ik mis je... en ik was zo ongerust toen ik niets van je hoorde.'

'Ze gooien vast mijn brieven weg. Ik zal ze voortaan zelf posten.' De hemel wist echter wanneer ze haar genoeg tijd zouden geven om dat te doen. 'Wat is er gebeurd?' vroeg ze bezorgd, maar toch met een glimlach naar hem. Ze was zo blij dat ze hem zag. 'Gaat het goed met je, Nicolaj?'

'Natuurlijk... Danina, ik hou van je...' Hij keek gekweld toen hij het zei. Hij had het bijna niet kunnen verdragen haar te moeten missen.

'Ik hou ook van jou,' fluisterde ze toen hun handen zich verstrengelden. Zonder dat ze het zagen keek madame Markova naar hen door een raam op de bovenverdieping, maar ze kon niet horen wat ze zeiden. Wel zag ze de twee verstrengelde handen, wat haar vermoedens bevestigde. Haar mond verstrakte in een dunne kwade lijn vol minachting en vastbeslotenheid. 'Heb je het al aan Marie verteld?'

Hij fronste voor hij antwoordde en knikte.

'Een paar dagen nadat je was vertrokken.' Hij zag er niet uit of hij tevreden was met het resultaat. Danina zag dat meteen en luisterde gespannen.

'Wat zei ze?' Het was een vreselijke confrontatie geweest en een verwoede strijd sindsdien. Maar hij was niet van plan die te verliezen.

'Je zult het nooit geloven, Danina, maar ze wil niet terug naar Engeland. Ze wil in Rusland blijven. Na vijftien jaar dreigen met weggaan en klagen hoe ze het hier haat, wil ze nu niet weg, nu ik haar haar vrijheid aanbied.' Danina was diep teleurgesteld door wat hij haar vertelde en moest haar tranen inhouden.

'En scheiden?'

'Dat wil ze niet. Ze ziet geen reden waarom we uit elkaar zouden gaan. Ze geeft toe dat ze net zo ongelukkig is als ik, maar ze zegt dat ze niet meer gelooft in huwelijksgeluk. Ze zegt dat ze de vernedering van een scheiding niet wil. En als we nu samenwonen, jij en ik, kan ik niet met je trouwen, Danina.' Hij zag er verslagen uit door wat hij haar had verteld. Hij had haar alles willen geven, een huis, respect, zekerheid, kinderen, een heel nieuw leven. Maar het enige wat hij haar nu kon bieden was een positie als zijn minnares. Nu zou zij vernederd worden, niet zijn vrouw.

'Weet iemand het van ons? De tsaar?' vroeg Danina bezorgd.

'Ik denk dat hij een vermoeden heeft, maar ik geloof niet dat hij het afkeurt. Hij mag je echt en heeft me dat meer dan eens nadrukkelijk gezegd.'

'Breek je hoofd er maar niet over,' zei Danina met een zucht. 'Uiteindelijk zal het allemaal goed komen. Ik moet hier toch ophouden. Ze nemen me kwalijk dat ik zo lang ben weggebleven en madame Markova dreigt me in het corps de ballet te stoppen en me niet langer te laten dansen als prima ballerina. Ze zegt dat ik niet meer zo dans als vroeger. Ik zou graag weer zo ver komen als ik was toen ik wegging, dan heb jij tijd om Marie te overtuigen dat ze redelijk moet zijn. We moeten wat geduld hebben.' Ze probeerde heldhaftig kalmer te klinken dan ze was, over het leven bij het ballet en over hem.

'Ik weet niet of ik wel geduld kan opbrengen,' zei hij ongelukkig. 'Ik mis je ongelooflijk. Wanneer kun je weer komen?' De dagen zonder haar waren ondraaglijk voor hem geweest, veel erger dan hij had gevreesd. 'Mischien deze zomer, als ze me dit jaar vakantie geven. Madame Markova heeft het erover mij hier te laten blijven om me alleen te trainen als de anderen op vakantie gaan, om de tijd in te halen die ik gemist heb toen ik bij jou was.'

'Kan ze dat doen? Dat is niet eerlijk.' Nicolaj keek woedend. Hij wilde haar bij zich hebben.

'Ze kan doen wat ze wil. Niets is eerlijk hier. We zullen zien. Ik zal er met haar over praten als het dichterbij komt. Nu moeten we geduld hebben en wachten.' Hij had toch meer tijd nodig om met Marie te praten om te proberen haar tot rede te brengen en haar tenminste naar Engeland te laten vertrekken of het eens te worden over een vorm van scheiding.

'Ik kom over een paar weken terug, "op verzoek van de tsaar".' Hij glimlachte naar haar. 'Zul je de brieven krijgen als ik je schrijf?'

'Misschien als je ze in een keizerlijke envelop doet,' zei ze met een ondeugende blik, waardoor hij moest lachen.

'Ik zal Alexej vragen ze te adresseren.' Toen boog hij zich naar haar toe en kuste haar. 'Maak je geen zorgen, liefste. We zorgen dat het allemaal goed komt. Ze kunnen ons niet eeuwig gescheiden houden. We hebben alleen wat tijd nodig om de beste oplossingen te vinden. Maar niet te lang. Ik kan het niet verdragen te lang zonder je te zijn.' Hij wilde haar opnieuw kussen en toen hij zich naar haar toeboog zagen ze de deur naar de tuin opengaan. Madame Markova staarde hen woedend aan.

'Ben je van plan de hele dag met je "dokter" door te brengen, Danina? Of wil je werken? Misschien hoor je in het ziekenhuis te liggen als je nog zo ziek bent en de tsaar zo bezorgd om je is. Ik weet zeker dat we een goed staatsziekenhuis voor je kunnen vinden, als je dat liever hebt dan hier dansen.' Danina was al opgesprongen en stond naast Nicolaj in haar tricot en spitzen, maar Nicolaj sprak voor ze iets kon zeggen.

'Het spijt me heel erg, madame, als ik te veel van juffrouw Petroskova's tijd in beslag heb genomen. Dat was niet mijn bedoeling. Ik was alleen bezorgd.'

'Goedendag dan, dokter Obrajensky.' Al haar dankbaarheid dat hij Danina vijf maanden geleden had gered was verdwenen, vooral nu ze wist dat hij de vijand was die ze het hoofd moest bieden. Daar had ze nu geen enkele twijfel meer over.

Hij kuste Danina op haar wang voor hij wegging en ze vroeg hem iedereen de groeten te doen. Ze kneep voor de laatste keer in zijn hand en ging terug naar haar les toen hij de tuin verliet. Hij zag er diep bedroefd uit toen hij het gebouw verliet waar Danina at, sliep, werkte en zich achttien uur per dag afbeulde. Hij wilde alleen dat hij haar mee kon nemen in plaats van haar daar te moeten achterlaten.

Terug in de les probeerde Danina wanhopig zich te concentreren en niet aan hem te denken terwijl madame Markova naar haar keek. Ze was onverzettelijk in haar waakzaamheid, haar kritiek, haar wrede woorden. Toen Danina eindelijk twee uur later een pauze nam, keek madame Markova haar met onverbloemde minachting aan en iets dat heel dicht bij razernij lag.

'En, heeft hij je verteld dat hij niet bij zijn vrouw weg kan? Dat ze niet met een scheiding zal instemmen? Je bent een dwaas, Danina Petroskova, het is een oud, oud verhaal. Hij zal beloftes blijven maken en breken, tot hij je hart breekt en het je je leven als danseres kost, en hij zal nooit bij haar weggaan.' Ze klonk alsof ze uit ervaring sprak, of diepe bitterheid voelde over iets dat haar lang geleden had geraakt. Ze had het niet vergeten of vergeven en was dat ook nu niet van plan. 'Heeft hij je dat verteld?' Madame Markova zette haar onder druk, maar Danina zou nooit toegeven dat het waar was. Ze wist dat Nicolaj haar nooit pijn zou doen, hoe madame Markova ook over hem dacht of welke demonen uit het verleden haar dwarszaten.

'Hij had een boodschap voor me van de tsaar en tsarina,' zei Danina kalm.

'Wat dan?' Danina zei niet dat ze wilden dat ze in de zomer terugkwam. Dat zou de druppel zijn tussen haar en madame Markova. Ze wist dat ze dat nog niet kon vertellen.

'Dat ze me missen en bezorgd zijn om mijn gezondheid.'

'Wat aardig van ze, wat heb je nu belangrijke vrienden. Maar ze zullen je niet helpen als je niet meer kunt dansen, dan zullen ze niets meer van je willen weten, en je dokter zal je dan allang zijn vergeten.' Ze zei het met een bitterheid die Danina nooit eerder in haar had gezien.

'Dat hoeft niet, madame,' zei Danina met kalme waardigheid, waarna ze zich omdraaide en naar haar volgende les ging. Ze zou zich nu niet langer alles laten zeggen en het maakte haar niet uit dat Marie niet wilde scheiden of naar Engeland ging. Ze konden toch een leven samen hebben. Ze wilde nog steeds bij hem zijn, getrouwd of niet.

Vanaf dat moment was elke dag in maart een kwelling, wat werd verergerd door madame Markova's constante kritiek en beschuldigingen. Ze zei dat Danina niet in de maat danste, verkeerde passen maakte, dat haar arabesken om te huilen waren, haar armen bewogen alsof ze van hout waren, en haar benen stijf waren en haar sprongen armzalig. Madame Markova deed alles wat ze kon om Danina tot het uiterste te drijven en haar geest te breken. Ze wilde dat ze vocht voor de dans, dat ze alles opgaf behalve dat.

Desondanks hield Danina vol. Nicolaj bezocht haar in juni opnieuw. Deze keer had hij een persoonlijke brief van de tsarina bij zich. Ze vroeg of Danina in augustus naar Livadia kwam, de hele maand als het mogelijk was, maar Danina wist niet hoe ze dat moest regelen. Er was niets veranderd bij Nicolaj de afgelopen maand. Marie was zelfs nog onbuigzamer en vastbesloten om te blijven. Ze maakte veel stampij over de kinderen, wat hem verbaasde.

'Ik denk dat mensen zo zijn. Ze willen dingen pijnlijker maken. Net als madame Markova met mij nu. Het is hun eigen speciale wraak omdat je hen in de geest bent ontsnapt. Als de tsarina echt wil dat ik kom, zal ze madame Markova moeten opdragen me te sturen. Ze zal geen keizerlijk bevel durven weigeren. In andere gevallen zal ik haar invitatie niet mogen accepteren en kan ik niet gaan.'

'Dat kunnen ze je niet aandoen,' klaagde hij. 'Je bent geen slaaf hier.'

'Wel zo goed als,' zei ze en zag er uitgeput uit.

Toen hij vertrok, beloofde hij dat hij zou zorgen dat de tsaar zelf zou bevelen dat ze kwam, als dat nodig was. Deze keer biechtte Nicolaj alles op aan de tsaar toen hij terug was. Hij vertelde het hele verhaal en smeekte om zijn medewerking om Danina naar Livadia te halen. De tsaar was getroffen door wat Nicolaj zei en beloofde te doen wat hij kon. Hij wist hoe het er bij het ballet aan toe ging, hoe streng het er was en hoe veeleisend voor de topdansers.

'Misschien luisteren ze wel niet naar mij,' zei hij met een glimlach. 'Ze denken dat ze alleen aan God verantwoording schuldig zijn en ik weet niet eens of ze Zijn bevelen opvolgen.'

De brief die madame Markova in juli kreeg, kon zelfs zij moeilijk negeren. De tsaar legde uit dat de gezondheid van de tsarevitsj ervan afhing, omdat hij buitengewoon gehecht was geraakt aan Danina en ontroostbaar was als ze er niet was. Hij smeekte madame Markova toe te staan dat Danina bij hen kwam.

Toen Danina opnieuw naar haar kantoor moest komen, schoten madame Markova's ogen vuur en was haar mond verstrakt in een harde, dunne lijn. Ze zei alleen dat ze Danina naar Livadia zou vergezellen voor een maand. Ze zouden 1 augustus vertrekken en madame Markova keek alsof ze het een bezoeking vond. Dat was niet wat Danina wilde horen en ze was bereid ervoor te vechten. Ze had drie maanden hard gewerkt, bijna als een slaaf. Nu waren ze haar verschuldigd dat ze weg kon met Nicolaj. Dat was alles wat ze wilde en Danina wilde met niets minder genoegen nemen.

'Nee, madame,' zei ze, de oudere vrouw volledig overrompelend. Ze klonk nu als een volwassen vrouw, niet langer als een gehoorzaam kind.

'Ga je niet?' Madame Markova keek stomverbaasd. Dan was de strijd gewonnen. Voor het eerst sinds Danina terug was verscheen er langzaam een glimlach in haar ogen. Danina was voor haar een verraadster geweest sinds april. 'Wil je hem niet zien?' Het klonk als muziek in haar oren, de oorlog was gemakkelijker gewonnen dan ze had durven hopen.

'Nee. Ik wil alleen gaan. U hebt geen reden om met me mee te gaan. Ik heb geen chaperonne nodig, madame, hoewel ik het op prijs stel dat u aanbiedt mee te gaan.

Ik voel me inmiddels bijzonder op mijn gemak bij de keizerlijke familie en ik geloof dat ze wensen dat ik alleen kom.' Madame Markova was niet genoemd in de uitnodiging en dat wisten ze allebei.

'Ik laat je niet zonder mij gaan,' zei madame Markova met ogen die vuur schoten.

'Dan zal ik de tsaar uitleggen dat ik niet in staat ben zijn bevelen op te volgen.' Danina confronteerde haar met een vastbeslotenheid die madame Markova nooit eerder in haar had gezien. Ze was kwader dan ooit toen de glimlach van haar gezicht verdween en ze met een ijzige blik opstond.

'Goed dan. Je kunt een maand gaan. Maar ik kan niet beloven dat je nog prima ballerina bent als we met Giselle openen in september. Denk daar goed over na, Danina, voor je dat risico neemt.'

'Ik hoef niet na te denken, madame. Als dat uw beslissing is, zal ik me daarbij neerleggen.' Maar ze wisten allebei dat ze beter dan ooit danste. Ze had haar oude kracht en vaardigheid terug en had zelfs een paar nieuwe en veel moeilijker technieken toegevoegd. Ze had volwassenheid vermengd met discipline en talent en de resultaten van haar werk en groei konden niet worden genegeerd.

'We beginnen 1 september met de repetities, zoals je weet. Wees hier op de laatste dag van augustus,' was alles wat madame Markova tegen haar zei en toen stormde ze het kantoor uit, Danina achterlatend.

Twee weken later zat Danina zonder chaperonne in de trein, op weg naar Livadia. Ze dacht aan de vriendschap die ze in haar mentor was kwijtgeraakt. Ze wist nu zeker dat madame Markova haar nooit zou vergeven dat ze het ballet had verraden. Ze had geen woord tegen Danina gezegd voor ze wegging en vermeed haar opzettelijk toen Danina afscheid wilde nemen. De vriendschap tussen hen was voorbij, alleen omdat ze verliefd was op Nicolaj. Maar Danina wilde niets riskeren om hem kwijt te raken, noch een gelegenheid missen om bij hem te zijn. Niets was belangrijker voor haar dan dat. Zelfs niet het ballet.

6

Danina en Nicolaj brachten een idyllische tijd samen door in Livadia. Ze kregen een klein gastenverblijf waar hij met haar introk, openlijk deze keer, en ze werden als man en vrouw behandeld door de tsaar en tsarina. Ze schenen het te begrijpen.

Het weer was stralend, de kinderen waren opgetogen haar weer te zien en zoals hij had beloofd, 'leerde' Alexej haar zwemmen. Nicolaj hielp 'een beetje'.

Het enige wat hij nu betreurde, was dat Danina zijn zonen niet had ontmoet. Maar dat was nu niet mogelijk. Marie had nog steeds niet ingestemd met een scheiding, maar ze was tenminste naar haar vader in Hampshire gegaan voor de zomer en had de jongens meegenomen. Nicolaj hoopte dat ze daar weer zou merken hoe sterk ze Engeland miste en dat ze er wilde blijven, maar tot dan toe was hij niet erg optimistisch dat ze van gedachten zou veranderen. Ze scheen vastbesloten om met hem getrouwd te blijven, al was het maar om hem te kwellen.

'Het maakt niet uit, liefste. We hebben het toch goed zo?' zei Danina als ze erover spraken. Ze waren zo gelukkig in hun huisje. Ze ontbeten er elke dag met zijn tweetjes op hun terras en de andere maaltijden gebruikten ze met de familie. Ze waren steeds met z'n allen en deelden lange hartstochtelijke nachten met zijn tweeën.

'Ik wil je meer geven dan een geleend huisje van de tsaar,' zei Nicolaj somber op een dag waarop hij Marie meer dan ooit haatte omdat ze hem niet zijn vrijheid gaf.

'We zullen ooit meer hebben en ik kan blijven dansen zolang het moet.' Meer dan Nicolaj had ze zich met haar lot verzoend, maar hij maakte zich zorgen om haar.

'Die vrouw wordt nog je dood als je veel langer bij het ballet blijft.' Nicolaj mocht madame Markova evenmin als zij hem. Sinds Danina vier maanden geleden naar het ballet was teruggekeerd, was ze magerder dan ooit en ze was uitgeput uit Sint-Petersburg aangekomen. Ze werkte onmenselijk hard.

Deze keer zorgde ze dat ze elke dag uitgebreid trainde zodat haar spieren in conditie bleven, terwijl ze in Livadia was. Alexej vond het heerlijk om naar haar te kijken terwijl ze urenlang danste en oefende. De tsarina had een barre voor haar laten installeren en als ze getraind had, maakte ze lange wandelingen met Nicolaj. Ze was perfect in vorm toen haar vakantie afliep, maar na hun idyllische maand samen kon ze de gedachte niet verdragen Nicolaj weer achter te moeten laten.

'We kunnen zo niet eeuwig doorgaan,' zei ze verdrietig, 'elkaar alleen een keer per maand een paar minuten zien, als je op bezoek komt. Ik vind het niet erg te moeten dansen, maar ik kan het niet verdragen ver weg van je te zijn.' Ook waren er geen vakanties meer voor haar in het zicht tot Kerstmis. De keizerlijke familie had haar al uitgenodigd de kerst met hen door te brengen in Tsarskoe Selo, met Nicolaj. Ze kon zelfs haar eigen huisje krijgen. Dat was echter pas over vier maanden en Danina kon de gedachte aan alles wat ze moest doorstaan voor het zover was niet verdragen. Het zouden vier maanden hel zijn waarin ze werd gestraft omdat ze meer van een man hield dan van het ballet. Het was een krankzinnige manier van leven.

'Ik wil dat je met Kerstmis stopt met dansen,' zei Nicolaj ten slotte tijdens hun laatste avond samen. 'We zullen een manier vinden om het op te lossen. Misschien kun je balletles geven aan de groothertoginnen of enkele hofdames. En misschien kan ik een huisje in de buurt van het paleis vinden zodat je bij me kunt zijn.' Dat was hun enige hoop als Marie niet van hem wilde scheiden.

'We zullen zien,' zei Danina geduldig. 'Je moet niet je hele leven op het spel zetten voor mij. Als Marie je dwars wil zitten, kan ze problemen voor je maken bij de tsaar, of een vreselijk schandaal veroorzaken. Dat kun je niet gebruiken.'

'Ik zal het er nogmaals met haar over hebben als ze uit Engeland terugkomt, daarna kom ik je opzoeken.'

Maar zodra Danina naar Sint-Petersburg was vertrokken, werd Alexej ziek. Nicolaj was de volgende zes weken dagelijks continu nodig. Het was half oktober toen hij haar eindelijk kon opzoeken. Madame Markova had Danina tot haar grote opluchting als prima ballerina gehouden en ze had zoals beloofd in Giselle gedanst.

Nicolaj had echter niets dan slecht nieuws toen hij kwam. Alexej was nog ziek, hoewel het nu iets beter met hem ging, zodat zijn dokter een paar uur weg kon, en twee groothertoginnen hadden griep waardoor hij het ook heel druk had gehad. Danina vond dat hij er heel vermoeid en verdrietig uitzag, hoewel hij duidelijk blij was haar te zien.

Marie was twee weken tevoren uit Engeland teruggekomen en was vastbeslotener dan ooit hem niet los te laten. Ze had geruchten gehoord over Danina en dreigde een schandaal te ontketenen, wat hem zijn positie kon kosten of zelfs het meest oppervlakkige contact met de tsaar en tsarina. In feite chanteerde Marie hem. Toen hij had gevraagd waarom, zei ze dat hij het haar verschuldigd was haar fatsoenlijk te behandelen en dat hij haar of hun zonen niet in verlegenheid mocht brengen, hoewel ze toegaf dat ze nooit van hem had gehouden. Maar nu wilde ze hem koste wat kost vasthouden. Ze zei dat ze het gênant vond om voor een andere vrouw in de steek gelaten te worden, vooral een ballerina. Ze zei het alsof Danina een prostituee was, en het had hem woedend gemaakt. Ze hadden eindeloos ruzie gemaakt, maar hij kon geen kant met haar op. Danina zag dat het hem erg deprimeerde.

In november kwam hij weer en madame Markova liet hem bijna onverrichter zake terugkeren, maar hij hield zo aan dat ze uiteindelijk geen excuses meer kon bedenken. Ze stond Danina slechts een halfuur met hem toe, vanwege de repetities. Hun enige troost was dat ze wisten dat ze met Kerstmis en oud en nieuw drie weken samen zouden zijn. Daar leefden ze nu voor.

Daarna bezocht hij al haar voorstellingen, of zoveel als mogelijk was. Haar vader kwam ook naar een voorstelling, zoals elk jaar, maar jammer genoeg waren ze niet bij dezelfde voorstelling, zodat ze Nicolaj niet aan haar vader kon voorstellen.

De week voor Kerstmis werd Danina's familie door het noodlot getroffen. Haar jongste broer, haar lievelingsbroer, sneuvelde tijdens een gevecht in Molodetsjno aan het oostfront en ze was in diepe rouw voor hem tijdens haar laatste voorstelling. Ze was nog steeds in een sombere stemming toen Nicolaj haar kwam halen om haar mee terug te nemen naar haar kleine huisje in Tsarskoe Selo, en hij was zeer begaan met haar verlies. Het deed haar veel pijn dat haar broer er niet meer was en zelfs Alexej vond dat ze er heel bedroefd uitzag, en veel stiller was dan anders, zoals hij zijn ouders vertelde nadat hij Danina had opgezocht toen ze net was aangekomen.

Maar Kerstmis was magisch en Danina bloeide op bij Nicolaj, toen ze net als eerder zacht met elkaar praatten en boeken uitwisselden. Hij verbleef in alle openheid bij haar, net als die zomer in Livadia. Ze vertelden hoeveel ze van elkaar hielden en spraken over de fijne momenten die ze hadden beleefd, maar ze konden nu weinig zeggen over hun toekomst. Marie was in haar onredelijke en onbuigzame positie verankerd gebleven. Desondanks was hij begonnen naar kleine huizen te kijken voor Danina en was hij vastbesloten genoeg te sparen om er een te kopen, zodat ze het dansen op kon geven en bij hem kon komen wonen. Ze wisten echter allebei dat het tijd zou kosten, misschien wel heel veel tijd, voor ze zich dat konden veroorloven. Danina had zichzelf en hem beloofd dat ze de lente nog zou dansen en misschien tot het eind van het jaar.

Zodra ze echter naar het ballet terugkeerde, werd ze ziek. Ze at nog minder dan tevoren en toen hij haar eind januari zag, was hij geschokt door hoe ze eruitzag en hoe bleek ze was.

'Je werkt te hard,' klaagde hij zoals gewoonlijk, maar deze keer met meer klem. 'Danina, ze vermoorden je als je niet stopt.'

'Je kunt niet doodgaan aan dansen.' Ze glimlachte en weigerde te bekennen hoe ziek ze zich voelde. Ze wilde hem niet ongerust maken nu Marie zo moeilijk deed en de tsarevitsj weer ziek was. Nicolaj had genoeg problemen zonder haar gezondheid daaraan toe te voegen. Maar ze werd steeds duizeliger en was twee keer bijna flauwgevallen tijdens de les, hoewel ze tegen niemand iets zei en het niemand leek op te vallen hoe akelig ze zich voelde. In februari voelde ze zich zo ziek dat ze werkelijk op een ochtend niet uit bed kon komen.

Toch dwong ze zichzelf die middag te dansen, maar toen madame Markova haar zag, zat Danina op een bank met haar ogen dicht. Ze zag er grauw uit.

'Ben je weer ziek?' vroeg madame Markova op beschuldigende toon, nog steeds niet bereid en niet in staat haar te vergeven voor haar relatie met de jonge arts van de tsaar. Ze deed geen moeite te verbergen dat ze het een schandaal vond en had afstand genomen van Danina.

'Nee, er is niets aan de hand,' zei Danina zwakjes. Maar madame Markova volgde haar de dagen daarop met een bezorgde blik en toen Danina opnieuw bijna flauwviel tijdens een repetitie laat op een avond, zag madame Markova het meteen en schoot ze haar te hulp.

'Zal ik een dokter voor je laten komen?' vroeg ze vriendelijk. Danina gaf alles wat ze ooit had gegeven en meer, maar het was niet langer genoeg om de schuld in te lossen die ze volgens madame Markova had. Ze was genadeloos voor haar geweest, maar toen ze zag hoe ziek Danina was, streek zelfs zij met haar hand over haar hart. 'Wil je dat ik dokter Obrajensky laat komen?' vroeg ze tot Danina's ontzetting.

Danina had niets liever gewild dan een excuus om hem te zien, maar ze wilde hem niet bang maken en ze wist zeker dat ze heel ziek was. Het was meer dan een jaar geleden dat ze griep had gehad. Maar in de tien maanden sinds ze naar het ballet was teruggekeerd had ze zichzelf zo afgebeuld dat ze begon te denken dat het haar haar gezondheid had gekost, zoals Nicolaj had voorspeld. Ze was voortdurend duizelig, ze kon niets meer eten zonder vreselijk over te geven en ze was uitgeput. Ze kon nauwelijks haar ene voet voor de andere zetten, toch danste ze zestien tot achttien uur per dag, en elke avond als ze naar bed ging, voelde ze zich alsof ze daar zou sterven. Misschien had Nicolaj toch gelijk gehad, dacht ze op een avond toen ze in bed lag en wilde overgeven, maar niet de kracht had om op te staan. Misschien zou het ballet toch haar dood worden.

Vijf dagen later was ze niet in staat uit bed te komen. Ze voelde zich zo ellendig dat het haar niet kon schelen wat madame Markova zou doen of wie ze zou inschakelen. Danina wilde alleen maar liggen en doodgaan. Ze vond het alleen erg dat ze Nicolaj niet meer zou zien en vroeg zich af wie hem zou vertellen dat ze er niet meer was.

Ze lag met gesloten ogen, viel met tussenpozen in slaap en elke keer als ze haar ogen opende, begon de kamer langzaam te draaien. Toen droomde ze dat ze Nicolaj bij haar bed zag staan. Ze wist dat hij er niet kon zijn en vroeg zich af of ze weer ijlde, zoals toen ze griep had. Ze hoorde hem zelfs tegen haar praten en haar naam roepen en toen zag ze dat hij zich omdraaide en iets tegen madame Markova zei. Hij vroeg haar waarom hij niet eerder was gewaarschuwd.

'Ze wilde niet dat ik u waarschuwde,' hoorde ze een visioen van madame Markova zeggen en toen opende ze haar ogen opnieuw en zag hem. Zelfs als het een visioen was, dacht ze, was het net Nicolaj. Toen voelde ze zijn hand op de hare terwijl hij haar pols voelde en hij boog zich dicht naar haar toe en vroeg of ze hem kon horen. Ze kon alleen knikken, ze voelde zich te ziek om iets te zeggen.

'Ze moet naar het ziekenhuis,' zei het visioen helder verstaanbaar. Maar deze keer had ze geen koorts.

Nicolaj wist nog niet wat er met haar aan de hand was, behalve dat ze erg ziek was en al zoveel dagen niets binnen kon houden, water noch voedsel, dat het werkelijk leek of ze doodging. Zijn ogen vulden zich met tranen toen hij naar haar keek.

'U hebt haar zich letterlijk dood laten werken, madame,' zei hij met nauwelijks verholen woede. 'U zult zich tegenover mij moeten verantwoorden als ze sterft, en tegenover de tsaar.' Toen Danina hem hoorde spreken, besefte ze dat hij echt was en dat ze nu niet droomde. Het was echt Nicolaj.

'Nicolaj.'' zei ze zwak toen hij haar hand in de zijne nam en zich naar haar toeboog en fluisterde: 'Zeg maar niets, liefste, probeer te rusten. Ik ben bij je.' Hij stond naast haar en ze hadden het over ziekenhuizen en een ambulance en ze probeerde hen duidelijk te maken dat ze die niet nodig had. Het leek allemaal te veel moeite. Ze wilde alleen in haar bed liggen en sterven, met Nicolaj bij zich die haar hand vasthield.

Hij stuurde iedereen weg en onderzocht haar zwijgend, zich met verlangen haar sierlijke lichaam herinnerend. Hij was twee maanden niet bij haar geweest en er was niets veranderd. Hij was nog net zo verliefd op haar als eerst, maar nu had het ballet haar nog in de greep, zoals Marie hem. Hij vroeg zich langzamerhand af, net als Danina, of ze ooit samen zouden zijn, of dat het altijd zo zou blijven.

'Wat is er met je gebeurd? Kun je dat vertellen, Danina?'

'Ik weet het niet... steeds misselijk,' mompelde ze, en terwijl ze sprak, gleed ze weer weg in slaap en werd ze weer wakker, doodziek en kokhalzend. Haar maag was allang' leeg. Ze had niet eens gal meer. Ze kokhalsde alleen, al dagen. Het was gemakkelijker niets te eten of te drinken, dan hoefde ze niet steeds over te geven. Ze danste nog steeds zestien uur per dag, en dwong zichzelf door te gaan tot ze niet meer kon.

'Danina, zeg iets tegen me,' drong Nicolaj aan, waardoor ze weer wakker werd. Hij was ongerust dat ze in coma zou raken door voedseltekort, uitdroging en pure uitputting. Ze werkte zich letterlijk dood, en haar lichaam leek het op te geven onder de voortdurende druk zonder enige voeding. 'Wat voel je? Hoe lang heb je dit al?' Hij raakte bijna in paniek en madame Markova wachtte nog steeds af of hij haar naar het ziekenhuis wilde brengen of een ambulance nodig had. Hij wist het nog steeds niet, maar werd steeds ongeruster door hoe ze eruitzag.

'Hoe lang heb je dit al?' vroeg hij opnieuw. De laatste keer dat hij bij haar was geweest, had ze er niet zo uitgezien, hoewel ze bleek en mager was en toen al had toegegeven dat ze zich de laatste tijd niet goed voelde. 'Een maand... twee maanden...' zei ze zwakjes.

'Moet je ook al die tijd al overgeven?' Hij was vol ontzetting. Hoe lang was het geleden dat ze normaal had gegeten? En hoe lang kon ze het nog volhouden? Hij dankte de hemel dat madame Markova hem eindelijk had gewaarschuwd. Ten slotte had ze niet anders gedurfd vanwege Danina's indirecte connectie met de tsaar. Bovendien hield madame Markova van haar, ondanks de woede die ze het afgelopen jaar had gevoeld, en zelfs zij was diep geschokt bij wat ze zag. 'Danina... zeg iets... Wanneer is dit begonnen? Precies. Probeer het je te herinneren.' Nicolaj hield vol en Danina opende haar ogen en probeerde zich te herinneren hoe lang ze al ziek was. Het leek haar een eeuwigheid.

'Januari. Toen ik terugkwam van de kerstvakantie.' Dat was nu bijna twee maanden geleden. Ze wilde slapen en wenste dat hij ophield tegen haar te praten.

'Heb je ergens pijn?' Hij voelde zacht haar hele lichaam, maar ze klaagde nergens. Ze was alleen totaal verzwakt en ondervoed. Ze was letterlijk uitgehongerd. Hij dacht aan de blindedarm, maar er was geen teken van infectie, of een bloedende maagzweer, maar ze had hem verzekerd dat ze geen bloed had opgegeven of iets donkers en onheilspellends. Er waren geen symptomen behalve voortdurend overgeven en nu was ze ternauwernood bij bewustzijn en te zwak om verplaatst te worden. Hij durfde haar niet eens naar het ziekenhuis te brengen tot hij meer wist. Hij dacht niet dat ze tbc of tyfus had, hoewel het eerste niet uitgesloten was, en dan zou ze nu al in de laatste fase zijn. Hij vond het niet waarschijnlijk.

Hij luisterde naar haar longen en haar hart. Haar pols was zwak. Hij kon niets concluderen. Toen vroeg hij haar iets waarvan hij wist dat ze het onkies zou vinden, maar hij was niet alleen haar minnaar, hij was ook arts en hij moest het weten. Haar antwoord verbaasde hem niet. Haar lichaam was zo verwaarloosd en ze danste zoveel, zo lang en zo fanatiek dat het niet ongewoon was dat alle vrouwelijke lichaamsfuncties ophielden. Toen schoot hem plotseling iets te binnen. Ze waren altijd voorzichtig geweest... altijd... behalve na Kerstmis. Eén keer maar. Of twee keer.

Opnieuw onderzocht hij haar zorgvuldig en toen wist hij het. Toen hij zacht onder in haar buik voelde, ontdekte hij een kleine, nauwelijks opvallende bobbel. Precies groot genoeg om hem duidelijk te maken wat hij zelfs niet had vermoed. Danina was bijna zeker twee maanden zwanger en ze had zich zo afgebeuld en was zo ziek geweest dat ze er wel aan dood had kunnen gaan. Het was een wonder dat ze de baby niet had verloren in haar conditie.

'Danina,' fluisterde hij toen ze weer wakker werd en hem vragend aankeek, 'ik denk dat je zwanger bent.' Hij zei het zo zacht dat hij wist dat niemand hem kon horen. Haar ogen werden onmiddellijk groot van verbazing. Het was een paar keer door haar gedachten gegaan en vervolgens had ze het volledig uit haar hoofd gezet. Het kon niet waar zijn. Ze mocht niet zo denken. Maar toen hij het zei, wist ze dat het waar was en ze sloot opnieuw haar ogen. Er gleed een traan uit haar ooghoek.

'Wat doen we nu?' fluisterde ze terug met een wanhopige blik. Dit zou werkelijk hun leven verwoesten en Marie zou hem nooit loslaten, al was het maar uit wraak.

'Je moet met mij mee teruggaan. Je kunt in het gastenhuisje wonen tot je aangesterkt bent.' Dat was echter niet meer dan een tijdelijke oplossing en dat wisten ze allebei. Ze hadden veel grotere problemen.

'En dan?' zei Danina bedroefd. 'Ik kan niet met je samenwonen... je kunt niet met me trouwen... de tsaar zal je niet langer als dokter willen... we kunnen ons nog geen huis veroorloven en ik kan niet veel langer dansen als je gelijk hebt.' Ze wist dat het zo was. Sommige meisjes hadden zo lang gedanst als ze konden en het kwam altijd uit na een maand of twee, waarna ze werden ontslagen. Soms verloren ze hun baby door de lange dagen en slopende repetities. Dat wist ze. Er was geen gemakkelijke oplossing voorhanden.

'We komen er samen uit,' zei hij dodelijk ongerust om haar. Hij kon haar niet eens een huis geven, laat staan een plek voor hun kind. Toch kon hij niets dierbaarders bedenken dan een kind geboren uit hun liefde. Er was echter geen plaats of manier om het onder te brengen. En hoe konden ze het opvoeden als zij gestopt was met dansen? Ze hadden jammerlijk weinig spaargeld.

Danina kreeg meer lof dan geld. Marie en de jongens verbruikten alles wat hij verdiende. 'We bedenken wel iets,' zei hij zacht. Maar ze schudde haar hoofd en huilde zacht toen hij haar in zijn armen nam. Ze maakte een wanhopige indruk. 'Laat me je mee terug nemen,' zei hij. 'Niemand hoeft te weten waarom je ziek bent. We moeten erover praten.' Danina wist beter dan wie ook dat er niets te praten of hopen viel. Al hun dromen lagen in een verre toekomst zonder dat ze ze waar konden maken.

'Ik moet hier blijven,' zei ze. De gedachte ergens heen te moeten maakte haar nog misselijker. Ze kon niet met hem mee. Hij vond het vreselijk haar achter te moeten laten, vooral nu hij wist wat hij wist.

Hij bleef tot laat in de avond bij haar en zei tegen madame Markova dat hij een ernstige maagzweer vermoedde en vond dat Danina naar het gastenhuisje bij het paleis terug moest tot ze hersteld was. Maar Danina verzette zich en zei tegen madame Markova dat ze niet weg wilde, ze voelde zich te ziek en ze zou hier net zo snel beter worden als bij de tsaar, wat niet zo was, zoals iedereen wist. Madame Markova was echter blij dat ze niet met Nicolaj mee wilde. Ze vond het een hoopvol teken dat de relatie met Nicolaj misschien op zijn einde liep. Het was voor het eerst dat Danina zich tegen zijn standpunt had verzet.

'We kunnen haar hier uitstekend verzorgen, dokter, hoewel waarschijnlijk niet zo luxueus als in Tsarskoe Selo,' zei madame Markova met een zweem van sarcasme. Nicolaj was van streek dat Danina niet met hem mee wilde. Nadat madame Markova hen alleen had gelaten, deed hij alles om haar over te halen.

'Ik wil je bij me hebben. Ik wil voor je zorgen, Danina. Je moet meekomen.'

'Voor hoe lang? Nog een maand? Twee? En dan?' vroeg ze ongelukkig. Ze wist dat er maar één oplossing was, maar dat zei ze niet tegen hem. Ze kende andere meisjes in het ballet die het hadden gedaan en het overleefd hadden. Ze wilde zelf ook niets liever dan deze baby, maar er was geen hoop. Misschien later, maar niet in de omstandigheden waarin ze nu verkeerden. Dat moesten ze onder ogen zien en ze wist niet zeker dat Nicolaj dat zou toegeven. Eigenlijk wist ze zeker van niet. Hij was veel te bezorgd om haar. 'Je moet me alleen laten, Nicolaj,' zei ze. 'Kom over een paar dagen maar terug.'

'Ik kom morgen terug,' zei hij en vertrok diep ongerust en in paniek over haar situatie. Ze waren maar een paar keer onvoorzichtig geweest, maar dit was het laatste wat hij had verwacht. Nu moest hij haar helpen met een oplossing. Het was zijn schuld, meer dan de hare volgens hem en hij vond het vreselijk dat zij meer moest boeten dan hij.

Toen hij de volgende dag terugkwam, hadden ze geen van beiden een oplossing. Ze konden zich geen baby veroorloven. Ze hadden zelfs geen geld voor woonruimte. Het was gewoon niet mogelijk wist Danina, hoewel Nicolaj volhield van wel, maar Danina ging niet met hem in discussie. Ze voelde zich ellendig, huilde geluidloos en kokhalsde en braakte. Hij dwong haar te eten en drinken wat ze kon, maar ze moest zo overgeven dat ze zich slechter in plaats van beter voelde. Hij was in tranen terwijl hij hulpeloos moest toekijken. Over een paar maanden zou ze zich beter voelen, maar intussen ging ze door een hel.

Toen Nicolaj weer vertrok, sprak Danina met een van de danseressen. Ze wist dat het meisje met wie ze sprak, Valeria, het had gedaan, twee keer, van wat ze had gehoord. Valeria vertelde haar waar ze heen moest en met wie ze moest praten, en bood zelfs aan met haar mee te gaan, wat Danina dankbaar accepteerde.

De twee meisjes vertrokken de volgende ochtend, zo stil als ze konden, toen de anderen naar de kerk gingen. Het was zondag en madame Markova was ook in de kerk, zoals elke zondag. Danina was natuurlijk te ziek om te gaan en Valeria had migraine voorgewend. Haastig vertrokken ze terwijl Danina onderweg om de vijf minuten moest overgeven. Ze moesten de halve stad door lopen, maar ten slotte bereikten ze het adres in een arme buurt waar overal vuil lag.

Het was een klein, donker huis met vuile gordijnen voor het raam en Danina rilde bij de aanblik van de vrouw die de deur opendeed, maar Valeria beloofde dat het snel voorbij zou zijn en goed gedaan werd. Danina had al haar spaargeld meegenomen en hoopte dat het genoeg was. Ze schrok toen ze hoorde hoeveel het haar zou kosten.

De vrouw, die zich 'verpleegster' noemde, stelde Danina een aantal vragen. Ze wilde zeker weten dat Danina niet te lang zwanger was, maar twee maanden leek haar niet verontrustend. Nadat ze de helft van Danina's geld had aangenomen, bracht ze haar naar een slaapkamer aan de achterkant. De lakens en dekens waren vuil en er zaten bloedvlekken op de grond. Niemand had de moeite genomen schoon te maken na het laatste bezoek van 'de verpleegster'.

De oude vrouw waste haar handen in een kom water in een hoek van de kamer en pakte een blad met instrumenten. Ze zei dat ze waren gereinigd, maar Danina vond ze angstaanjagend en wendde zich van de vrouw af.

'Mijn vader was dokter,' vertelde de verpleegster, maar Danina had er geen belangstelling voor, ze wilde alleen dat het voorbij was en wist dat als Nicolaj wist wat ze deed hij alles zou hebben gedaan om haar tegen te houden. Als hij het eenmaal wist, zou hij haar misschien nooit vergeven. Ze mocht zo niet denken. Het ergste was dat ze deze baby allebei wilden, maar Danina wist dat het niet kon. Ze konden er niet eens over denken. Ze moest dit voor hen allebei doen, hoe erg het ook was, al zou het haar dood worden. Terwijl ze daarover dacht en zich afvroeg of dat zo zou zijn, zei de verpleegster dat ze haar kleren uit moest trekken. Danina's handen trilden toen ze gehoorzaamde. Ten slotte lag ze op het vuile bed in slechts haar trui terwijl de vrouw haar onderzocht en knikte. Net als Nicolaj voelde ze de kleine harde bobbel onder in haar buik.

Geen enkele gebeurtenis in Danina's leven had haar voorbereid op deze gruwel en vernedering. Niets wat ze ooit met Nicolaj had ervaren had hiermee enig verband en toen ze eraan dacht, begon ze over te geven. Dat scheen de vrouw die zich verpleegster noemde echter niet te weerhouden en ze verzekerde Danina dat het vlug voorbij zou zijn. De 'verpleegster' zei tegen Danina dat ze even kon blijven tot ze de kracht weer had om te lopen en dan moest ze weg. Als er problemen waren, moest ze een dokter waarschuwen en niet bij haar terugkomen. Ze zei dat ze geen complicaties behandelde. Als haar werk gedaan was, rustte de rest op Danina's schouders. Ze zou niet worden binnengelaten als ze probeerde terug te komen, zei de vrouw tamelijk onheilspellend.

'Laten we beginnen,' zei de verpleegster resoluut. Ze had haar patiënten graag snel binnen en buiten voor ze haar problemen opleverden. Dat Danina overgaf, weerhield haar niet, maar Danina vroeg haar even te wachten en gebaarde toen dat ze klaar was. Van angst kon ze geen woord uitbrengen.

Danina zette zich schrap op verzoek van de vrouw en met een sterke arm hield ze Danina's been in bedwang en beval haar streng niet te bewegen. Maar Danina's benen trilden zo dat ze niet kon gehoorzamen en niets had haar voorbereid op de felle pijn die ze voelde toen de vrouw in haar porde met het instrument dat ze gebruikte. Danina probeerde niet te schreeuwen terwijl ze naar het plafond staarde. De pijn leek eeuwig te duren en de kamer begon te draaien, waarna het gelukkig eindelijk zwart werd. Plotseling schudde de vrouw haar door elkaar en lag er een koude doek op haar hoofd. De verpleegster zei dat ze kon opstaan. Het was voorbij.

'Ik denk niet dat ik al kan staan,' zei Danina zwak. Er hing een zware geur van braaksel in de kamer en toen ze een pan bloed bij het bed zag, viel ze bijna opnieuw flauw. Maar de vrouw trok haar overeind en hielp haar zonder omhaal in haar kleren. Danina wankelde van duizeligheid, pijn en angst toen er lappen tussen haar benen werden gestopt. Het was allemaal te afschuwelijk om over te denken toen Danina langzaam naar haar vriendin in de andere kamer liep. Ze kon haar nauwelijks ontwaren, zo duizelig was ze. Ze besefte vol ongeloof dat ze nog geen uur binnen waren geweest. Valeria zag er bezorgd en opgelucht uit. Ze wist beter dan wie ook hoe erg het was, omdat ze het zelf had meegemaakt.

'Neem haar mee naar huis en leg haar in bed,' zei de verpleegster, de deur voor hen openhoudend. Ze hadden geluk dat er een taxi passeerde. Later herinnerde Danina zich niets meer van de terugtocht naar het ballet. Ze herinnerde zich alleen dat ze terug in bed was gestapt met de lappen tussen haar benen en de stekende pijn vanbinnen die de vrouw haar had bezorgd. Ze kon aan niets denken nu, niet aan Nicolaj of hun baby of enig deel van wat er juist was gebeurd. Met een zacht gekreun rolde ze op haar zij en was binnen enkele seconden buiten bewustzijn.

7

Toen Nicolaj haar die middag bezocht, vond hij haar vast in slaap in bed met haar kleren aan. Hij had geen idee waar ze was geweest of wat ze had gedaan, daarom was hij opgelucht dat ze tenminste sliep, tot hij beter naar haar keek. Haar gezicht was grauw en hij zag dat haar lippen een blauwe tint hadden. Hij voelde haar pols, schrok en wilde haar wakker maken, maar merkte dat dat niet lukte. Danina sliep niet, besefte hij, ze was bewusteloos. Toen hij instinctief haar dekens terugsloeg, zag hij dat ze in een plas bloed lag die helemaal om haar heen was uitgewaaierd. Ze lag al uren te bloeden.

Nu aarzelde hij geen ogenblik. Hij liet een van de danseressen een ambulance waarschuwen en kleedde haar in doodsangst uit. Ze zweefde op het randje van de dood en hij had geen idee hoeveel bloed ze al had verloren, maar wat hij om haar heen zag leek onmogelijk veel. De lappen die hij tussen haar benen vond vertelden hem het hele verhaal.

'O, mijn god... o... Danina...' Hij kon niets doen om het bloeden te stelpen. Ze moest geopereerd worden en zelfs dat zou haar misschien niet redden. Zodra ze het hoorde, kwam madame Markova Danina's kamer inrennen. Het tafereel dat ze in de kleine slaapzaal aantrof sprak boekdelen. Nicolaj zat naast Danina en hield haar hand vast terwijl de tranen over zijn wangen liepen. Zijn wanhopige gezicht raakte zelfs madame Markova. Maar toen de balletlerares de kamer binnenkwam, sloegen Nicolajs verdriet en wanhoop rap om in woede. 'Wie heeft haar dit laten doen?' vroeg hij scherp. 'Wist u ervan?'

'Ik wist van niets,' antwoordde ze boos, 'Waarschijnlijk nog minder dan u. Ze moet zijn gegaan toen we naar de kerk gingen,' zei ze ongelukkig, vrezend voor Danina's leven.

'Hoe lang is dat geleden?'

'Een uur of vier, vijf.'

'Mijn god... begrijpt u niet dat dit haar dood kan betekenen?'

'Natuurlijk begrijp ik dat.' Ze konden elkaar wel wurgen in hun angst om degene van wie ze allebei hielden. Gelukkig kwam de ambulance snel en nam haar mee naar een ziekenhuis dat Nicolaj goed kende. Hij vertelde hen het weinige wat hij wist. Ze kwam niet meer bij voor de operatie en pas twee uur later kwam de chirurg naar hem en madame Markova toen ze zwijgend in de kale wachtkamer zaten.

'Hoe gaat het met haar?' vroeg Nicolaj meteen, maar de chirurg keek allesbehalve opgewekt. Het was bijna rampzalig geweest en ze gaven haar haar vierde bloedtransfusie.

'Als ze het haalt,' zei hij ernstig, 'geloof ik dat ze nog wel kinderen kan krijgen. Maar hoe het zal gaan, is nog niet zeker. Ze heeft enorm veel bloed verloren en wie het gedaan heeft, moet een slager zijn geweest.' Hij gaf Nicolaj de medische details en behalve de bloeding die ondanks alles wat ze deden niet wilde stoppen, waren ze doodsbang voor infectie. 'Dit zal niet gemakkelijk voor haar zijn,' legde de chirurg uit aan madame Markova. 'Ze moet hier een aantal weken blijven, misschien langer, als ze blijft leven. Morgenochtend weten we meer, als ze de nacht haalt. Nu hebben we al het mogelijke voor haar gedaan.' Madame Markova huilde zacht toen de chirurg was uitgesproken.

'Mag ik haar zien?' vroeg Nicolaj onderdanig, vreselijk ongerust om wat de chirurg had gezegd. Hij had hen niet verzekerd dat ze zou blijven leven.

'U kunt nu niets voor haar doen,' zei de chirurg. 'Ze is nog steeds buiten bewustzijn en dat kan nog wel even duren.'

'Ik zou bij haar willen zijn als ze bijkomt,' zei Nicolaj zacht. Hij vond het vreselijk wat er was gebeurd zonder dat hij er iets van had geweten en dat hij haar niet had kunnen tegenhouden. Hij had er de hele nacht aan gedacht en allerlei oplossingen verzonnen. Ze hoefde haar leven niet te riskeren om het probleem op te lossen. Het had allemaal goed kunnen komen, was zijn gedachte.

Ze lieten Nicolaj in de operatiekamer waar Danina lag uit te slapen, en ze zag er nog steeds grauw uit ondanks de bloedtransfusies die ze had gekregen. Hij ging stil naast haar zitten en nam haar vrije hand in de zijne. Hij hield hem voorzichtig vast terwijl de tranen over zijn wangen liepen. Hij dacht aan de tijd die ze samen waren geweest en hoeveel hij van haar hield. Hij had degene die dit met haar had gedaan graag vermoord. In de wachtkamer zat madame Markova verdoofd. Ze onderging dezelfde emoties als hij, maar ze konden elkaar niet steunen. Danina's mentor en haar minnaar waren verdiept in hun eigen gedachten en hun eigen wereld terwijl Danina vocht om te overleven.

Het was bijna middernacht toen Danina eindelijk bewoog met een meelijwekkend gekreun. Haar lippen waren droog en ze kon haar ogen nauwelijks openhouden. Maar toen ze haar hoofd omdraaide, zag ze Nicolaj en meteen bleef er een snik in haar keel steken toen ze zich vaag herinnerde wat er was gebeurd en wat ze met hun baby had gedaan.

'O, Danina... het spijt me zo...' Hij huilde als een kind terwijl hij haar in zijn armen hield en haar smeekte hem te vergeven voor wat hij haar had aangedaan. Hij zei niets afkeurends over wat ze had gedaan. Daar was het te laat voor en ze had er een hoge prijs voor betaald. 'Hoe kon dit gebeuren? Waarom heb je niet met mij gepraat voor je het deed?'

'Ik wist... je had het me... nooit laten doen... het spijt me zo.' Ze huilde ook. Allebei huilden ze voor elkaar en hun ongeboren baby. Nu was het enige wat hij wilde dat ze weer beter werd. Hij wist door alleen naar haar te kijken dat het lang zou duren voor ze hersteld zou zijn van alles wat er gebeurd was. Maar tegen de ochtend zei de chirurg dat ze het zou halen en Nicolaj moest tranen van opluchting bedwingen. Uit respect ging hij het madame Markova vertellen, maar nadat ze had gehuild ging ze weg zonder naar Danina te kijken. De chirurg zei dat Danina nog te zwak was om iemand te zien en Nicolaj was het met hem eens.

Hij week niet van haar zijde tot het avond werd en ging alleen naar huis om zich te verkleden en te kijken of het goed ging met Alexej en of dokter Botkin nog voor hem kon inspringen. Hij legde uit dat een vriendin ernstig ziek in het ziekenhuis lag en dat hij bij haar moest zijn. Hoewel zijn collega niets vroeg, was hij er zeker van om wie het ging.

'Wordt ze beter?' vroeg dokter Botkin vriendelijk. Hij was geschrokken van Nicolajs wanhopige gezicht. Het was voor hem ook een bijzonder moeilijke nacht vol zorg om Danina geweest.

'Ik hoop het,' zei Nicolaj zacht.

Later op de avond was hij bij haar terug en zat opnieuw de hele avond aan haar bed zonder een oog dicht te doen. Danina mompelde, sprak met mensen die hij niet zag en meer dan eens riep ze zijn naam en smeekte hem haar te helpen. Het was hartverscheurend haar zo te zien, maar hij bleef stil bij haar zitten, met haar hand in de zijne, en dacht aan hun toekomst en de andere kinderen die hij hoopte met haar te krijgen.

Het duurde twee dagen voor de bloeding volledig stopte, en de bloedtransfusies enig resultaat kregen. Ze was nog te zwak om rechtop te zitten, maar hij voerde haar als een verpleger soep en havermout en sliep op een veldbed naast haar bed. Toen hij zag dat het wat beter met haar ging, durfde hij eindelijk zelf te slapen. Hij was volkomen uitgeput, maar erg dankbaar dat Danina het had overleefd.

'Hoe voel je je vandaag?' vroeg hij zacht met een blik op de donkere kringen onder haar ogen. Hij vond dat ze er nog erg bleek uitzag.

'Iets beter,' loog ze. Ze kon zich niet herinneren dat een van de andere danseressen in die situatie zo ziek was geweest. Hoewel je vaak hoorde dat vrouwen eraan stierven, had ze niet echt geweten wat voor risico ze nam. En ook al had ze dat wel geweten, ze had het toch gedaan. Ze had geen enkele keus vond ze en zelfs nu, met Nicolaj aan haar zijde, wist ze dat ze de baby nooit hadden kunnen opvoeden. Het zou alles hebben kapotgemaakt, zijn leven, haar carrière. Er was geen plaats in hun leven voor een kind. Ze hadden nauwelijks ruimte voor elkaar, hoeveel ze ook van hem hield. Hun leven was er een van gestolen ogenblikken en geleende tijd en alleen de hoop en belofte voor een toekomst. Het was nog geen leven waarin ze plaats hadden voor een kind.

'Ik wil dat je met me mee teruggaat naar Tsarskoe Selo,' zei hij toen ze haar ogen weer sloot, maar hij wist dat ze hem nu kon horen. Haar ogen knipperden open toen ze luisterde naar wat hij zei. 'Je kunt weer in het gastenhuisje logeren. Niemand hoeft te weten waarom je ziek bent of wat er is gebeurd.' Zelfs hij wist echter dat ze nog lang te zwak zou zijn om ook maar ergens heen te gaan en er was ook nog het risico van infectie, wat gemakkelijk fataal kon zijn. Ze baarde hem en haar chirurg nog steeds veel zorgen.

'Dat kan ik niet opnieuw doen. Ik kan de tsarina niet tot last zijn,' zei ze zwak, hoewel ze niets liever zou hebben gewild dan samen zijn met hem zoals eerder in het huisje. Ze vond hun samenzijn heerlijk. Ze kon echter het ballet niet opnieuw in de steek laten om te herstellen. Ze wist dat madame Markova haar dan niet meer terug zou nemen of haar ooit zou vergeven dat ze hen in de steek liet, ziek of niet. Danina had een hoge prijs betaald voor haar laatste herstelperiode en ze had het ballet nodig. Nicolaj kon haar niet helpen, hij was niet vrij om met haar te trouwen, of voor haar te zorgen, of haar zelfs te onderhouden. Alles kwam op haar neer.

'Je kunt een tijd niet dansen,' zei hij voorzichtig en toen besloot hij haar te vertellen wat hij had bedacht. 'Ik wil dat je iets in overweging neemt. Ik heb aan duizend manieren gedacht om ons probleem op te lossen, toen je hier lag. Zo kunnen we niet doorgaan. Marie zal nooit toegeven. Het zal me jaren kosten om een huis voor je te kopen en madame Markova zal je nooit loslaten. Ik wil bij je zijn, Danina. Ik wil dat we een leven samen hebben, weg van dit alles en alle mensen die ons gescheiden willen houden. Ik wil een echt leven met je, ver van hier, waar we opnieuw kunnen beginnen. We kunnen niet trouwen, maar dat hoeft niemand ooit te weten.' Toen zei hij zacht: 'Ergens anders kunnen we zelfs kinderen hebben.' Ze keek verdrietig toen hij dat zei en hij kneep in haar hand. Allebei voelden ze het verlies over wat er pas met hen was gebeurd. 'Dat kan niet. Waar zouden we heen moeten.? Waar zouden we van moeten leven? Als madame Markova me in opspraak wil brengen, zal geen enkel ballet me willen hebben.' Danina dacht aan Moskou en andere steden in Rusland, maar Nicolaj had een veel gewaagder plan.

'Ik heb een neef in Amerika. In een plaats die Vermont heet. Dat ligt in het noordwesten en hij zegt dat het er veel op Rusland lijkt. Ik heb genoeg gespaard om onze reis erheen te betalen. We kunnen eerst bij hem wonen. Ik zal een baan zoeken en jij kunt ergens balletles geven aan kleine kinderen.' Danina wist dat Nicolaj perfect Engels sprak vanwege zijn vrouw, maar zijzelf kon dat niet. Ze kon zich geen leven voorstellen in een wereld zo ver van de hunne, en de gedachte alleen al vond ze vreemd en beangstigend.

'Hoe zouden we dat voor elkaar kunnen krijgen, Nicolaj? Zou je daar als arts kunnen werken?' vroeg ze overdonderd door het idee hem over de halve wereld te volgen.

'Uiteindelijk,' antwoordde hij voorzichtig. 'Ik zou terug naar de universiteit moeten in Amerika. Het zou even duren. Intussen zou ik andere dingen kunnen doen.' Maar wat? vroeg ze zich af terwijl ze naar hem luisterde. Sneeuw vegen? Stallen uitmesten? Paarden roskammen? Het leek haar een hopeloze situatie. Er was vast geen ballet in Vermont, waar dat ook mocht zijn, en dat was alles wat ze kon. Wie zou ze les geven? Wie zou hen aannemen? Hoe zouden ze daar komen?

'Je moet me dit voor ons laten regelen. Het is onze enige hoop, Danina. We kunnen niet hier blijven.' Maar vertrekken hield allerlei verraad in, dat hij zijn kinderen en vrouw in de steek liet, de tsaar en zijn familie die zo goed voor hem waren geweest en madame Markova en het Mariinski-ballet wat het enige thuis was dat Danina had gekend sinds ze een kind was. Ze had alles aan hen gegeven, haar leven, haar ziel, haar spirit, haar lichaam en zij hadden haar daarvoor een leven gegeven dat het enige was wat ze kende. Wat zou ze doen in een plaats die Vermont heette? Stel dat hij genoeg van haar zou krijgen en haar daar in de steek liet? Het was voor het eerst dat ze dat dacht, maar ze was bang en dat was te zien toen ze hem aankeek. Hij kon al haar angsten in haar ogen lezen.

'Ik weet het niet... het is zo ver weg... En stel dat je neef ons niet wil?'

'Dat wil hij wel. Het is een goede man. Hij is ouder dan ik, weduwnaar en hij heeft geen kinderen. Hij heeft me al jaren uitgenodigd om te komen. Als ik hem laat weten dat we zijn hulp nodig hebben, doet hij het. Hij heeft een groot huis en wat geld. Hij heeft een bank en woont alleen. Hij zou het fijn vinden als we kwamen. Danina, het is de enige kans die we hebben op een toekomst samen. We moeten ergens opnieuw beginnen en alles wat we hier kennen vergeten.' Hoe graag ze ook bij hem wilde zijn, ze wist niet of ze deze stap kon nemen. 'Je moet er nu niet over denken. Knap eerst maar op, dan praten we er opnieuw over. Ik zal hem intussen schrijven en zijn reactie afwachten.'

'Nicolaj, niemand zou ons vergeven.' De gedachte vervulde haar van angst en verdriet.

'En als we hier blijven? Wat hebben we dan? Gestolen ogenblikken, een paar weken per jaar als de tsarina je uitnodigt in Livadia of Tsarskoe Selo? Ik wil een leven met je. Ik wil 's morgens naast je wakker worden, bij je zijn als je ziek bent... ik wil dat er nooit meer zoiets met je gebeurt... Danina, ik wil kinderen met je.' Ze wilde ook een leven zoals hij beschreef, maar ze moesten beiden alle mensen van wie ze ooit hadden gehouden pijn doen voor hun vrijheid.

'En mijn vader en broers?' Ze had hier een familie, een geschiedenis, een leven. Ze kon dat alles niet de rug toekeren omdat ze van Nicolaj hield. Toch was hij bereid dat voor haar te doen en hij had net zoveel te verliezen als zij. Hij moest zijn kinderen, zijn vrouw en zijn carrière opgeven om bij haar te zijn.

'Je hebt me zelf verteld dat je je familie nooit ziet,' herinnerde hij haar. Al bijna twee jaar waren haar broers en vader aan het front. 'Ze zouden blij zijn voor je.' Nicolaj deed alles wat hij kon om haar te overtuigen. 'Je kunt niet eeuwig dansen, Danina.' Maar terwijl hij dat zei, herinnerde Danina zich alles wat madame Markova had gezegd.

'Ik kan later lesgeven, net als madame Markova.'

'Je kunt in Vermont lesgeven. Zelfs een eigen balletschool beginnen. Ik zal je helpen.' Hij leek zo zeker en zo sterk.

'Ik moet erover nadenken,' zei ze uitgeput door het vooruitzicht van zo'n enorme beslissing en alles wat eraan vastzat.

'Rust nu maar uit. We praten er later over.' Ze knikte en viel weer in slaap, maar had nachtmerries over angstaanjagende onbekende plaatsen. Ze droomde steeds dat ze Nicolaj daar kwijtraakte, dat ze door de straten dwaalde en hem zocht en hem nooit kon vinden en toen ze wakker werd, was hij weg en ze huilde en was alleen. Hij had een briefje voor haar achtergelaten dat hij weg was om te kijken hoe het met Alexej was en de volgende ochtend terug zou zijn. Toen ze het gelezen had, raakte ze in gedachten verzonken.

Ze bleef twee weken in het ziekenhuis en toen ze wegging moest ze van de chirurg nog twee weken in bed blijven. Nicolaj wilde dat ze bij hem in het gastenverblijf van de tsaar logeerde, in Tsarskoe Selo, maar madame Markova was daar keihard tegen. Ze wilde Danina terug in de balletschool en zei dat de reis naar Tsarskoe Selo te lang was. Deze keer had Danina niet de energie tegen haar in te gaan. Het hoofd van het ballet was te vastbesloten en onbuigzaam om Danina zich weer te laten ontglippen. Ze wilde niet dat ze nog eens vier maanden ging 'herstellen' in het gastenverblijf met haar minnaar. Ze was onvermurwbaar en geconfronteerd met haar felle bezwaren ging Danina terug naar de balletschool.

Net zoals toen ze ziek was en elkaar voor het eerst hadden ontmoet, kwam Nicolaj haar elke dag opzoeken en bleef zo lang hij kon, minstens een paar uur, voor hij terugkeerde naar zijn eigen verplichtingen. Hij zat bij haar in haar slaapzaaltje terwijl ze in bed lag. En toen ze langzaam met hem door de kleine tuin van de school liep, vertelde hij haar over Vermont en zijn neef daar. Hij was ervan overtuigd dat het de enige manier was en wilde met haar vertrekken zo gauw ze allebei weg konden. Hij stelde het begin van de zomer voor, wat nog maar een paar maanden in het verschiet lag.

'Dan is jouw seizoen voorbij. Je kunt afmaken waar je mee bezig bent. We moeten een datum kiezen en erbij blijven. Er zal nooit een perfect moment zijn om te vertrekken. We moeten onze kans grijpen terwijl het kan.' Danina zou dan tweeëntwintig zijn, en hij zou dat jaar eenenveertig worden, tijd genoeg voor allebei om een nieuw leven in Amerika te beginnen, zoals talloze anderen voor hen hadden gedaan, sommigen om net zulke gecompliceerde redenen.

Ze beloofde erover te denken, en dat deed ze ook, voortdurend. Ze kon nergens anders aan denken dan de angstaanjagende verhuizing naar Vermont. Madame Markova merkte duidelijk dat er iets met haar was. Danina was nog steeds moe en bleek en keek soms na Nicolajs bezoeken diep ongelukkig. Hij vroeg haar hem naar het einde van de wereld te volgen en hem volledig te vertrouwen. Ondanks haar liefde voor hem was dat heel veel gevraagd.

'Je zit ergens mee, Danina,' zei madame Markova op een middag voorzichtig, toen ze haar kwam opzoeken en naast Danina's bed ging zitten terwijl ze rustte. Nicolaj was net weg en als altijd hadden ze het over hetzelfde gehad. Hun toekomst. Vermont. Zijn neef. Weggaan uit Rusland. En het ballet. 'Hij vraagt je om bij ons weg te gaan, hè?' vroeg ze scherpzinnig en Danina gaf geen antwoord. Ze wilde niet liegen, maar ook niet de waarheid vertellen. 'Zo gaat het altijd. Ze worden verliefd op wie je bent, en dan willen ze alles van je afnemen,' hield madame Markova vol. 'Ik beloof je, Danina, als je bij ons weggaat, zal het je dood worden. Je zult niets zijn. En als hij je op een dag opzij schuift voor iemand die hem meer fascineert, of jonger is, zul je je hele leven treuren om het deel van je hart dat je hier hebt achtergelaten.' Ze liet het klinken als een doodvonnis, en dat was het in zekere zin ook. Maar het was ook een ruil voor iets wat Danina ontzettend graag wilde. Het zou het einde zijn van haar leven als ballerina, maar het begin van haar leven met Nicolaj, een echt leven met hem, wat ze ook wilde. Maar om het te krijgen moest ze alles wat ze nu had opgeven, net als hij. 'Als hij echt van je hield, Danina, zou hij je niet vragen bij ons weg te gaan.'

'En als ik oud ben, wat zal ik dan zonder hem hebben als ik hier blijf?'

'Een leven om trots op te zijn als je erop terugkijkt. Niemand kan je dat ooit afnemen. In plaats van een leven vol schaamte, wat het enige is wat hij je kan geven. Hij is getrouwd en zijn vrouw zal hem niet verlaten. Je zult altijd zijn minnares zijn, het balletdanseresje waar hij mee slaapt, meer niet.'

Maar er was zoveel meer tussen hen, zelfs nu en Danina wist dat. 'U maakt dat het zo waardeloos klinkt, en dat is het niet,' zei Danina verdrietig.

'Het is precies wat dit soort dingen altijd zijn. Buitengewoon romantisch in het begin. Een droom waarvan je denkt dat hij uitkomt. En als je op een dag wakker wordt, zul je merken dat het een nachtmerrie is. Dit is het enige leven met betekenis wat je ooit zult hebben, dit is het leven waarvoor je hard hebt gewerkt. Kun je dat allemaal vergooien voor een man die niet eens met je kan trouwen? Kijk eens wat er pas met je is gebeurd. Hoe mooi was dat? Hoe romantisch?' Het was wreed om te zeggen en het maakte Danina bang. Stel dat ze gelijk had? Als Nicolaj haar op een dag zou laten vallen, als ze haar hele leven spijt zou hebben dat ze het ballet had opgegeven en Vermont zou haten, als ze samen niet gelukkig waren? Wie kende de antwoorden op die vragen? Er was niets zeker aan zijn plannen, alleen beloftes en hoop en dromen en wensen. Van haar net zoveel als van hem. Toch was hij bereid zijn baan als arts voor haar op te geven, de zekerheid die hij had, het leven dat hij meer dan vijftien jaar met zijn gezin had gekend. Hij was bereid alles voor haar op te geven. Waarom kon zij niet hetzelfde voor hem doen?

'Je moet er heel goed over denken,' drukte madame Markova haar op het hart, 'en de juiste beslissing nemen.' De juiste beslissing voor haar was natuurlijk bij het ballet blijven en Nicolaj vergeten, maar Danina wist ook dat ze dat niet kon. Het zou misschien haar leven kapotmaken als ze nu bij het ballet wegging, maar hem verliezen zou haar dood betekenen. Erover nadenkend voelde ze onder haar blouse aan het medaillon, wat haar troostte. Ze hield erg veel van Nicolaj. Misschien wel genoeg om alles te riskeren en hem te volgen. Nu kon ze er alleen maar over denken, en in haar hart kijken.

Madame Markova liet haar alleen met haar eigen gedachten. Ze had een zaadje geplant en hoopte dat het zou groeien en zich zou vastzetten. Ze wilde dat Danina besefte hoe groot de angst en het gevoel van verlies waren als ze zou weggaan bij het ballet en misschien een leven van spijt en verdriet tegemoet ging. Het was zeker het overwegen waard. Het was het enige leven wat madame Markova kende, het enige wat ze ooit had gewild. Het was de erfenis die ze nu aan Danina wilde doorgeven, de onschendbare band, de heilige graal, de toverstok die van hand tot hand wordt doorgegeven, van leraar aan student aan leraar en weer terug, eindeloos, de bijna heilige gelofte die ze aflegden als ze kwamen, de liefde te diep om uiteindelijk aan te ontsnappen, de eindeloze opofferingen. Blijven betekende elke hoop op een toekomst met Nicolaj opgeven. Maar uit Rusland weggaan met hem betekende voor altijd opgeven wie ze was. Het was een hartverscheurende keuze en welke weg ze ook zou inslaan, het zou offers vergen die bijna ondenkbaar waren. Het enige wat Danina nu kon doen, was bidden dat ze het juiste antwoord zou vinden.

8

Danina danste de maand maart niet en startte op de eerste dag van april weer met haar lessen. Er lag nog sneeuw buiten en opnieuw moest ze harder dan ooit werken om weer in vorm te raken, maar nu had ze sneller haar oude kracht terug. Ze was sterker en gezonder.

Binnen een week was ze weer aan het repeteren. Begin mei waren er uitvoeringen. Het was meer dan een jaar geleden dat ze Nicolaj had verlaten na hun lange, idyllisch verblijf in het gastenhuisje van de tsaar tijdens haar herstel van de griep. In dat jaar was er tussen hen weinig veranderd. Ze waren nog steeds erg verliefd op elkaar. Hij was nog steeds getrouwd en woonde nog bij zijn vrouw en kinderen en zij was nog bij het ballet. Maar ze waren niet dichter bij een oplossing van hun problemen. Marie Obrajensky was zo mogelijk vastbeslotener dan ooit om niet van hem te scheiden en in het afgelopen jaar hadden de twee geliefden maar heel weinig kunnen sparen voor hun gezamenlijke toekomst. Het enige wat ze zeker wisten was dat ze nog steeds een leven samen wilden. Hoe ze dat moesten bereiken was het obstakel waarmee ze voortdurend worstelden. Danina kon het niet opbrengen in te stemmen met hem naar Vermont te gaan. Ze vond het risico te groot, het was te ver weg, te onbekend, te vreemd voor haar. Nicolaj probeerde haar nog steeds over te halen, zo zachtaardig als hij kon.

Een van de groothertoginnen werd in juni ziek en hield beide keizerlijke dokters bezig. Nicolaj had weinig tijd om Danina te bezoeken. Hij wilde wel, maar kon niet weg, wat zij begreep. Begin juli bracht opnieuw een tragedie voor Danina, toen haar oudste broer sneuvelde in Tsjernovitsj. Ze was nu twee broers kwijt en ze kon uit zijn brief opmaken dat haar vader buiten zichzelf was om de dood van zijn zoon. Hij was bij hem geweest toen ze beschoten werden en wonderbaarlijk genoeg was hij gespaard gebleven. Zijn oudste zoon daarentegen was op slag dood. Het nieuws kwam hard aan bij Danina en weken later voelde ze zich nog leeg en lusteloos. De oorlog eiste overal zijn tol, zelfs bij het ballet. Dansers en danseressen hadden broers, vrienden en vaders verloren en een van hun leraressen had haar beide zoons in april verloren. Zelfs in hun afgeschermde wereld was het niet langer mogelijk de oorlog te negeren.

Het enige waar Danina dat jaar naar uit kon kijken was een vakantie met Nicolaj en de keizerlijke familie in Livadia. Deze keer deed madame Markova geen poging om haar tegen te houden. Ze had een ongemakkelijke wapenstilstand gesloten met Nicolaj na Danina's laatste ziekte. Ze wist dat hij Danina graag van haar had afgenomen, maar de jonge prima ballerina vertoonde geen tekens ergens heen te willen, of het ballet voor hem op te geven. Madame Markova wist nu zeker dat Danina er nooit toe zou komen om weg te gaan. Net zoals altijd voor madame Markova het geval was geweest, was het ballet Danina's leven.

De tsaar was dat jaar niet in Livadia, hij was met zijn troepen in Mogilow en voelde zich verplicht bij hen te blijven. Daarom waren alleen de vrouwen en kinderen en beide dokters er, en Danina. De tsarina en haar dochters hadden zich een korte vakantie gegund van de verpleging van de soldaten en waren blij weer in Livadia te zijn. Ze waren allemaal vrienden onder elkaar en zij en Nicolaj waren gelukkiger dan ooit tevoren. Het was een perfecte periode voor hen, een magisch moment dat in de tijd bleef hangen, beschermd tegen een gevaarlijke wereld die schijnbaar ver weg was. In de veiligheid van Livadia waren ze beschermd tegen de werkelijkheid die al het andere al had opgeslokt.

Elke middag picknickten ze en maakten ze lange wandelingen, of ze gingen roeien of zwemmen. Danina voelde zich weer als een kind toen ze de bekende spelletjes met Alexej speelde. Zijn gezondheid was dat jaar zwak geweest en hij zag er niet goed uit, maar omgeven door zijn familie en de mensen van wie hij hield, maakte hij een gelukkige indruk.

Nicolaj probeerde met Danina over Vermont te praten, maar ze was vaag in haar antwoorden. Ze had belangrijke rollen gekregen in elk ballet dat ze dat jaar dansten. Madame Markova wist precies hoe ze haar in Sint-Petersburg moest houden. Danina en Nicolaj hadden uiteindelijk afgesproken het niet meer over Vermont te hebben tot Kerstmis, tenminste tot het eind van het eerste deel van haar tournee. Het was een afspraak die Nicolaj moeite kostte, maar hij deed het voor haar.

Het bleek een gelukkig toeval dat hij niet weg was toen zijn jongste zoon in september tyfus kreeg en bijna doodging. Nicolaj had al zijn kennis nodig, evenals dokter Botkin, om hem te redden. Danina stond doodsangsten uit en stuurde Nicolaj elke dag brieven, waarin ze haar bezorgdheid om het kind uitte en met hem meevoelde omdat ze wist hoe veel hij van zijn kinderen hield. Het zou een ramp zijn geweest, dacht ze, als ze in Vermont waren geweest toen de jongen ziek werd, of erger. Nicolaj zou zichzelf die tragedie nooit hebben vergeven, noch haar, en zou zichzelf altijd de schuld hebben gegeven. Dat maakte alleen dat ze zekerder was dan ooit dat het verkeerd was om naar Amerika te ontsnappen. Er waren hier te veel mensen van wie ze hielden en te veel verplichtingen die niet genegeerd of opgegeven konden worden.

Ondanks haar ziekte van het afgelopen jaar danste ze beter dan ooit. Wanneer ze optrad, spraken de mensen er nog dagen over en haar naam was in heel Rusland bekend. Ze was in feite de beste jonge ballerina van haar tijd. Nicolaj was vreselijk trots op haar en verliefder dan ooit. Hij kwam naar haar kijken wanneer hij kon en in november ontmoette hij haar vader en een van haar broers. Er waren er nu nog maar twee over. Een van hen was pas gewond geraakt, maar herstelde goed in Moskou.

Haar vader en broer hadden geen idee wat voor rol Nicolaj in Danina's leven speelde of hoeveel ze van hem hield, maar de drie mannen leken het goed te kunnen vinden. Nicolaj wenste hun geluk toen ze vertrokken en feliciteerde de kolonel met zijn zeer talentvolle en opmerkelijke dochter en de kolonel keek stralend en trots naar haar. Het was duidelijk dat hij dol op haar was en hij had altijd geweten dat de balletschool de perfecte oplossing voor haar was geweest. Hij verwachtte niet anders dan dat ze daar altijd zou blijven en het kwam niet bij hem op dat ze erover nadacht er ooit weg te gaan.

Toen het eindelijk Kerstmis was, kon Danina niet wachten om naar Tsarskoe Selo te gaan om met Nicolaj in het huisje te zijn dat ze zo langzamerhand bijna als het hunne beschouwde. Het zou zo eenvoudig voor hen geweest zijn als ze daar hadden kunnen wonen, maar dat kon niet. Ze konden alleen samen zijn in gestolen tijd, nu en dan een paar dagen of weken.

Ze ging met hem naar het kerstbal van de tsaar. Ze gaven niet meer de grote feesten zoals voor de oorlog, maar nodigden niettemin toch meer dan honderd vrienden uit.

Danina straalde als een ster in een jurk die ze van de tsarina had gekregen. Hij was van rood fluweel, afgezet met wit hermelijn en ze zag er net zo koninklijk uit als de tsarina in haar gewaad. Overal merkten gasten op hoe knap ze was, hoe elegant, hoe talentvol, hoe gracieus. Nicolaj straalde als een knappe prins aan haar zijde en hield haar hand vast.

'Ik had het naar mijn zin, vanavond, jij ook?' Ze glimlachte toen ze na het feest naar het huisje terugreden in zijn slee. Ze zouden de volgende dag in het paleis lunchen. Het was een leven dat ze bijzonder graag met hem deelde en ze voelde zich bijna met hem getrouwd toen ze op het feest naast hem stond. Ze waren bijna twee jaar samen.

De enige schaduw op de avond waren groepjes hier en daar die stil over de geruchten van een revolutie spraken. Het leek absurd, maar er braken regelmatig onlusten uit onder de bevolking in de steden en de tsaar weigerde nog steeds in te grijpen. Hij zei dat mensen het recht hadden zich te uiten en het was goed voor hen om stoom af te blazen. Maar er waren onlangs verschillende rellen in Moskou geweest en het leger werd steeds ongeruster. Haar vader en broer hadden er de laatste keer dat ze elkaar zagen over gesproken.

Danina en Nicolaj spraken erover toen ze het huisje binnenliepen en hij gaf nu toe dat hij zich zorgen begon te maken over hoe het ervoor stond.

'Ik denk dat het een veel groter probleem is dan de meesten van ons beseffen,' zei hij met een ongeruste frons. 'En ik denk dat de tsaar naïef is als hij weigert ze tegen te houden.' Of misschien kon hij het niet. Hij had zo veel andere dingen aan zijn hoofd met de oorlog en de enorme verliezen die ze hadden geleden in Polen en Galicia. Rellen in Moskou leken in het niet te vallen vergeleken bij de oorlog en wat die hen al aan mannen had gekost.

'Een revolutie lijkt zo extreem,' zei Danina zacht. 'Ik kan me zoiets niet voorstellen hier. Wat zou het inhouden?'

'Wie zal het zeggen? Misschien niet veel. Waarschijnlijk niets. Het zijn een paar ontevreden zielen die zich laten horen. Misschien verbranden ze wat huizen en stelen ze wat paarden en juwelen, geven ze de rijken van katoen, waarna alles weer bij het oude blijft. Waarschijnlijk niets ernstigers dan dat. Rusland is te groot en machtig om ooit te veranderen. Het zou het leven wel een tijd onplezierig kunnen maken en gevaarlijk voor de tsaar en zijn familie. Gelukkig zijn ze goed beschermd.'

'Als er iets gebeurt,' waarschuwde ze hem toen hij haar uit haar jurk hielp in hun slaapkamer, 'moet je voorzichtig zijn.' Ze besefte ten volle dat het hier gevaarlijk voor hem kon zijn.

'Er is een simpele oplossing voor dat probleem,' zei hij, het onderwerp Vermont weer aansnijdend. Hij had haar beloofd haar er niet meer naar te vragen tot Kerstmis en nu was het zover. Hij had er nog meer over nagedacht sinds ze er in september voor het laatst over hadden gesproken. Het was een terugkerend onderwerp voor Nicolaj en hij hoopte haar er nog steeds van te overtuigen dat het een goed plan was.

'Welke oplossing?' vroeg ze onschuldig terwijl ze haar oorbellen afdeed. Hij had ze pas aan haar gegeven en ze was er heel blij mee. Het waren parels waaronder kleine robijntjes hingen en ze stonden haar prachtig.

'Vermont,' herinnerde hij haar. 'Er zijn geen revoluties in Amerika. Er staat daar geen oorlog voor de deur. We zouden daar gelukkig kunnen zijn, Danina, dat weet je.' Ze had geen excuses meer om er niet over te praten en ze wilde bij hem zijn, maar ze voelde zich nooit klaar om weg te gaan bij het ballet en zoiets drastisch te ondernemen. Ze voelde zich op haar gemak met wat ze deelden en misschien zou zijn vrouw eens toestemmen in een scheiding.

'Misschien ooit,' zei ze weemoedig. Ze wilde zo moedig zijn dat ze met hem meeging, en tegelijkertijd kon ze zich nog altijd niet voorstellen haar bekende wereld op te geven. Ze werd in beide richtingen getrokken. Madame Markova en het ballet en Nicolaj met al zijn beloftes. Een leven samen in een nieuw land en het ballet, dat haar plicht, haar leven was.

'Je zei dat je er met Kerstmis weer met me over zou praten,' zei hij verdrietig. Hij begon te vrezen dat ze nooit bij het ballet zou weggaan en dat ze nooit meer konden hebben dan nu, tenzij zijn vrouw stierf, of van gedachten veranderde of hij een grote som geld erfde, wat geen van alle waarschijnlijk was. Hier kon ze alleen zijn minnares zijn en konden ze maar een paar weken per jaar samen leven, tenzij ze bij het ballet wegging. Maar zelfs dan kon hij haar geen huis geven. Vermont was de enige hoop die ze hadden om samen te zijn en een nieuw leven te beginnen. Maar de offers die van hun beiden werden gevergd maakten dat ze nog altijd geen beslissing wilde nemen.

'Ik begin na Driekoningen weer met repetities...' zei ze vaag.

'En dan dans je voortdurend, en dan is het weer zomer... en dan herfst en dan doe je Het zwanenmeer weer... en dan is het weer Kerstmis. Zo zullen we samen oud worden,' zei hij haar liefdevol aankijkend met ogen vol verdriet en verlangen. 'We zullen nooit samen zijn als we hier blijven.'

'Ik kan niet zomaar weglopen, Nicolaj,' zei ze. Ze hield net zoveel van hem als hij van haar, misschien nog wel meer, maar ze begreep maar al te goed wat hij haar vroeg en wat haar dat zou kosten. 'Ik ben ze iets verschuldigd.'

'Je bent jezelf meer verschuldigd, liefste. En mij. Zij zullen er niet voor je zijn als je oud bent en niet meer kunt dansen. Dan zal er niemand voor je zijn. Madame Markova is er dan niet meer. Wij moeten er voor elkaar zijn.'

'Ik zal er zijn,' beloofde ze hem en meende het. Toen tilde hij haar op in zijn armen, in haar elegante zijden, met kant afgezette ondergoed en droeg haar naar het bed waar ze voor het eerst de liefde hadden bedreven en waar ze nog steeds niet genoeg van konden krijgen. Ze hadden in de korte tijd dat ze samen waren een geweldig leven, zoals niets wat hij ooit had gekend of wat zij ooit had gedroomd.

'Misschien raak je een keer op me uitgekeken,' zei ze slaperig, opgerold in zijn armen na het vrijen, 'als we steeds samen zijn.'

'Denk dat maar niet.' Hij glimlachte en verschoof om haar schouder te kunnen kussen. Haar lichaam was mooier dan ooit. 'Ik zal nooit genoeg van je krijgen, Danina. Ga met me mee,' fluisterde hij opnieuw en ze knikte terwijl ze in slaap viel.

'Ik ga ooit mee,' fluisterde ze.

'Wacht niet te lang, liefste,' waarschuwde hij, bang voor een wereld die hij als dreiging begon te ervaren. Hij wilde met haar weg uit Rusland voor hen iets zou overkomen. Het leek moeilijk voor te stellen, maar het was mogelijk. Mensen in hoge posities zeiden het, ook al wilde de tsaar het niet toegeven. Anderen die hij kende waren net zo bang als hij, maar hij wilde Danina niet de schrik op het lijf jagen. Hij wilde haar meenemen ervandaan, voor het te laat was en het noodlot toesloeg. Hij wilde echter niet te veel aan haar kwijt. Zijn angsten klonken vergezocht en zij kende alleen het ballet. Ze wist niets van de buitenwereld, een wereld die elke dag angstaanjagender werd.

Ze aten de volgende dag bij de tsarina zoals gepland en Danina leerde Alexej een goocheltruc die ze had geleerd van een jonge danser uit Parijs die hen had bezocht. Alexej was opgetogen. Het was een lange, gelukkige middag, een zeer welkome onderbreking in hun leven. Ze bleef meer dan twee weken en ging pas een dag voor de repetities terug. Ze had dagelijks getraind, maar voor het seizoen waren er altijd lange dagen repetities waarvoor ze terug moest.

'Ik moet terug, om te trainen en mijn spieren los te maken,' zei ze toen ze haar koffers pakte op haar laatste dag met hem. Ze vond het vreselijk bij hem weg te moeten en rekte haar verblijf zo lang mogelijk. Ze had voor de vakantie zo goed gedanst dat ze vond dat ze wel een paar dagen training en repetities kon overslaan voor het tweede deel van hun seizoen. 'Ik vind het vreselijk je achter te moeten laten,' gaf ze toe. De rest van de middag brachten ze in bed door met vrijen, beloftes en het uitwisselen van geheimen. Ze was nog nooit zo gelukkig met hem geweest en ze hadden nooit zoveel van elkaar gehouden als toen. Het was een magische tijd voor hen.

Toen ze de volgende dag vertrok, beloofde hij dat hij naar haar volgende voorstelling zou komen.

'We moeten eerst repeteren,' herinnerde ze hem toen ze hem vaarwel kuste bij de trein.

'Ik kom over een paar dagen naar je toe.'

'Ik zal op je wachten,' beloofde ze. Het was een van de gelukkigste vakanties die ze hadden gehad en ze wilde madame Markova vragen of ze nog een week met hem weg kon in de lente. Ze wist zeker dat madame Markova woedend zou zijn, maar als ze de komende drie maanden goed genoeg danste, zou madame Markova misschien toch toestemmen. Ze was tot nu toe blij dat Danina niets drastisch of dwaas had gedaan en was er zo goed als zeker van dat ze dat nooit zou doen.

Het moment daarvoor was hen kennelijk voorbijgeglipt en madame Markova was ervan overtuigd dat ze uiteindelijk genoeg van elkaar zouden krijgen. Ze schenen er genoeg aan te hebben dat Danina hem af en toe zag en op den duur zouden ze genoeg krijgen van een relatie die nergens toe kon leiden. Madame Markova wist dat in Danina's hart het ballet uiteindelijk zou winnen. Daar was ze zeker van.

Danina begon die middag met trainen zodra ze terug was en opnieuw om vier uur de volgende ochtend voor de repetitie om zeven uur begon. Ze was soepel en goed in vorm en ze kende de rol die ze ging repeteren zo goed dat ze zich niet zo leek te concentreren. Ze dolde zelfs een beetje met een paar andere danseressen en ze maakten gekheid achter de rug van de lerares en maakten een paar grappige sprongen en nieuwe passen. Danina deed een sprong waar ze stil van werden en een prachtige pas de deux met een van haar partners. Het was laat in de middag voor ze pauzeerden om iets te eten. Ze hadden toen bijna tien uur gedanst, wat niet ongebruikelijk was en Danina was moe, maar niet overdreven. Ze deed een laatste sprong en ieders adem stokte toen ze viel en over de vloer gleed met een voet die akelig gedraaid was. Er viel een lange stilte in het lokaal terwijl iedereen wachtte tot ze zou opstaan, maar ze bleef doodsbleek en stil liggen en hield haar enkel zwijgend vast. Toen rende iedereen naar haar toe. De lerares liep snel door het lokaal om te zien wat er gebeurd was. Ze hoopte een flinke verstuiking te zien, of een ballerina die de volgende dag bij de repetitie veel spierpijn zou hebben.

Wat ze in plaats daarvan zag, was Danina's voet in een bijna onmogelijke hoek met haar been en Danina in shock en nauwelijks bij bewustzijn.

'Draag haar onmiddellijk naar bed,' zei de vrouw scherp; Danina had haar tanden op elkaar geklemd. Haar gezicht was doodsbleek en niemand twijfelde aan wat er aan de hand was. Ze had haar enkel gebroken, niet verstuikt. Een doodslag voor een prima ballerina of eigenlijk voor elke danser. Er was geen geluid te horen, geen woord behalve af en toe gekreun van Danina toen ze haar verplaatsten, en een ogenblik later lag ze op haar bed in haar tricot en de warme trui en beenwarmers die ze aan had. Zonder een woord te zeggen sneed de lerares haar tricot open met een klein scherp mes dat ze voor dat soort doeleinden bij zich droeg. De enkel was al opgezwollen als een ballon en de voet was nog steeds afschuwelijk gedraaid. Danina staarde er in stil afgrijzen naar omdat de werkelijkheid te vreselijk was om zich voor te stellen.

'Laat een dokter komen. Onmiddellijk,' zei een stem vanuit de deuropening. Het was madame Markova. Ze hadden een speciale man voor dat soort situaties. Hij was uitzonderlijk goed met voeten, benen en botten en had hen vaker geholpen, met goed resultaat. Maar wat madame Markova zag toen ze de kamer binnenkwam, was haar bijna te veel. In één enkel ogenblik, met één snelle sprong was het voorbij voor Danina.

De dokter was er binnen een uur en bevestigde hun ergste vermoeden. De enkel was lelijk gebroken en ze moest naar het ziekenhuis. Ze zouden moeten opereren om hem te zetten. Er viel niets tegen in te brengen, niets te zeggen. Twaalf handen raakten de hare aan toen ze haar wegdroegen. Iedereen huilde maar niemand zo hard als Danina. Ze had het al te vaak gezien. Ze wist precies wat er net was gebeurd. Na vijftien jaar ballet was het voor haar op haar tweeëntwintigste voorbij.

Danina werd die avond geopereerd. Haar hele been werd in het gips gezet. Voor ieder ander zou het een succes zijn geweest. Haar been zou weer recht groeien en ze zou er hoogstens iets mee trekken. In haar geval was dat niet goed genoeg. De enkel was verbrijzeld en zelfs als ze normaal zou lopen, zou ze nooit meer kunnen dansen zoals eerst. Het been zou haar gewicht niet voldoende kunnen dragen voor wat ze moest kunnen. Er was gewoon geen manier om het zo te herstellen dat ze de soepelheid en kracht terugkreeg die ze nodig had. Woorden om haar te troosten schoten te kort. Haar carrière was geëindigd door die ene dwaze sprong. Niet alleen haar enkel, maar haar hele leven lag in een enkel ogenblik aan scherven.

Die nacht huilde ze in bed, bijna zo hard als toen ze Nicolajs baby had verloren. Deze keer had ze haar eigen leven verloren. Het was de dood van een droom, een tragisch einde in contrast met een briljant begin. Madame Markova zat naast haar en slikte haar eigen tranen in. Danina had de offers gebracht, de belofte gedaan, de toewijding opgebracht, maar het lot was haar niet goedgezind geweest. Haar leven als ballerina, het leven dat ze vijftien jaar lang had geleefd, geademd had en waarvoor ze bereid was geweest te sterven, was voorbij.

De volgende dag werd ze teruggestuurd naar het ballet, naar de kamer die ze met de anderen deelde. Iedereen zocht haar op, alleen of met z'n tweeën, met bloemen, woorden, hartelijkheid en verdriet, bijna alsof ze om haar rouwden. Ze voelde zich alsof ze was gestorven en in zekere zin was dat ook zo. Het leven wat ze had gekend en waarvan ze allesomvattend deel had uitgemaakt, was dood voor haar. Het was alsof ze er al niet meer bij hoorde. Het was slechts een kwestie van tijd voor ze haar spullen zou moeten pakken om bij hen weg te gaan. Ze was zelfs te jong om les te geven en ze wist dat ze dat toch niet kon. Ze had het niet in zich. Voor haar was het gewoon voorbij. De dood van een droom.

Het duurde twee dagen voor ze naar Nicolaj schreef en toen hij haar brief kreeg, kwam hij onmiddellijk, vol ongeloof over wat er was gebeurd, hoewel iedereen het hem tot in detail vertelde toen hij aankwam. Alle andere danseressen kenden hem en mochten hem. Steeds weer vertelden ze hem hoe ze was gevallen en hoe ze eruit had gezien toen ze op de grond lag.

Toen hij haar zag liggen, zeiden haar enorme gipsverband en de droevige blik in haar ogen hem alles. Hoe vreselijk het ook voor haar was, voor Nicolaj leek het bijna een straaltje hoop. Het was haar enige kans op een nieuw leven. Anders zou ze nooit zijn weggegaan, maar hij wist dat hij dat niet tegen haar kon zeggen. Ze was diepbedroefd over het einde van haar carrière. Nicolaj stond erop dat Danina met hem meeging, en madame Markova had deze keer geen bezwaar. Ze wist dat het beter voor Danina zou zijn niet bij het ballet te zijn, tijdelijk althans, zodat ze niet naar de bekende bellen, geluiden en stemmen op weg naar lessen of repetities hoefde te luisteren. Danina hoorde hier niet langer thuis. Ze kon later terugkomen in een andere functie, maar nu was het beter om haar niet daar te houden. Het verleden moest omwille van haar zo snel mogelijk worden begraven. Twee derde van haar leven en het enige waarom ze ooit had gegeven tot ze Nicolaj had ontmoet, was net geëindigd. Haar leven als ballerina was voorgoed voorbij.

9

Danina was enorm opgelucht dat ze naar hun huisje terugging om te herstellen en de tsarina was blij haar te zien. Danina's herstel duurde lang en was pijnlijk. Toen na meer dan een maand eindelijk het gips eraf mocht, zag de enkel er zwak en gekrompen uit. Ze kon nauwelijks op haar linkerbeen staan en ze huilde toen ze voor het eerst door de kamer naar Nicolaj liep. Ze trok erg met haar been en haar hele lichaam leek wel uit balans. De elegante vogel die ze was geweest leek helemaal gebroken.

'Het wordt beter, Danina, dat beloof ik je,' probeerde Nicolaj haar gerust te stellen. 'Je moet me geloven. Je zult er hard voor moeten werken.' Hij mat haar beide benen en zag dat ze nog even lang waren, het trekken kwam alleen door zwakte. Ze zou nooit meer kunnen dansen, maar ze zou normaal kunnen lopen. Niemand was meer bekommerd om haar dan de tsarina en haar kinderen.

Het duurde enkele weken voor Danina zonder stok door de kamer kon lopen en ze trok nog met haar been toen ze eind februari een brief kreeg dat madame Markova ziek was. Ze had een lichte longontsteking, maar dat had ze eerder gehad en Danina wist maar al te goed hoe gevaarlijk het kon zijn. Hoewel ze nog zwak ter been was, stond ze erop naar haar toe te gaan. Ze gebruikte de stok nog als ze afstanden af moest leggen en kon niet ver lopen, maar ze vond dat ze terug moest naar het ballet, tenminste tot madame Markova hersteld was van de longontsteking. Haar mentor was kwetsbaarder dan ze eruitzag en Danina vreesde voor haar leven.

'Het is het minste wat ik kan doen,' drong ze aan bij Nicolaj, maar hoewel hij met haar meevoelde, had hij toch bezwaren. Er waren rellen geweest in Sint-Petersburg en hij vond het niet prettig dat ze alleen terug moest. Alexej was ziek geweest, waardoor hij niet met haar mee kon reizen. 'Maak je niet zo druk, mij zal niets overkomen,' hield ze vol en na een dag over en weer gepraat stemde hij er uiteindelijk mee in dat ze zonder hem zou gaan. 'Ik ben over een week of twee weer terug,' beloofde Danina hem, 'zodra madame Markova beter is. Dat zou ze ook voor mij doen en dat heeft ze ook gedaan.' Nicolaj begreep de band die er tussen hen was en wist dat Danina eronder zou lijden als ze niet ging.

De volgende dag bracht hij haar naar de trein, waarschuwde haar om voorzichtig te zijn en zich niet te forceren, gaf haar haar stok met een kus en omhelsde haar. Hij vond het erg dat ze ging, maar begreep het en liet haar beloven meteen vanaf het station een taxi naar de balletschool te nemen. Hij was liever met haar meegegaan, en na alle tijd die ze net samen waren geweest gaf het hem een vreemd gevoel dat niet te doen. Maar Danina had hem ervan verzekerd dat ze het prima alleen afkon.

Tot haar grote verbazing zag ze toen ze in Sint-Petersburg aankwam mensen door de straten lopen die riepen en demonstreerden tegen de tsaar en overal waren soldaten. Daar had ze in Tsarskoe Selo niets van gehoord. De sfeer in de stad was ongewoon gespannen. Ze zette het echter uit haar hoofd en ging op weg naar de balletschool. Haar gedachten waren bij madame Markova en ze hoopte dat haar mentor en oude vriendin niet ernstig ziek was. Tot haar ontzetting bleek dat wel het geval te zijn en was ze zoals al eerder heel zwak en kwetsbaar door haar ziekte geworden. Danina zat elke dag aan haar bed, voerde haar soep en havermout en smeekte haar te eten. Binnen een week zag ze tot haar opluchting enige verbetering, hoewel madame Markova in enkele weken tijd jaren ouder leek te zijn geworden. Ze zag er zorgwekkend breekbaar uit, vond Danina die liefdevol naar haar keek en haar hand vasthield.

De dagen dat Danina voor haar zorgde vlogen voorbij en 's avonds viel ze uitgeput in bed. Omdat ze zoveel op en neer liep, was haar enkel pijnlijk gezwollen. Ze sliep in een veldbed in madame Markova's kantoor omdat haar oude bed al aan een andere danseres was gegeven. De ochtend van 11 maart lag ze diep te slapen toen zich niet ver van de school mensenmassa's verzamelden. Ze werd wakker van geschreeuw en schoten en ze stond snel op en ging naar beneden om poolshoogte te nemen. Danseressen stroomden al uit de klaslokalen en een paar van de moedigsten tuurden door de ramen, maar ze zagen alleen wat soldaten voorbij galopperen. Niemand had enig idee wat er was gebeurd tot later op de dag, toen ze vernamen dat de tsaar het leger eindelijk bevel had gegeven de revolutie de kop in te drukken. Meer dan honderd mensen waren gedood in de stad. De rechtbanken, het arsenaal, het ministerie van binnenlandse zaken en een aantal politiebureaus waren in brand gestoken en de gevangenissen waren door het volk opengebroken.

In de namiddag was het schieten opgehouden en ondanks het alarmerende nieuws van die dag was de nacht betrekkelijk rustig. Maar de volgende ochtend hoorden ze dat de soldaten geweigerd hadden bevelen op te volgen om op de menigten te schieten. Ze hadden zich zelfs teruggetrokken en waren teruggekeerd naar hun barakken. De revolutie was werkelijk begonnen.

Een paar dansers waagden zich later die middag op straat, maar ze waren al snel terug en barricadeerden de deuren van de school. Daar waren ze veilig, maar er was schokkend nieuws van buiten hun kleine wereld en het werd dagelijks beangstigender. Op 15 maart hoorden ze dat de tsaar troonsafstand had gedaan ten gunste van zijn broer, groothertog Michael. Hij was per trein van het front op weg naar Tsarskoe Selo en zou gearresteerd worden. Het was onbegrijpelijk en niet te bevatten wat er om hen heen allemaal gebeurde. Net als de anderen begreep Danina niet alles wat ze hoorde. De informatie was tegenstrijdig en verwarrend.

Een volle week later, 22 maart, kreeg Danina eindelijk een haastig gekrabbeld briefje van Nicolaj, dat haar gebracht werd door een van de bewakers die Tsarskoe Selo had mogen verlaten. 'We hebben huisarrest,' stond er alleen. 'Ik kan komen en gaan, maar kan hen niet in de steek laten. Alle groothertoginnen hebben mazelen en de tsarina is erg ongerust over hen en Alexej. Blijf waar je bent, zorg dat je veilig bent, mijn liefste, ik kom naar je toe zodra ik kan. Ik bid dat we heel snel weer samen zijn. Weet dat ik altijd van je hou, meer dan van het leven zelf. Waag je niet buiten in het gevaar. Blijf vooral veilig tot ik kom. Alle liefs, N.'

Ze las de brief telkens weer met trillende handen. Het was ongelooflijk. De tsaar had troonsafstand gedaan en ze hadden huisarrest. Het was niet te bevatten. Ook betreurde ze het diep dat ze hen had achtergelaten. Als ze in gevaar waren, was ze liever bij Nicolaj. Om met hem te sterven als het moest.

Het was eind maart toen Nicolaj eindelijk naar haar toekwam; hij zag er uitgeput en slonzig uit. Hij was helemaal te paard uit Tsarskoe Selo gekomen. Het was de enige manier waarop hij kon reizen. De soldaten die de keizerlijke familie bewaakten hadden hem toegestaan te vertrekken en beloofd dat hij kon terugkomen. Maar hij zag er wanhopig uit toen hij bij haar in de gang bij madame Markova's kantoor zat en hij vertelde haar in klare taal dat ze zo snel ze het konden regelen uit Rusland weg moesten.

'Er komen vreselijke tijden. We hebben geen idee wat er hier gaat gebeuren. Ik heb Marie overgehaald met de jongens naar Engeland te gaan. Ze vertrekken volgende week. Ze heeft nog de Britse nationaliteit en ze zullen haar ongehinderd laten gaan, maar voor ons zijn ze misschien niet zo tolerant als we hier blijven. Ik wil wachten tot de meisjes hersteld zijn van de mazelen en ik er zeker van kan zijn dat de familie in veiligheid is. Dan regelen we de overtocht naar Amerika, naar mijn neef Victor.'

'Ik kan het niet geloven.' Danina luisterde vol ontzetting. Het leek wel of hun wereld in enkele weken tijd was opgehouden te bestaan. 'Hoe maken ze het? Zijn ze erg bang?' Ze was zo ongerust over hen. Ze hadden de laatste maand zoveel meegemaakt en Nicolaj zei met een bezorgd gezicht: 'Nee, ze zijn allemaal opvallend moedig en toen de tsaar eenmaal terug was, werd iedereen heel kalm. De bewakers zijn best redelijk, maar de familie mag niet van het landgoed af.'

'Wat zullen ze met hen doen?' Haar ogen waren groot van angst om haar vrienden.

'Vast niets. Maar het is een grote schok geweest en een droevig einde. Er is sprake van dat ze naar hun neven en nichten in Engeland gaan, maar er moet nog heel wat onderhandeld worden voor dat kan. Misschien gaan ze naar Livadia terwijl ze wachten. In dat geval zal ik met hen meegaan en dan teruggaan naar jou. Ik zal zo snel mogelijk een overtocht naar Amerika regelen. Je moet je voorbereiden, Danina.' Nu was er geen verschil van mening, geen discussie, geen afwegingen. Danina wist nu heel zeker dat ze met hem mee zou gaan. Voor hij die avond bij haar wegging, duwde hij een stapel biljetten in haar hand. Hij zei dat ze voor hun reis moest betalen en het in de komende weken moest regelen. Hij wist zeker dat de keizerlijke familie tegen die tijd goed geïnstalleerd zou zijn en dan zou hij hen achter kunnen laten en met haar meegaan.

Danina zag hem echter die avond met angst in haar hart vertrekken. Stel dat er iets met hem zou gebeuren? Toen hij zijn paard besteeg, draaide hij zich om, glimlachte naar haar en zei dat ze zich niet ongerust moest maken. Hij verzekerde haar dat hij bij de keizerlijke familie zelfs veiliger was dan zij in de balletschool. Hij galoppeerde weg en Danina haastte zich terug naar de beschutting van de balletschool met het geld in haar hand geklemd.

Een lange angstige maand moest ze wachten voor ze van hem hoorde en uit de geruchten die ze allemaal op straat hoorden van soldaten en burgers probeerden ze op te maken wat er gaande was. Het lot van de tsaar en zijn familie leek nog onzeker en er werd gezegd dat ze in Tsarskoe Selo verbleven en naar Livadia zouden gaan, of naar Engeland naar hun familie. Er was een stroom van geruchten en de twee brieven die ze van Nicolaj had gekregen vertelden haar niets meer dan ze al wist. Zelfs in Tsarskoe Selo was niets zeker. Niemand wist waar of hoe het allemaal zou aflopen.

Danina was zuinig met haar geld terwijl ze wachtte op meer nieuws van Nicolaj. Met een vreselijk schuldgevoel verkocht ze de kleine jaden kikker die Alexej haar had gegeven omdat ze, eenmaal in Vermont, het geld nodig zouden hebben.

Het lukte haar haar vader te lokaliseren via zijn regiment en ze schreef hem in een korte brief wat ze van plan was. Maar opnieuw bevatte de brief die ze terugkreeg slecht nieuws. De derde van haar vier broers was gesneuveld. Haar vader drong erop aan dat ze Nicolajs plan opvolgde. Hij herinnerde zich hem ontmoet te hebben hoewel hij geen idee had dat hij was getrouwd. Hij drong erop aan dat ze naar Vermont ging en dat hij daar contact met haar zou opnemen. Als de oorlog voorbij was, kon ze met Nicolaj weer naar Rusland terugkomen. Hij vroeg of ze intussen wilde bidden voor Rusland, wenste haar geluk en zei dat hij van haar hield.

Geschokt las ze zijn brief, vol ongeloof dat ze opnieuw een broer had verloren. Plotseling kreeg ze het gevoel dat ze geen van hen ooit nog zou terugzien. Elke dag was een kwelling, waarin ze zich zorgen maakte om haar familie en Nicolaj. Ze kocht tickets voor een schip dat eind mei zou uitvaren, maar pas 1 mei hoorde ze weer van Nicolaj. Zijn brief was heel kort omdat hij hem zo snel mogelijk had verstuurd.

'Alles is hier in orde,' schreef hij geruststellend, en ze bad dat hij de waarheid vertelde. 'We wachten nog altijd op nieuws. Elke dag vertellen ze ons iets anders en er is nog steeds geen bevestiging uit Engeland. Het is heel verwarrend voor iedereen. Maar de hele familie houdt zich haaks. Het ziet ernaar uit dat we in juni naar Livadia vertrekken. Tot dan moet ik bij hen blijven. Ik kan ze nu niet in de steek laten, zoals je zult begrijpen. Marie en de jongens zijn vorige week vertrokken. Ik zal eind juni naar je toekomen in Sint-Petersburg, dat beloof ik je. Tot dan, mijn liefste, blijf veilig in onze liefde en denk aan Vermont en onze toekomst daar. Ik kom je een paar uur opzoeken als ik kan.'

Haar hand trilde toen ze de brief las en toen ze aan hem dacht, rolden de tranen over haar wangen. Voor hem, voor hen, voor haar gesneuvelde broers, voor alle gesneuvelde mannen en al hun verloren dromen. Er was zoveel gebeurd, een hele wereld om hen heen was geëindigd. Het was onmogelijk om ergens anders aan te denken.

De volgende dag ruilde ze hun tickets om voor een boot die eind juni naar New York ging. Ze vertelde het aan madame Markova. Haar lerares was inmiddels hersteld en maakte zich net als iedereen op dat moment grote zorgen om de toekomst. Ze had niet langer bezwaar tegen Danina's plannen om met Nicolaj uit Rusland weg te gaan. Ze kon niet meer dansen en de gevaren in Sint-Petersburg en overal in Rusland waren inmiddels aanzienlijk. Madame Markova was blij voor Danina en ze gaf eindelijk toe dat ze geloofde dat Nicolaj goed voor haar zou zijn, of ze getrouwd waren of niet, hoewel ze hoopte dat dat op een dag nog wel zou gebeuren.

Maar zelfs met de troostende gedachte dat ze over een maand met hem de veiligheid tegemoet zou gaan, spookte alles wat ze achterliet voortdurend door Danina's hoofd. Haar familie, haar vrienden en vriendinnen, haar vaderland en de enige wereld die ze kende: het ballet.

Nicolaj had haar al verteld dat zijn neef hem een baan in zijn bank had aangeboden. Ze zouden tijdelijk bij hem intrekken, tot ze zich iets anders konden permitteren. Het was in elk geval goed om dat te weten. Nicolaj was van plan de nodige bijscholing te volgen zodat hij uiteindelijk als arts in Vermont kon werken. Het was allemaal zorgvuldig gepland, maar Danina wist dat het lang zou duren om hun doel te bereiken. Maar op dat ogenblik was uit Rusland vertrekken de enige gedachte die haar bezighield. Vermont zelf leek zo ver weg dat het net zo goed op een andere planeet had kunnen liggen, zo ver was het van hun wereld verwijderd. Een week voor ze zouden uitvaren, kwam Nicolaj haar opnieuw opzoeken, alweer met slecht nieuws. De tsarina was een paar dagen tevoren ziek geworden, ze was uitgeput en leed onder zware stress. Hoewel dokter Botkin nog bij hen was, vond Nicolaj niet dat hij kon vertrekken zoals gepland. Hun reis naar Livadia was opnieuw uitgesteld. Nu zouden ze in juli gaan, terwijl ze nog steeds wachtten op hun Engelse familie om te worden toegelaten in Engeland. Maar tot dusver had die familie zich nergens toe verplicht.

'Ik wil alleen weten dat ze in veiligheid zijn,' legde Nicolaj uit, wat Danina redelijk in de oren klonk. Ze brachten een uur samen door, omhelsden en kusten elkaar en vonden troost in simpel samenzijn. Terwijl Danina bij hem zat, maakte madame Markova iets te eten voor hem, wat hij dankbaar verslond. Het was een lange, stoffige reis geweest uit Tsarskoe Selo.

'Ik begrijp het, mijn liefste, het is goed,' zei Danina kalm, zijn hand stevig omklemmend. Ze wilde alleen dat ze met hem terug kon naar Tsarskoe Selo, om hen allemaal nog een keer te zien. Ze schreef de groothertoginnen en Alexej snel een briefje, met liefs en de belofte dat ze elkaar weer zouden zien. Nicolaj vouwde het voorzichtig op en stopte het in zijn zak om mee te nemen.

Hij had haar de omstandigheden uitgelegd en wat het huisarrest inhield. Ze mochten in de tuinen wandelen en overal op het landgoed. Hij vertelde haar dat er mensen voor de poorten stonden die naar hen staarden, en soms met hen praatten. Ze zeiden dat ze van hen hielden of ze hadden kritiek op wat ze wel of niet hadden gedaan. Danina vond het pijnlijk hem zo te horen praten en ze wenste vuriger dan ooit dat ze bij hem kon zijn in Tsarskoe Selo om de tsaar te steunen, en er voor de familie te zijn.

Ze vond het vreselijk Nicolaj die avond weer te zien gaan, maar ze wist dat hij niet anders kon. Deze keer ruilde ze hun tickets om voor een boot die 1 augustus zou vertrekken. Ze kon bijna niet geloven dat ze al drie maanden wachtten om te vertrekken sinds de revolutie was begonnen. Het leek wel een eeuwigheid.

Inmiddels waren sommige danseressen teruggekeerd naar andere landen of steden, maar de meesten waren gebleven. Al hun optredens waren maanden tevoren afgelast, maar toen ze eenmaal hersteld was, stond madame Markova erop dat de lessen gewoon doorgingen. Ze nodigde Danina uit met haar te kijken. Langzaamaan was Danina's been weer hersteld, maar er was geen sprake van dat ze ooit nog zou kunnen dansen. Dat kon haar nu niet meer schelen. Het enige waaraan ze kon denken terwijl de dagen voortkropen was Nicolaj en hun vrienden. Nicolaj keerde eind juli terug. Nu waren de plannen voor de keizerlijke familie zeker, zei hij. De voorlopige regering had de reis naar Livadia verboden omdat het een te riskante onderneming was, daar ze via steden moesten reizen die als gevaarlijk werden beschouwd. Nu zouden ze 14 augustus naar Tobolsk in Siberië vertrekken. Terwijl hij het zei, keek Nicolaj bezorgd naar Danina. Hij had nog meer te zeggen en hij was er niet zeker van hoe Danina op zijn besluit zou reageren.

'Ik ga met hen mee,' zei hij, zo zacht dat ze eerst zeker wist dat ze hem niet had verstaan.

'Naar Siberië?' Ze was geschokt. Wat zei hij? Wat betekende dat?

'Ik heb toestemming om met hen mee te gaan in de trein en daarna onmiddellijk hier terug te keren, Danina. Ik kan hen nu niet in de steek laten. Ik moet dit afmaken en zorgen dat ze in veiligheid zijn. Tot ze van hun familie in Engeland horen blijven ze in ballingschap in Tobolsk. Livadia zou veel prettiger geweest zijn, maar de regering wil ze zo ver weg als mogelijk is, voor hun eigen veiligheid, zeggen ze. De familie vindt het vreselijk en het is niet meer dan redelijk dat ik meega. Je moet het begrijpen. Ze zijn als familie voor me geweest.'

'Ik begrijp het wel,' zei ze met tranen in haar ogen. 'Ik vind het alleen zo erg voor ze. Worden ze goed behandeld door de bewakers?'

'Heel goed. Veel van het personeel is vertrokken, maar verder is er in het paleis in Tsarskoe Selo weinig veranderd.' Ze wisten echter allebei dat Siberië anders zou zijn en net als Nicolaj was Danina bezorgd om Alexej. 'Daarom wil ik mee,' zei hij zacht en ze knikte. 'Botkin gaat ook en hij zal bij hen blijven. Dat was zijn keuze en in zekere zin kan ik daardoor weggaan en hier terugkomen.' Ze knikte dankbaar, maar hij was nog niet uitgesproken. 'Danina,' begon hij en ze hoorde iets onheilspellends in zijn stem, nog voor hij begon te praten. Ze kon bijna raden wat hij zou gaan zeggen. 'Ik wil niet dat je weer een andere reis boekt. Ik wil dat jij deze keer gaat. Het is hier te gevaarlijk voor je. Er kan iets gebeuren, vooral hier in de stad. En ik kan niet bij je zijn, of je beschermen als ik zo ver weg ben.' Onderweg naar Siberië zou hij haar met geen mogelijkheid kunnen helpen. Zelfs nu was het een verschrikking om van Tsarskoe Selo naar Sint-Petersburg te reizen. 'Ik wil dat je 1 augustus naar Amerika vertrekt zoals we hadden afgesproken. Ik zal over een paar weken met de keizer naar Siberië gaan en zodra ik in Sint-Petersburg ben alleen afreizen. Ik zal me veel beter voelen als ik weet dat je daar bent en Victor zich over je zal ontfermen. Ik wil geen discussie, ik wil dat je doet wat ik zeg,' zei hij bijna streng. Hij had verwacht dat ze zich zou verzetten, maar ze verraste hem door met betraande wangen ja te knikken.

'Ik begrijp het. Het is hier gevaarlijk. Ik zal gaan... en jij komt zodra je kunt.' Danina wist dat het geen zin had tegen te stribbelen. Ze wist dat hij gelijk had, hoewel ze het verschrikkelijk vond zonder hem te vertrekken. Maar als hij met de tsaar naar Siberië ging, was het misschien het beste als zij van te voren vertrok.

'Wanneer denk jij dat je komt?'

'Uiterlijk september, dat weet ik nu zeker. En ik zal veel gelukkiger zijn als ik weet dat je veilig ver weg bent.' Hij sloeg zijn armen om haar heen en hield haar vast terwijl ze huilde en verlangde naar het moment waarop ze weer samen zouden zijn. Hij wist al dat Marie en de jongens in veiligheid waren en blij waren in Engeland te zijn. Nu wilde hij ook zekerheid dat Danina veilig was. Hij wist dat zijn neef goed voor haar zou zorgen. Victor had al beloofd alles voor hen te doen wat hij kon. En Nicolaj vertrouwde hem volledig. Hij wist dat Danina bij hem in goede handen zou zijn. Het zou een opluchting voor hem zijn als hij de keizerlijke familie naar Tobolsk vergezelde en dan terugging naar Sint-Petersburg. Vervolgens zou hij naar Amerika varen om bij haar te zijn en dan zou hun nieuwe leven beginnen.

Hij had Marie over zijn plannen verteld voor ze vertrok en ze had verbazend veel begrip getoond en beloofd dat hij de jongens altijd kon opzoeken. Maar Nicolaj wist net als zij dat het jaren kon duren voor hij terug naar Europa kon komen. De farce van hun huwelijk had lang genoeg geduurd en in zijn hart was hij meer getrouwd met Danina dan met Marie. De formaliteiten en papieren betekenden niets meer voor hem. Marie had hem het beste gewenst toen ze wegging en de jongens hadden gehuild, net als hij. Maries ogen waren droog gebleven. Ze was opgelucht dat ze eindelijk uit Rusland weg kon en in haar hart had ze hem allang losgelaten. Nu voelde hij zich vrij om verder te gaan zodra hij zijn verplichtingen aan de keizerlijke familie had vervuld.

'Ik kom hier over een paar dagen terug,' zei hij tegen Danina voor hij wegging. 'We kunnen in een hotel logeren tot je vertrekt.' Hij wilde weer bij haar zijn, naast haar liggen, haar in zijn armen houden en haar veilig op de boot zetten. Het zou maar ongeveer een maand duren voor ze elkaar daarna weer zouden zien, maar voor ze wegvoer wilde hij nog tijd met haar doorbrengen. Het was vijf maanden geleden sinds ze uit Tsarskoe Selo naar Sint-Petersburg was vertrokken toen madame Markova ziek werd en het leek voor allebei wel een eeuwigheid. Hun hele wereld was in die vijf maanden totaal veranderd en dat zou opnieuw gebeuren in Vermont. Niets zou ooit nog hetzelfde zijn, maar misschien wel beter, hoopte hij vurig. Hij was liever samen met haar vertrokken, maar dat stond zijn geweten hem niet toe. Eerst moest hij de keizerlijke familie in veiligheid stellen. Zoveel was hij hun tenminste verschuldigd na al hun goedheid en de vele jaren dat hij voor hen had gewerkt.

Hij vertrok die avond volgens plan en keerde drie dagen voor Danina zou vertrekken terug naar Sint-Petersburg. Ze keek met madame Markova naar een balletklas toen hij aankwam en een van de leerlingen trippelde binnen om haar te waarschuwen. Danina keek intuïtief op en zag Nicolaj vanuit de deuropening naar haar kijken. Toen wist ze dat het afscheid onvermijdelijk was en dat ze haar spullen moest pakken. Ze voelde madame Markova naast haar verstijven. Danina keek haar lang aan en liep toen langzaam met rechte benen naar hem toe. Haar koffers stonden gepakt in de kamer waar ze sliep en ze was klaar. Toen ze haar laatste spullen opborg terwijl hij in de gang wachtte, kwam madame Markova naar haar toe en keek naar haar koffers. Alles wat Danina bezat paste gemakkelijk in twee oude versleten koffers en haar mentor stond zwijgend bij haar. Danina vertrouwde haar eigen stem niet en de vrouw die vijftien jaar als een moeder voor haar was geweest, zag er verslagen uit.

'Ik dacht dat deze dag nooit zou komen,' zei madame Markova met trillende stem. 'En ik dacht nooit dat ik je zou laten gaan als het ooit zo ver kwam... Nu ben ik blij voor je. Ik wil dat je gezond en gelukkig bent, Danina. Je moet hier weg.'

'Ik zal u vreselijk missen,' zei Danina. In twee lange passen was ze bij haar en omhelsde ze haar. 'Ik zal u komen opzoeken.' Maar in haar hart wist madame Markova dat ze dat niet zou doen. Ze kon niet geloven dat het kind, een vrouw nu, dat ze liefhad ooit zou terugkomen. Diep in haar hart wist ze dat dit hun laatste ogenblik samen was.

'Je mag nooit vergeten wat je hier allemaal hebt geleerd, wat het voor je betekende, wie je hier was... en wie je altijd zult zijn. Neem het allemaal mee in je hart, Danina. Dit kun je niet achterlaten. Het is nu een deel van je.'

'Ik wil niet bij u weg,' zei Danina.

'Je moet. Nicolaj komt zodra hij kan naar je toe in Amerika en je zult een goed leven met hem hebben. Dat geloof ik. Dat wens ik voor je.'

'Ik wou dat ik u kon meenemen,' zei Danina, zich aan haar vastklemmend. Ze wilde voor altijd blijven.

'Je neemt mij ook met je mee... en een deel van jou zal altijd hier bij mij zijn. Hier.' Madame Markova wees met een elegant gebaar naar haar hart. 'Het is tijd, Danina,' zei ze, zich van haar losmakend en een van de koffers oppakkend terwijl Danina de andere nam en haar langzaam naar de gang volgde, waar Nicolaj wachtte. Nicolaj zag meteen hoe moeilijk het voor hen was en nam de koffers van hen over.

'Ben je klaar?' vroeg hij Danina. Ze knikte en liep naar de voordeur. Madame Markova volgde langzaam en wilde elke seconde rekken.

Net toen ze bij de deur waren, ging die open en liep er een kind naar binnen. Het meisje was een jaar of negen en droeg een koffer. Haar moeder stond trots naast haar. Het was een knap meisje met lange blonde vlechten en ze keek verwachtingsvol naar Danina.

'Bent u danseres?' vroeg ze dapper.

'Dat was ik. Nu niet meer.' Het kostte Danina heel veel moeite dat te zeggen terwijl Nicolaj en madame Markova naar haar keken.

'Ik word ballerina, en ik blijf hier voor altijd wonen,' zei het kind met een glimlach.

Danina knikte en herinnerde zich de dag dat zij daar voor het eerst was aangekomen. Ze was echter veel angstiger geweest dan dit kind, minder zelfverzekerd en ook aanzienlijk jonger. Maar zij had geen moeder bij zich gehad.

'Ik denk dat je hier heel gelukkig zult zijn,' zei Danina naar haar glimlachend door haar tranen heen. Je moet heel hard werken. Voortdurend. Elke dag. Je moet er meer van houden dan van wat ook in de wereld en bereid zijn alles op te geven wat je graag doet en wilt en hebt en denkt... dit moet nu je hele leven worden.' Hoe legde je dat uit aan iemand van negen? Hoe zorgde je dat ze het liever wilde dan wat ook maar in het leven? Hoe leerde je haar op te offeren en geven tot je bijna doodging? Leerde je dat eigenlijk of moest je ermee worden geboren? Danina wist het antwoord niet. Ze raakte het hoofd van het kind aan toen ze voorbijliep en keek met betraande ogen op naar madame Markova. Na al die jaren van geven, opoffering en liefde wist ze nog minder hoe ze afscheid moest nemen. Hoe gaf je het allemaal terug als het voorbij was? Voor haar was het verhaal afgelopen. De dans was afgelopen. Voor dit kind was het net begonnen.

'Zorg goed voor haar,' zei madame Markova zacht tegen Nicolaj toen het kind en haar moeder de gang inliepen. Met een laatste handdruk draaide ze zich om en liep statig weg zodat ze haar niet zagen huilen. Danina keek haar na en liep toen langzaam de deur uit, voetje voor voetje, tot ze buiten stond, net als alle anderen in de wereld. Ze hoorde niet langer bij het ballet. Dit was het moment dat ze haar hele leven had gevreesd en nu was het zover. Danina keerde haar vertrouwde leven de rug toe.

10

Hun laatste dag in Sint-Petersburg wandelden ze door de straten en gingen ze naar plekken die voor hen allebei iets hadden betekend. Ze werden overweldigd door herinneringen en ineens wist Danina niet meer waarom ze wegging. Ze waren hier allebei zo graag, waarom wilden ze dan weg? Maar ze konden zichzelf niet langer voor de gek houden. Het was hier gevaarlijk. Hun tijd in Rusland was op. Ze hadden hier nooit een leven samen kunnen opbouwen. Nu nog minder, nu de revolutie in volle gang was. En anders zou Marie zijn gebleven en Nicolaj vast hebben gehouden. Danina zou nergens heen hebben gekund zonder het ballet. Ze moesten duizenden kilometers naar een nieuwe wereld reizen voor een leven samen. Allebei wisten ze dat het dat waard was. Het was alleen bijzonder pijnlijk om afscheid te nemen. Nog een dag, en dan zou ze op de boot zijn. Over een maand zou Nicolaj komen en konden ze opnieuw beginnen. In zekere zin leek het op een groot avontuur. Toch was Danina wanhopig omdat ze Nicolaj in Rusland moest achterlaten.

Ze logeerden in een hotel onder zijn naam en toen ze terugliepen kochten ze een krant en lazen vol ontzetting het oorlogsnieuws. Het was allemaal even erg. Ze konden het onmogelijk negeren.

Die avond aten ze op hun kamer, dicht tegen elkaar aan. De laatste uren wilden ze samen zijn. Ze hadden elkaar zoveel te zeggen, zoveel dromen en beloften. Hun dagen en nachten samen gingen veel te snel voorbij. Die laatste drie dagen sliepen ze nauwelijks omdat ze elkaar geen ogenblik wilden missen. Haar koffers waren gepakt, alles wat haar dierbaar was lag klaar voor de reis. Hij gaf twee koffers aan haar mee, bijna als bewijs dat hij later kwam. Danina nam zelfs de jurken mee die de tsarina haar had gegeven, hoewel ze wist dat ze bij het verleden hoorden, net als al het andere.

Soms vroeg Danina zich af hoe ze ooit aan hun kinderen - als ze die kregen - konden uitleggen hoe hun leven was geweest. Het zou als een sprookje klinken, net zo onwerkelijk als het nu voor haar was. Misschien kon je uiteindelijk alleen maar vergeten; de souvenirs, de programma's van het ballet, de foto's, de jurken en de spitzen opbergen, en ze nu en dan afstoffen en ernaar kijken. Of misschien zou dat zelfs nog te pijnlijk zijn. Ze wist dat ze als ze Sint-Petersburg verlieten voor altijd een deur naar het verleden zouden afsluiten.

Ze gingen de laatste avond vroeg naar bed en lagen de hele nacht in elkaars armen, nauwelijks slapend. De zon kwam veel te snel op en voor de laatste keer stonden ze verdrietig op. Danina had al een voorgevoel van de eenzaamheid die ze zou voelen als hij weg was.

De kruier droeg haar koffers voor haar naar beneden en ook de twee koffers die ze voor Nicolaj meenam. Ze voelde zich als een kind dat voorgoed van huis gaat toen de deuren zacht achter haar dichtvielen.

'Ik beloof je, Danina, dat ik snel kom, hoe het hier ook gaat. Niets kan me tegenhouden.' Hij wist wat ze dacht en stelde haar gerust in de auto op weg naar de boot. Ze was ziek van ongerustheid dat hij achterbleef, vooral omdat hij met de tsaar en tsarina en hun kinderen naar Siberië moest reizen en dan weer terug moest naar Sint-Petersburg.

Nicolaj ging met haar mee aan boord en installeerde haar in haar hut. Die zou ze delen met een andere vrouw, maar die was er nog niet. Danina koos een bed.

Ze week geen moment van Nicolajs zijde en zag plotseling als een berg op tegen de oversteek. Zonder hem zou ze heel eenzaam zijn en voortdurend in angst leven.

'Ik zal jou ook missen,' zei hij met een liefdevolle glimlach. 'Elk ogenblik. Pas goed op jezelf, liefste. Ik ben er voor je het weet.' Ze liep met hem terug naar het dek toen de scheepshoorn ging om het bezoek te waarschuwen aan land te gaan en hij omhelsde haar. Ze vonden het niet meer belangrijk wie hen kon zien. In hun ogen waren ze man en vrouw. 'Ik hou van je. Onthoud dat. Ik kom zodra ik kan. Doe mijn neef de groeten. Hij is een beetje saai, maar heel hartelijk. Je zult hem aardig vinden.'

'Ik zal je vreselijk missen,' zei Danina met tranen in haar ogen, niet in staat ze tegen te houden.

'Ik weet het,' zei hij zacht, 'ik jou ook.' Toen ging de scheepshoorn voor het laatst en hij kuste haar lang en intens terwijl de loopplanken werden ingetrokken.

'Laat me bij je blijven,' zei ze ademloos in zijn armen, plotseling in paniek. 'Ik wil niet bij je weg. Misschien kan ik met je mee naar Siberië.' Ze had er alles voor over om bij hem te blijven.

'Dat zouden ze nooit toestaan, Danina, dat weet je.' Hij wilde haar niet zeggen dat het gevaarlijk was. Hij wilde haar veilig in Vermont hebben, hoe graag hij ook bij haar wilde zijn.

'Denk eraan hoeveel ik van je hou. Denk daaraan tot ik bij je ben. Ik hou meer van je dan wat ook in het leven, Danina Petroskova...' Het was de laatste keer dat hij haar zo zou noemen. Ze hadden al afgesproken dat ze in Vermont zijn naam zou gebruiken, Obrajensky, zodat niemand ooit zou weten dat ze niet waren getrouwd.

'Ik hou zoveel van je, Nicolaj.' Danina raakte instinctief haar medaillon aan. Het was er, veilig om haar hals, onder haar trui.

'Tot snel,' beloofde hij een laatste keer, kuste haar snel en haastte zich over de laatste loopplank terwijl ze naar de reling ging en hem op de kade zag springen, waar hij bleef staan.

'Ik hou van je!' riep ze. 'Wees voorzichtig!' Ze zwaaide naar hem en hij zwaaide terug. 'Ik hou van je' vormde hij geluidloos met zijn lippen. Even later gleed het grote schip langzaam van de kade terwijl haar hart bonsde en ze zich afvroeg waarom ze zo stom was geweest om zich te laten overhalen zonder hem te vertrekken. Alles voelde verkeerd, maar ze wist dat ze moed moest houden, voor hem. Ze hadden samen zoveel meegemaakt, dit moest ze hem nog laten afmaken. Dan kon hij zich bij haar voegen in Vermont om met haar een nieuw leven te beginnen.

Ze bleef zwaaien tot Nicolaj bijna uit het gezicht verdween. Hij stond er nog, terugzwaaiend, groot, trots en sterk, de man die twee jaar geleden haar hart had veroverd en van wie ze voor altijd zou houden, dat wist ze.

'Ik hou van je, Nicolaj,' fluisterde ze in de wind, en bleef lange tijd staan, terwijl de tranen over haar wangen stroomden, aan hem denkend met het medaillon in haar handen. Ze wist eigenlijk niet waarom ze huilde. Hij had gelijk. Ze hadden zoveel om naar uit te zien, zoveel om dankbaar voor te zijn, zoveel wat hen in Vermont wachtte. Nu was het allemaal begonnen. Ze had geen reden om te huilen, behalve dat ze ergens diep in haar hart doodsbang was dat ze hem zojuist voor het laatst had gezien. Maar er was geen reden om zo te denken. Het was dwaas, dacht ze bij zichzelf, toen ze opkeek naar de lucht en de laatste meeuwen voorbij zag vliegen. Ze kon hem nu niet kwijtraken. Dat kon niet gebeuren. En met een zucht en een laatste blik op haar vaderland en haar gedachten bij Nicolaj liep ze langzaam naar haar hut. Wat er ook met hem gebeurde, ze zou altijd van hem houden, ze konden elkaar nu nooit meer kwijtraken.

Epiloog

De antwoorden lagen zoals altijd voor het oprapen. Ik liet de brieven vertalen en het waren allemaal liefdesbrieven van Nicolaj Obrajensky aan mijn grootmoeder. Ze bestreken een tijdsvlak en vertelden een verhaal dat me diep ontroerde, bijna zoveel als het haar een leven lang had geraakt. De brieven maakten alles heel duidelijk.

De rest vernam ik van twee van haar vriendinnen, buren, toen ik de zomer daarop terugging naar Vermont om het huis te zien en er een week door te brengen met mijn man en kinderen.

Ik vond de jurken van de tsarina in een koffer op zolder; ik had nooit geweten dat ze bestonden. Ze lagen nog steeds in dezelfde koffer waarin ze ze had meegenomen, ze waren helemaal verschoten en het hermelijn was vergeeld. Meer dan zestig jaar na dato zagen ze eruit als kostuums. Ik was verbaasd dat ik ze tijdens mijn speurtochten als kind nooit had gevonden, maar de koffer was oud en versleten en stond verstopt in een hoek op zolder. Nicolajs koffers stonden er ook nog, twee, met keurige labels waarop stond: dr. nicolaj obrajensky. Ze had nooit de moed gehad ze uit te pakken toen ze eenmaal in Vermont was.

De programma's van het ballet en de foto's van haar en de andere danseressen hadden nu een andere betekenis voor me. De spitzen waren bijna heilig. Ik had nooit beseft hoeveel ze voor haar betekenden. Ik wist dat ze had gedanst, maar had nooit begrepen hoeveel ze had gegeven om dat te doen. Ik probeerde het mijn kinderen uit te leggen, en hun ogen werden groot toen ik hen het verhaal vertelde. Toen ik Katie de spitzen liet zien en haar vertelde dat ze van oma Danina waren geweest, boog ze zich voorover en kuste ze. Mijn grootmoeder zou daarom geglimlacht hebben.

Zoals ze had gevreesd toen ze in september 1917 wegvoer, zag ze Nicolaj nooit meer terug. Hij ging met de keizerlijke familie naar Tobolsk zoals hij had beloofd en liep daar in de val. Daarna mocht hij niet meer weg en stond hij met hen onder huisarrest. Zijn toewijding aan hen kostte hem uiteindelijk zijn vrijheid en in juli 1918 werd hij met hen geëxecuteerd. Een korte brief van een naam die ik niet herkende deelde haar dat vier weken later mee. Ik kan me alleen maar voorstellen wat het lezen van die brief voor effect op haar gehad moet hebben. Zelfs ik snikte al die jaren later toen ik de vertaling las. Het moet gevoeld hebben alsof ze zonder hem zou sterven.

Maar voor hij gestorven was, had zijn laatste brief haar gewaarschuwd dat zijn leven in gevaar was. Hoe wreed het toen ook mocht lijken, hij had geprobeerd haar voor te bereiden. Hij klonk verbazingwekkend opgewekt en sterk en had haar geschreven dat ze verder moest, dat ze geluk moest vinden in haar nieuwe leven en aan hem en aan hun liefde moest denken, met vreugde en niet met verdriet. Hij zei dat hij in zijn hart met haar was getrouwd vanaf het moment dat ze elkaar hadden leren kennen en dat ze hem de gelukkigste jaren van zijn leven had gegeven, en dat zijn enige spijt was dat hij niet met haar was vertrokken. Die laatste dag moet ze hebben geweten dat ze hem nooit meer zou zien. En toch kon het lot niet worden veranderd. Het hare noch het zijne. Ze was voorbestemd voor een ander leven, met ons allen op een plek zo ver van het leven dat ze met hem had gedeeld. En hij was niet voorbestemd om bij haar te zijn.

Haar vader en haar laatste nog levende broer sneuvelden aan het eind van de oorlog. Madame Markova stierf aan een longontsteking twee jaar nadat mijn grootmoeder haar voor het laatst had gezien.

Ze raakte hen allemaal kwijt, een voor een. Onherroepelijk verloor ze alles, een leven, een land, een carrière, een handvol dierbare mensen... de man van wie ze hield, haar familie en het dansen waar ze haar hele hart aan had gegeven.

Toch had ze nooit een tragische indruk gemaakt, niet droevig, verdrietig of rouwend. Ze moet iedereen vreselijk hebben gemist, vooral Nicolaj. Ze moet nu en dan wanhopig zijn geweest, en toch zei ze nooit iets tegen me. Ze was gewoon oma Danina, met haar grappige hoeden en rolschaatsen, haar stralende ogen en zalige koekjes. Hoe konden we zo kortzichtig zijn geweest? Hoe konden we hebben gedacht dat dat alles was terwijl er zoveel meer was.' Hoe had ik kunnen geloven dat de kleine vrouw in de gerafelde zwarte jurken dezelfde was die ze eens was geweest.' Waarom denken we dat oude mensen altijd oud zijn geweest.' Waarom kon ik me haar niet voorstellen in de rode fluwelen jurk afgezet met hermelijn of in Het zwanenmeer dansend voor de tsaar in haar spitzen? En waarom had ze het me nooit verteld? Ze had al haar geheimen bewaard.

Ze woonde elf maanden bij Nicolajs neef in afwachting van Nicolaj, en nog een maand tot ze wist dat hij was geëxecuteerd. Zoals Nicolaj had beloofd, was zijn neef goed voor haar. Het was een rustige man, met zijn eigen herinneringen, zijn eigen verdriet, zijn eigen verlies. Ze moet een zonnestraal voor hem zijn geweest. Hij was vijfentwintig jaar ouder dan zij. Zevenenveertig toen zij op haar tweeëntwintigste aankwam. Ze moet bijna een kind voor hem zijn geweest. En hij moet altijd hebben geweten hoeveel Nicolaj voor haar betekende. Vijf maanden nadat Nicolaj was gestorven, zestien maanden nadat ze in Vermont was gekomen, trouwde Danina met Nicolajs neef, mijn grootvader, Victor Obrajensky. Tot op de dag van vandaag weet ik niet of ze ooit echt van hem gehouden heeft. Ik neem aan van wel. Ze zullen vrienden zijn geweest. Hij was altijd goed voor haar, hoewel hij weinig zei en ze sprak met tederheid en bewondering over hem. Maar toch vraag ik me af of ze net zoveel van mijn grootvader heeft gehouden als van zijn neef. Ik betwijfel het op de een of andere manier, hoewel ik denk dat ze op haar manier van hem hield. Nicolaj was haar passie geweest in het leven, de droom van haar jeugd, die zo snel voorbij was.

Zoveel wat ik nooit wist... zoveel dromen die ik me nooit heb kunnen voorstellen. Ze was inderdaad een raadsel. Ik heb de stukjes nu... de koffer... de spitzen... en de brieven... De rest hield ze voor zich, de herinneringen, de overwinningen, de mensen van wie ze zoveel hield. Het enige wat ik betreur is hoe weinig ik over haar wist toen ze nog leefde, hoe onwetend ik was over haar verleden.

Oma Danina, de vrouw die ze voor mij was, zal altijd in mijn hart blijven leven. De vrouw die ze daarvoor was, hoorde bij anderen. Zij namen haar met zich mee, en ze hield ze bij zich in haar hart, in haar geest, in brieven en een medaillon. Ze moet nog steeds van hem hebben gehouden omdat ze zijn brieven had meegenomen naar het verpleeghuis, en het medaillon met zijn foto. Zelfs toen moet ze de brieven hebben gelezen of misschien kende ze ze uit haar hoofd na al die jaren.

En nu, als ik mijn ogen sluit, is ze niet oud... haar jurken zijn niet zwart en gerafeld... ze bakt niet langer koekjes... ze glimlacht naar me, zo jong en mooi als ze eens was... en ze danst op haar spitzen, terwijl Nicolaj Obrajensky glimlacht en toekijkt. En ik geloof dat ze nu ergens eindelijk samen zijn.

Table of Contents

- Inhoud
- Titelpagina
- Colofon
- Proloog
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- Epiloog