Date: 2012-10-30T07:00:00+00:00
Keywords: Non Fiction; Memoir; Romance; Biography; Autobiography; Social Justice; Mental Illness; Society; Mental Health; Poverty
Description: Danielle Steel, Hoop is een geschenk`Mijn doel is nooit erg verheven of hoogstaand geweest. In het begin had ik zelfs geen doel. In een poging mijn eigen verdriet over het feit dat ik een zoon had verloren naar de achtergrond te duwen, richtte ik mijn aandacht op het helpen van mensen die, om allerlei redenen, net zoveel pijn en verdriet leken te hebben als ik. Danielle SteelIn Hoop is een geschenk beschrijft Danielle Steel haar persoonlijke ervaring als vrijwilliger in de daklozenhulpverlening van San Francisco. Via de door haar opgerichte organisatie Yo! Angel! en door s nachts zelf de straa
Publisher: Luitingh Sijthoff

Inhoud

'Mijn doel is nooit erg verheven of hoogstaand geweest. In het begin had ik zelfs geen doel. In een poging mijn eigen verdriet over het feit dat ik een zoon had verloren naar de achtergrond te duwen, richtte ik mijn aandacht op het helpen van mensen die, om allerlei redenen, net zoveel pijn en verdriet leken te hebben als ik.'

Danielle Steel

In Hoop is een geschenk beschrijft Danielle Steel haar persoonlijke ervaring als vrijwilliger in de daklozenhulpverlening van San Francisco. Via de door haar opgerichte organisatie Yo! Angel! en door 's nachts zelf de straat op te gaan gaf Danielle Steel de vele daklozen weer een sprankje hoop te midden van een uitzichtloos bestaan.

DANIELLE STEEL

HOOP IS EEN GESCHENK

© 2011 Danielle Steel

All rights reserved including the rights of reproduction in whole or in part in any form.

© 2012 Nederlandse vertaling

Uitgeverij Luitingh - Sijthoff B.V., Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel: A Gift of Hope

Vertaling: Els van Son

Omslagontwerp: Wouter van der Struijs/Twizter.nl

Omslagfotografie: Brigitte Lacombe

ISBN 978 90 210 1224 7

NUR 402

www. boekenwereld.com

www.poemapocket.com

www.watleesjij.nu

Als er geen hoop is, breekt het hart.

(Schots gezegde)

Voor Nick die, ondanks het feit dat hij er niet meer is, zoveel mensen heeft geholpen — steeds opnieuw.

Nick, die mij heeft geïnspireerd de straat op te gaan en dat ook te blijven doen: voor hem.

Voor mijn prachtige kinderen, Beatrix, Trevor, Todd, Sam, Victoria, Vanessa, Maxx en Zara, die me er de gelegenheid voor gaven en achter me stonden — ondanks alle tijd, kosten en risico’s die het met zich meebracht.

Voor Bob, Cody, Jane, Jill, Joe, John, Paul, Randy, Tony en Younes, voor al die jaren van keihard werken en hun leven riskeren, voor de gulheid waarmee ze hun liefde en tijd gaven — voor de bijzondere mensen die ze zijn.

Zij zijn de echte engelen in dit verhaal, in mijn ogen en in die van heel veel anderen.

Voor al die fantastische mensen die ik op straat heb ontmoet, voor hun vriendelijkheid, hun menselijkheid, hun waardigheid. Omdat ze ons hebben toegelaten in hun wereld en we iets voor hen mochten doen.

Ik heb een diep respect voor jullie moed, liefde en vriendelijkheid en ik ben dankbaar voor alles wat jullie me hebben gegeven.

Voor Tom, omdat hij me heeft aangespoord dit te schrijven — ondanks mijn talloze protesten — en omdat hij het daklozenwerk vanaf het allereerste begin heeft aangemoedigd.

Voor jullie allemaal, met mijn hele hart en al mijn liefde, met oprechte dankbaarheid en diep respect.

D.S.

En ter nagedachtenis aan Max Leavitt die zo geliefd was — en zo enorm gemist zal worden.

VOORWOORD

Elf jaar probeer ik nu iets te doen voor de mensen die op straat wonen en dat is iets waardoor mijn leven enorm is veranderd. Dat zit er onlosmakelijk aan vast. Het is ingrijpend om met daklozen te werken: in de ogen te kijken van mensen die verloren zijn, mensen die lijden, geestelijk en lichamelijk ziek zijn en meestal alle hoop verloren hebben. Daklozen zijn een vergeten groep: een groep die iedereen liever negeert en waar niemand graag bij stilstaat. De meeste mensen vinden het al angstaanjagend om op straat een dakloze te zien, dat komt veel te dichtbij. Stel dat zijzelf ook dakloos worden - een afgrijselijke gedachte.

Ik heb mensen langzaam steeds verder zien aftakelen door het leven op straat en velen van hen zien veranderen van personen zonder een plek om te leven, in personen zonder leven. Zonder hoop, zonder het vooruitzicht nog ooit aan het daklozenbestaan te ontsnappen. Sommigen zijn in die elf jaar gewoon verdwenen, anderen zijn dood, een paar van de jongeren zijn terug naar huis, en een aantal heeft hulp gekregen van de instellingen en organisaties die daarvoor in het leven zijn geroepen. Maar het overgrote deel van de daklozen die ik heb ontmoet in al die jaren woont nog steeds op straat, in een situatie die met de dag verslechtert.

Mijn doel is nooit erg verheven of hoogstaand geweest. In het begin had ik zelfs geen doel. In een poging mijn eigen verdriet over het feit dat ik een zoon had verloren naar de achtergrond te duwen, richtte ik mijn aandacht op het helpen van mensen die om allerlei redenen net zoveel pijn en verdriet leken te hebben als ik. Ik bedacht wat ze op praktisch niveau goed konden gebruiken en zorgde ervoor dat ze dat kregen. En na verloop van tijd besefte ik dat mijn doel, of mijn ‘missie’ als je het zo kunt noemen, niet meer kon zijn dan ervoor zorgen dat deze mensen konden overleven totdat er hulp zou worden geboden die verderging dan het verschaffen van hun eerste levensbehoeften.

Mijn doel was beperkt, specifiek: ervoor zorgen dat ze het warm en droog hadden en iets te eten kregen; het hun zo comfortabel mogelijk maken in de vreselijke omstandigheden waarin ze verkeerden. Dat was alles wat ik kon doen. Ik had geen connecties in de politiek, geen invloed op het beleid van de gemeente, niet genoeg geld om ze allemaal te kunnen redden, en ik ben geen arts of psychiater die hun gezondheid kan verbeteren. Ik was gewoon iemand die wilde doen wat ze kon, met de hulp van tien anderen. Daarmee vormde ik een team, dat na een tijdje uiterst efficiënt functioneerde. Avond na avond gingen we op pad en probeerden we te helpen waar we konden — driehonderd daklozen per avond, drie- tot vierduizend per jaar. We gaven schone, nieuwe kleren, spullen die ze nodig hadden voor hun persoonlijke hygiëne, en gezond en veilig verpakt voedsel. Ik hoop dat we op die manier af en toe een leven hebben gered.

Het is altijd van essentieel belang voor mij geweest dat ik anoniem bleef, zowel voor de mensen die ik op straat ontmoette als voor de rest van de wereld. Ik was ervan overtuigd dat het er niet toe deed wie ik was: ik was gewoon iemand die hielp waar het het hardste nodig was, mijn identiteit was niet relevant, kon zelfs alleen maar een obstakel zijn. En in de wereld waarin ik me beweeg had het vertellen over mijn werk op straat ook geen enkele zin: ik was er zeker van dat iedereen met wie ik erover zou praten er of denigrerend en wantrouwend op zou reageren, of het als een springplank naar publiciteit zou gebruiken - iets wat ik absoluut niet wilde. Ik wilde alles juist zo stil en onzichtbaar mogelijk doen, en dat is ook elf jaar zo gegaan. Maar voor de daklozen is er in al die tijd niets verbeterd, integendeel, alle veranderingen zijn alleen maar verslechteringen geweest. Er leven meer mensen dan ooit op straat en er is steeds minder geld beschikbaar om hulp te bieden. Ook de wetgeving wat betreft het opnemen van psychiatrische patiënten moet hoognodig veranderen.

Maar voordat er iets kan veranderen, moet het publiek bereid zijn om de daklozen te zien, en niet net te doen of ze niet bestaan. Ze hebben onze hulp zo wanhopig hard en op zoveel manieren nodig. Maar iets wat we niet willen zien, zal ook niet veranderen.

Het afgelopen jaar ben ik gaan beseffen dat ik de mensen op straat meer dan schone, warme, droge kleding moet geven, meer dan flessen water, zaklampen, dekens, zeilen, slaapzakken, een kam, borstel, scheerapparaat, handschoenen of zelfs eten. Ik moet ze mijn stem geven, de stem die ik zo lang angstvallig verborgen heb proberen te houden. Als ik, iemand die al elf jaar bij hen komt en om hen geeft, niet voor hen opkom, wie dan wel? Hoewel ik altijd heb gezegd dat ik dit nooit zou doen en er alles aan heb gedaan om uit het zicht te blijven, is het eindelijk tot me doorgedrongen dat ik juist mijn mond open moet doen en moet laten horen wat ik in al die jaren heb geleerd. Ik moet hun stem zijn in de wereld. De stem die zij niet hebben. De mensen op straat hebben heel veel van ons nodig: onderdak, medische gezondheidszorg, psychische gezondheidszorg, scholing om aan werk te komen, plus een sterke hand die hen omhoog kan trekken uit de afgrond waarin ze zijn terechtgekomen. Maar daarbij, boven op alle dingen die we kunnen doen en de dingen die we eigenlijk zouden moeten doen... moeten we hun hoop geven.

In wezen is dat wat ik al die jaren heb geprobeerd te doen, dat is waar ik me voor heb ingespannen. We zetten onze busjes stil, springen eruit, lopen naar mensen toe die ons nog nooit eerder hebben gezien en waarschijnlijk ook nooit meer zullen zien, en geven hun een tas vol spullen waardoor ze weer weken of zelfs maanden vooruit kunnen. En we hoeven er niets voor terug. Helemaal niets.

Ze hoeven onze religie niet te omarmen, onze overtuigingen niet, onze politieke richting niet. Ze hoeven niet te weten waar we vandaan komen, of waarom. Ze hoeven zelfs niet eens te bedanken, hoewel ze dat altijd doen, altijd, veel vaker dan mijn vrienden voor een geschenk bedanken.

Voor één glanzend moment voelen ze dat er mensen zijn voor wie hun lot belangrijk is, die hen willen helpen, engelen die zomaar uit de lucht komen vallen om iets voor hen te doen, als antwoord op hun gebeden. Daarmee schenk je hun het vertrouwen dat er meer goede dingen kunnen gebeuren — het is het mooiste geschenk dat je iemand kunt geven, soms zelfs nog belangrijker dan liefde: hoop.

HOOFDSTUK 1

Hoe en waarom Yo! Engel! begon

Het daklozenhulpteam dat mijn leven en dat van vele anderen diepgaand heeft veranderd, begon in een heel donkere periode in mijn leven. Mijn zoon Nick vertoonde al als heel klein kind signalen van een bipolaire stoornis. Toen hij achttien maanden was besefte ik dat hij ‘anders’ was. Al lang daarvoor had ik gemerkt dat hij enorm snel en voorlijk was vergeleken met leeftijdgenootjes: hij liep met acht maanden en sprak hele zinnen in twee talen toen hij één jaar oud was. Op zijn vierde was ik er zeker van dat hij manisch was. Op zijn vijfde zocht ik hulp bij allerlei artsen en psychiaters die stuk voor stuk mijn bezorgdheid wegwuifden en me verzekerden dat Nick prima in orde was. En op zijn zevende werd ik heen en weer geslingerd tussen paniek en wanhoop, omdat ik er zeker van was dat hij een stoornis had. Wanhopig smeekte ik overal om hulp, maar iedere dokter die ik consulteerde verzekerde me ervan dat er niets aan de hand was. Dat heeft ervoor gezorgd dat ik veel opheb met artsen die de band van een moeder met haar kind respecteren en beseffen dat wij als moeders onze kinderen het beste kennen. Ik wist dat mijn zoon ziek was, maar kon geen enkele medicus vinden die dat ook vond. Toen Nick klein was, had het overgrote deel van de psychische gezondheidszorg de overtuiging dat een manische depressie - of een bipolaire stoornis zoals die tegenwoordig vaker wordt genoemd — niet kon worden gediagnosticeerd voor iemands twintigste jaar. Jonger dan dat werden er absoluut geen medicijnen voor verstrekt. De medicatie die destijds meestal werd voorgeschreven bij een manische depressie was lithium. Het werd als uitzonderlijk en bijna revolutionair beschouwd dat een uiterst gerespecteerde arts van de Universiteit van Californië, gespecialiseerd op het gebied van manische depressies, Nick al op zijn zestiende lithium voorschreef. En voor korte tijd, een paar jaar om precies te zijn, werkte het als een wondermiddel. Voor het eerst in jaren kon mijn zoon met behulp van die pilletjes een normaal leven leiden. Korte tijd later werd inderdaad gediagnosticeerd dat hij aan een bipolaire stoornis leed. Destijds was het uitermate uitzonderlijk dat die diagnose al op die leeftijd werd gesteld. Vandaag de dag wordt er al lithium gegeven aan kinderen van vier of vijf van wie wordt vermoed dat ze bipolair zijn. Dat was volkomen ondenkbaar toen Nick van die leeftijd was.

Ik heb een heel boek over Nick geschreven, over zijn ziekte en zijn leven, zijn overwinningen en mislukkingen en onze enorme liefde voor hem, dus treed ik hier niet verder in details.[1]

[1]

His Bright Light, the story of Nick Traina, Danielle Steel, Dell Publishing, New York, 1998

Nick had met zijn medicijnen twee heel goede jaren en een productief en normaal leven. Maar op zijn achttiende voelde hij zich zo goed (met lithium) dat hij per se met zijn medicijnen wilde stoppen. Tot mijn verdriet en angstige bezorgdheid kwam hij direct na het stoppen terecht in een neerwaartse spiraal en deed hij binnen vijf weken zijn eerste zelfmoordpoging. Die lukte bijna. Wonder boven wonder kwam hij er levend doorheen en hij verzekerde me dat hij het niet opnieuw zou proberen. Maar tien dagen later deed hij weer een poging en werd hij opnieuw gered. Binnen drie maanden deed hij drie mislukte zelfmoordpogingen. Gelukkig ging hij toen weer aan de medicijnen, die direct aansloegen, en met de naïviteit van een liefhebbende moeder dacht ik dat we die afschuwelijke periode te boven waren. Na die drie zelfmoordpogingen leek hij gelukkiger, productiever, en beter te functioneren dan hij ooit had gedaan, totdat hij, zes maanden na zijn laatste poging, in een diepe depressie terechtkwam. Hij deed, elf maanden na de eerste, zijn laatste zelfmoordpoging - die droevig genoeg succesvol was - en zo stierf hij op zijn negentiende.

De tijd die daarop volgde was een hartverscheurende, onnoembaar trieste periode voor mij, mijn andere kinderen en alle mensen die hem hadden gekend en van hem hadden gehouden. Hoewel ik nog acht andere, stuk voor stuk fantastische, kinderen heb waarvoor ik onmetelijk dankbaar ben, liet de dood van Nick een enorme leegte achter — een leegte die nooit meer zal verdwijnen. We zullen hem eeuwig blijven missen. Die eerste maanden na zijn dood waren op zijn zachtst gezegd onbeschrijfelijk verdrietig. Zoals meestal bij iemand die rouwt, kostte het me enorm veel moeite om me door de dagen heen te slepen.

Wat alles nog moeilijker maakte, was dat mijn relatief recente huwelijk op de klippen liep, zoals wel meer mensen overkomt in de moeilijke tijd na het overlijden van een familielid, een tijd waarin het verdriet zwaar op het leven drukt. Mijn echtgenoot en ik gingen uit elkaar en dat maakte me nog triester. Na Nicks tragische dood en mijn mislukte huwelijk kon het leven niet troostelozer zijn, en de naderende feestdagen, Kerstmis en Oud en Nieuw, maakten me nog somberder.

Jaren daarvoor had ik een waardevolle les geleerd van mijn oudste dochter, die toen nog maar vijftien was. Bij een brommerongeluk op onze oprit verwondde ze haar knie ernstig, wat uiteindelijk bleek te leiden tot een beschadiging die posttraumatische dystrofie wordt genoemd. Dat houdt in dat de zenuwen in haar knie slecht functioneerden, en dat resulteerde erin dat ze zeven jaar lang allerlei operaties en loodzware fysiotherapie moest ondergaan, op krukken moest lopen, of in een rolstoel zat. Iets wat voor ieder mens een moeilijke periode zou zijn, maar voor een jong meisje van vijftien extra zwaar. Ze sloeg zich er dapper doorheen, en om haar te helpen zich minder te focussen op haar eigen ongeluk, stelde een van haar artsen voor eens een bezoek te brengen aan mensen die het nog slechter hadden getroffen dan zij. Dat advies nam ze ter harte en binnen een mum van tijd werkte ze als vrijwilliger in een ziekenhuis voor kinderen met kanker. Daar vond ze niet alleen iets wat haar gedachten afleidde van haar eigen ongeluk, ze vond er haar roeping en het beroep dat bij haar paste. Ze heeft er vele uren doorgebracht als vrijwilliger en raakte gesteld op het werk en de jonge patiëntjes. Vervolgens is ze jarenlang meegegaan op zomerkampen voor kinderen met kanker, en uiteindelijk is ze nu, vele examens later, therapeut en maatschappelijk werker op de oncologische afdeling van een kinderziekenhuis. Het is werk dat mijn hart zou breken, maar zij houdt van haar baan en ik heb een enorme bewondering voor haar. Dat werk is haar passie. En ik weet zeker dat dit vrijwilligerswerk haar in het begin heeft geholpen haar gedachten op iets anders te richten dan op haar knie en de constante pijn die ze had.

Tijdens die eerste dagen en maanden na de dood van mijn zoon en de beëindiging van mijn huwelijk ging ik vaak naar de kerk, in een poging betekenis te geven aan mijn leven en me staande te houden in die afschuwelijke tijd. Ik weet dat zoiets niet voor iedereen een steun betekent, maar ik kon het zo weer volhouden tot de volgende dag. Op een donkere winteravond zat ik in de kerk te peinzen over wat mijn dochter had gedaan toen ze nog maar vijftien was: een helpende hand toesteken aan mensen die veel grotere problemen hadden dan zijzelf. Het enige wat me op dat moment op de been hield waren mijn kinderen en mijn geloof. Ik zat in het kaarslicht, geknield, mijn handen voor mijn gezicht, en dacht aan wat ik zou kunnen doen, iets wat me een doel zou geven, iets om me aan vast te houden, om de volgende dag ook weer door te komen, iets wat me de gelegenheid zou geven iemand te helpen die het veel moeilijker had dan ik. Het antwoord kwam meteen in mijn gedachten op, veel sneller dan ik verwachtte, luid en duidelijk, en het beviel me absoluut niet. Ik weet niet wat ik wel had gehoopt te horen, maar dit was het in ieder geval niet. ‘Help de daklozen’ was wat er in mijn hoofd rondzoemde en alles wat ik kon bedenken was: o, nee, dat niet! Dit was absoluut niets voor mij.

Ik bleef nog een hele tijd geknield in de kerkbank zitten en stak daarna een paar kaarsen aan in een poging te verdringen dat ik die boodschap zo luid en duidelijk in mijn hoofd had gehoord. Een ander project kon toch ook? Iets met kinderen misschien, daar was ik goed in tenslotte. Of werk dat in ieder geval schoon en fris was. Ik ben altijd al een beetje een nerveus iemand geweest, een beetje bang van vreemd of gek lijkende personen, en angstig als dronkaards of daklozen iets van me wilden. Een wereld waarmee ik niet wilde worden geconfronteerd, die ik niet wilde zien. Ik wilde niet dat daklozen mijn geordende, keurige, schone leven zouden binnendringen, dat was iets wat ik probeerde te vermijden en totaal niet verwelkomde. Mijn huis was altijd onberispelijk en opgeruimd, mijn kinderen altijd netjes gekleed en in ieder geval schoon. Maar opeens besefte ik dat mijn leven helemaal niet meer zo op orde was, in geen enkel opzicht. Met de dood van mijn zoon en het vertrek van mijn echtgenoot was mijn leven veranderd in een puinhoop. Mijn leven, hoofd en hart waren volkomen ontregeld en van slag. De dood van Nick had me bijna te gronde gericht, en in de drie maanden daarna was ik alleen maar in staat geweest met mijn nachtkleding nog aan door het huis te dwalen, te verdrietig om me aan te kleden en mijn haar te kammen. Mijn hele leven was anders nu.

Mijn kinderen waren uitzonderlijk lief tegen mij en ook tegen elkaar in die ongelooflijk moeilijke tijd. Er hing een sfeer van solidariteit in huis en er was een vastberadenheid om er weer bovenop te komen - en dat voor kinderen die nog zo klein waren. Er waren er vijf die nog thuis woonden en tussen de negen en vijftien jaar waren op het moment dat Nick overleed. Hoewel we vóór zijn dood al een hechte band hadden, werd die daarna alleen nog maar sterker. Zijn dood bracht ons allemaal dichter bij elkaar. Ik herinner me een avond in die periode. We zaten allemaal aan de eettafel en we leken wel overlevenden van de Titanic, of van een andere ramp: allemaal stilletjes over ons bord gebogen, helemaal uit ons doen en nauwelijks in staat te praten in ons gezamenlijke verdriet. En toch klampten we ons aan elkaar vast, vastbesloten erdoorheen te komen en op een dag de draad van het leven weer op te pakken. Het was een zware opgave en een traag verlopend proces met onderweg een paar enorme obstakels.

In die sfeer van onze ontregelde levens, onze wanhoop, ons verdriet, kwam die opmerkelijke boodschap in mijn hoofd op: help de daklozen. Belachelijk... nee, nee... ik wil het niet. Ik probeerde die boodschap uit alle macht te verdringen. Het gekke was dat juist Nick altijd begaan was geweest met de daklozen. Telkens als hij iemand tegenkwam die op straat leefde, hield hij op met wat hij op dat moment aan het doen was en liep de dichtstbijzijnde winkel of een nabijgelegen restaurant in, waar hij iets te eten haalde, plus altijd een pakje sigaretten. En dan gaf hij zijn aankopen aan die persoon. Hij was nooit te druk of te gehaast om het aan zich voorbij te laten gaan. Hij bezocht de opvangplekken waar de daklozen een onderkomen zoeken, en als het maar even kon trad hij daar op, als de zanger van een steeds bekender wordende band. Dus ik besefte heel goed dat het helpen van daklozen iets was wat betekenis voor hem had gehad, iets wat hij belangrijk had gevonden, en dat maakte het moeilijker om die gedachte zomaar te negeren. Maar het idee stond me verschrikkelijk tegen. Verschrikkelijk.

Ik had in zijn naam al een non-profitorganisatie opgericht die als doel had mensen psychische hulp te bieden. Maar dit was iets anders. Dit ging over daklozen, niet alleen over mensen met een psychische stoornis. Daarbij kwam nog dat het idee in een kerk bij me was opgekomen, wat er een extra betekenis aan gaf die ik moeilijk kon ontkennen. Het was vlak voor Kerstmis en ik had het gevoel dat ik een opdracht van ‘boven’ had gekregen. Moeilijk te negeren misschien, maar niet moeilijk om tegenin te gaan. Waar die boodschap ook vandaan mocht zijn gekomen, die avond zat ik uren op mijn knieën in de kerk te ‘onderhandelen’: alstublieft God... niet dat... waarom niet iets anders? Maar het hielp allemaal niet. De boodschap bleef hardnekkig in mijn gedachten hangen, als een verborgen advertentie: help de daklozen, jammer dan als je dat een onprettige taak lijkt, maar jij vroeg wie je kon helpen en ik heb je dat laten weten, dus doe het nou maar. Jakkie.

Ik wilde alles liever doen dan dat, maar had het vreemde, allesoverheersende gevoel dat ik geen keus had. En geloof me, het helpen van daklozen was absoluut niet wat ik wilde, het idee alleen al maakte me doodsbang. Bij zo iemand in de buurt te moeten komen leek mij afschuwelijk. Ik vermoed dat mijn manier van reageren helemaal niet uitzonderlijk is. De meesten van ons doen nou eenmaal liever alsof er geen daklozen bestaan. Bijna iedereen kijkt liever de andere kant op, of dwars door hen heen, ze draaien hun hoofd om of steken, als het kan, zelfs de straat over om hen te kunnen ontlopen. En ook zij zouden het liever aan een ander overlaten hen te helpen bij hun problemen en zich in hen te moeten verdiepen. Die avond dacht ik er in mijn onwetendheid ook zo over, moet ik eerlijk bekennen. Maar omdat ik gelovig ben, vond ik ook dat ik een opdracht had gekregen. En echt, ik was er absoluut niet blij mee. Maar er was geen ontsnapping mogelijk, geen mogelijkheid om net te doen of ik niet had begrepen wat er in mijn hoofd was opgekomen. En toen ik stil en timide de kerk verliet, was dat met enorme spijt. Had ik het maar niet gevraagd.

Die avond dacht ik er de hele weg naar huis aan en ook de volgende dag en de dag erna piekerde ik er constant over. Maar die uiterst heldere boodschap kreeg ik hoe dan ook niet uit mijn hoofd. En dus dacht ik uiteindelijk maar: oké, God, goed dan, ik heb het begrepen... ik zal het doen. Ik dacht dat ik er als ik een avondje de straat op ging van af zou zijn. En jezus, één keer kon ik zoiets best. Toch? Ja, natuurlijk! Dus begon ik te plannen hoe ik zoiets moest organiseren, en vlak voor Kerstmis vroeg ik een van mijn werknemers op een avond mee te gaan. Ik kocht warme donsjacks, een stapel slaapzakken, en wollen handschoenen en sokken. Ik weet niet meer hoeveel het er waren, ik denk zo’n veertig of vijftig van alles. We laadden het allemaal in een busje en gingen op pad. Het was een bitterkoude avond. Ik moet toegeven dat ik mijn tanden op elkaar moest zetten, maar dat ik ook een vlaag adrenaline voelde. Ik denk dat dat eerder kwam van angst dan van opwinding. Ik had geen idee wie we zouden ontmoeten, wat we moesten verwachten, en was eropuit mijn taak zo snel mogelijk achter de rug te hebben. Ervan af te zijn. Niets in de boodschap die ik had gekregen wees erop dat ik het meer dan één keer moest doen.

Ik herinnerde me een paar daklozen die ik wel in portieken in mijn buurt had gezien en daar stopten we als eerste. Ze hadden zich al geïnstalleerd voor de nacht en lagen onder een stel kartonnen dozen om warm te blijven. Iedere keer als we ergens stilhielden die avond wachtte ons eerst een enorme verbazing, en daarna volgde een en al dankbaarheid. Ik zag de gezichten oplichten als ze een schone, nieuwe slaapzak van goede kwaliteit in hun handen kregen geduwd, samen met een warm jack dat ze altijd meteen aantrokken en dichtritsten, handschoenen die ze direct aandeden en warme sokken waarvoor ze hun oude schoenen uitschopten om die aan hun voeten te kunnen doen. En als ik hen aankeek, hun ogen ontmoette en hun handen even aanraakte, voelde ik me niet langer bang, maar enorm geraakt vanwege hun warmte en menselijkheid. Ik schaamde me opeens voor de gedachten die ik jarenlang over hen had gehad. Behalve de nachten waarin mijn kinderen zijn geboren, was dit een van de belangrijkste, indrukwekkendste nachten in mijn leven.

Ik had al een harde les moeten leren: dat we, hoe ‘gesetteld’ we ook denken te zijn, wat onze ‘positie’ of ‘rang’ ook is, of hoe ‘veilig’ we ons ook wanen, allemaal kwetsbaar zijn voor de stormen van het leven. Wie we ook zijn en wat we ook bezitten. Ik had mijn zo enorm geliefde, dierbare zoon verloren, mijn lieve jongen, en daarna een echtgenoot van wie ik ook veel hield. Ik had uit de eerste hand geleerd dat tragedies en teleurstellingen ons allemaal, op elk moment, kunnen treffen.

Op dat moment kon het voor mij niet erger worden dan dat. En andere mensen hebben weer te maken met andere stormen: dodelijke ziektes, tragedies, gezinsleden die omkomen bij een brand. De mensen aan wie ik op dat moment slaapzakken stond uit te delen waren dus door de een of andere storm op straat beland. Hoe veilig kunnen we nou eigenlijk zijn? Veilig zijn we gewoon nooit. Een goed mens overkomt evengoed de meest afgrijselijke dingen. En de uitdrukking: ‘Moge Gods zegen op je rusten’ leek me die avond meer waar dan ooit. Terwijl we slaapzakken en jassen uitdeelden bedacht ik me dat Nick heel trots op me zou zijn geweest. Ik, die naast hem zo vaak in elkaar was gekrompen als hij een warme maaltijd naar een dakloze bracht, ik, die dan mijn lippen zuinigjes samenkneep en tegen hem zei dat hij hen niet moest omarmen omdat ze allerlei ziektes bij zich droegen. Vergeef me. Wat een andere wereld was het die ik die avond zag.

Nadat we spullen hadden afgeleverd op plekken waarvan ik wist dat er daklozen woonden, breidden we ons gebied uit en verlieten de veilige bekendheid van de buurt waar ik woon. We gingen een paar onzichtbare grenzen over, het onbekende in. En de daklozen naar wie ik op zoek was, waren pijnlijk makkelijk te vinden: in portieken, op parkeerplaatsen, in donkere steegjes, soms in groepjes van vijf à zes, soms met zijn tweeën, soms alleen, altijd verbaasd en niet in staat te begrijpen wat er gebeurde. Waarom gaven we ze allerlei spullen die ze wanhopig hard nodig hadden en wilden we daar niets voor terug? Waar ging dit allemaal om? We waren geen vertegenwoordigers van een kerk, een bepaalde organisatie, een religie, een liefdadigheidsstichting of opvanghuis. We wilden helemaal niets van hen. We kwamen gewoon langs en vroegen of ze konden gebruiken wat wij te geven hadden, en zonder uitzondering was het antwoord altijd ‘ja’. Sommigen lachten, anderen huilden, sommigen omarmden ons en iedereen zei precies hetzelfde wanneer we weer vertrokken: ‘Dank u wel. God zegene u.’ Iedereen. Ik was onder de indruk van hun vriendelijkheid, beleefdheid en goede manieren. Ik ben er niet zeker van of al mijn vrienden en vriendinnen wel zo snel zouden zijn geweest met hun bedankjes, en ik kon me niet herinneren wanneer er voor het laatst iemand ‘God zegene u’ tegen me had gezegd — zelfs niet in de kerk.

Heel soms, als hun ogen diep in de mijne keken en hun blik me vasthield, kon ik niet anders dan fluisteren: ‘Alstublieft, gedenk een jongen die Nick heette, in uw gebeden.’ Met een zekere schaamte omdat ik zelfs zoiets simpels niet van hen wilde vragen, maar de woorden rolden als vanzelf uit mijn mond. Hoe vaak had hij niet voor eten gezorgd voor een dakloze, en voor hen opgetreden in opvanghuizen, misschien konden zij nu voor hem bidden? Misschien zou dat helpen? Hij was op die avond exact drie maanden dood.

Ik stelde geen vragen aan de mensen die ik die nacht ontmoette, en deed dat ook niet in alle jaren erna. Mensen vragen zich altijd af hoe de daklozen op straat zijn beland. Domme pech, niet kunnen omgaan met geld, drank, drugs, een scheiding, een ziekte? Al die dingen tegelijk? Maar als ik hen ontmoet, ken ik het antwoord op die vraag niet en ik vind ook niet dat ik het recht heb er nieuwsgierig naar te zijn. Ik kan zo onderhand wel redelijk inschatten hoe het komt dat iemand op straat moet leven en sommige mensen vertellen me graag hun verhaal, maar ik vraag er nooit naar. Privacy is het laatste restje waardigheid wat een dakloze nog heeft en ze hoeven me niet te vertellen hoe het allemaal is gekomen om te ‘verdienen’ wat ik te geven heb. Met de spullen geef ik hun mijn hart en mijn respect. Ze hoeven me er niets voor terug te geven en zeker hun levensverhalen niet, die behoren alleen hun toe.

Hebben we signalen van drank en drugs gezien die avond? Enkele. Leken er wat geestelijk niet in orde? Ja, veel zelfs. Maar als ik op straat zou moeten wonen, in de winter, zonder hoop ooit weer een dak boven mijn hoofd te krijgen, zou ik niet durven zweren dat ik niet ook mijn toevlucht zou zoeken in drank en drugs, hoewel ik nu nooit drugs of alcohol aanraak. Maar in de omstandigheden waarin zij verkeren... wie weet wat je in zo’n situatie zou doen? Je doet in ieder geval wat je moet doen om het te kunnen overleven. En voor de mensen die geestelijk ziek zijn en medicijnen zouden moeten nemen die ze zich niet kunnen veroorloven en die ze niet kunnen bemachtigen, zijn alcohol en drugs de enige middelen waarop ze kunnen terugvallen om de pijn van hun leven te verdoven.

Had ik het gevoel dat het gevaarlijk was? Nee. Voelden we ons weleens bedreigd of dreigde er weleens geweld?

Nee. De mensen die wij die avond bezochten hadden het voornamelijk koud, ijskoud, maar boven alles waren ze alleen maar dankbaar en altijd vriendelijk. Die eerste nacht gingen we de armere wijken in, maar niet naar de echt gevaarlijke buurten, waar we later wel kwamen. Die avond was onze vuurdoop. En dat bleek een milde te zijn. De medewerker die met me was meegegaan was net zo diep onder de indruk als ik. En omdat we eigenlijk nauwelijks een idee hadden van wat we aan het doen waren, of hoe we dat moesten doen, eindigde onze tocht die avond ook min of meer toevallig en niet echt gepland. Ons busje lag vol met stapels jacks (in één maat, large, geloof ik) en slaapzakken, en we waren constant druk met het graven naar de bijpassende handschoenen en sokken. Dan kwamen we weer tevoorschijn met de spullen los in onze armen, gaven die aan degene voor wie die waren bedoeld en dan reden we weer verder. Er was niets geolied georganiseerd: alles wat we hadden was een berg spullen en goede bedoelingen. En in onze ogen verliep die avond prima. Binnen een uur was onze voorraad spullen verdwenen in portieken en steegjes. Er waren zoveel mensen op straat, zoveel mensen die zoveel nodig hadden, dat we wel honderden slaapzakken en jacks hadden kunnen uitdelen. Als we het ons hadden kunnen veroorloven: zelfs wel duizend! De veertig à vijftig jassen en slaapzakken die we nu konden weggeven, waren als een druppel op de gloeiende plaat. Ik heb me nooit zo onbetekenend en klein gevoeld, mijn hele leven niet.

Het was hard en hartverscheurend om zo direct geconfronteerd te worden met zoveel mensen die zoveel dingen zo hard nodig hadden, om zoveel ongeluk te zien en je daarbij zo onmachtig te voelen. Het raakte mij in ieder geval diep. Maar in mijn ogen was ik er na die avond klaar mee. Ik had mijn taak volbracht: daklozen helpen. God had me tenslotte niet laten weten dat ik het vaker moest doen. Dit was een eenmalige, bijzondere ervaring, en ik voelde me geroerd en tegelijkertijd best opgewekt, iedere keer als we uit het busje sprongen. Het was in meerdere opzichten de beste avond in tijden voor mij en zonder twijfel een welbestede. En zoals verwacht waren mijn gedachten, in ieder geval voor even, niet bij mijn eigen problemen. De mensen die ik die avond had ontmoet waren zonder twijfel veel slechter af dan ikzelf. Dus beschouwde ik mijn missie die koude avond in december als een succes.

Maar, zoals ik later ontdekte bij iedere rit die we de jaren daarop maakten, kwam het belangrijkste op het eind. De laatste keer dat we stilhielden die avond, kwam God met zijn troefkaart. Dat doet hij altijd, heb ik geleerd: zo is het sinds die avond steeds gegaan.

We stopten voor een bank. In het portiek zagen we twee bergen spullen liggen: dozen, een deken, plus van alles wat op het eerste gezicht afval lijkt, totdat je beseft dat het iemands ‘huis’ is. Een van de mannen die kort daarop met ons meegingen en een van de medeoprichters van ons team is, roept bij het zien van twee kartonnen bergjes altijd vrolijk: ‘Tafeltje voor twee!’ of iets dergelijks, zodat wij weten voor hoeveel mensen we spullen moeten pakken. In ieder geval beseften we die avond dat het twee daklozen waren voor wie we stilhielden. Tot op dat moment vonden we het een waardevolle avond. We waren tevreden over onszelf en wat we hadden gedaan, en hoewel ik het een bijzondere ervaring vond, was ik ook dankbaar dat het er bijna opzat.

Toen we de enigszins verscholen entree van de bank naderden, zagen we toch maar één persoon, één vorm, tussen de twee bergjes spullen liggen. Ik kon niet zien van welke leeftijd of geslacht die persoon was die met een dun, versleten dekentje over zich heen op een stuk karton lag. Naast het kleine kampementje stond een rolstoel en ik vermoedde dus dat we een oude man of vrouw zouden aantreffen.

Toen we naar de persoon riepen en vroegen of die iets nodig had, een slaapzak, een warm jack, kwam een jonge vrouw overeind. Ze keek me recht aan. Ze was mooi, heel mooi, met een engelengezicht, lang blond haar dat keurig geborsteld was en enorme blauwe ogen. Haar ogen stonden in eerste instantie angstig. We vertelden dat we warme jassen, slaapzakken, sokken en handschoenen bij ons hadden om weg te geven. In feite hadden we nog maar twee stel van alles over en hadden we goed opgelet op onze weg terug dat we niet stilhielden bij een groep die groter was, om niemand teleur te stellen of een vechtpartij te ontketenen. Dit was dus zeker de laatste keer dat we zouden stoppen.

‘U geeft dat weg?’ vroeg ze verbijsterd. Ik knikte glimlachend naar haar, terwijl ik haar gezicht zag vertrekken en ze in tranen uitbarstte. Ze was niet in staat om iets te zeggen, ze kon alleen maar op de kille stenen zitten en snikken, huiverend van de kou. Toen ze weer een beetje was bijgekomen begon ze ons uitgebreid te bedanken. Ze vertelde dat ze samen met haar moeder was, die bij een McDonald’s in de buurt naar de wc was en zo wel terug zou zijn. Wij liepen naar het busje en pakten daar onze spullen uit, terwijl ik wenste dat ik veel meer bij me had gehad. Toen we ermee terug waren, vertelde het meisje dat ze eenentwintig was, kanker had en net met chemotherapie was begonnen, waardoor haar haar begon uit te vallen. Mijn maag kneep samen terwijl ik naar haar luisterde. Ze had een van mijn oudste kinderen kunnen zijn. Hoe kon zij nou op straat moeten slapen met alleen een dun dekentje over zich heen terwijl ze bezig was met een chemokuur? Het meisje bleef ons maar bedanken en ze begon opnieuw te snikken, niet in staat te geloven dat we zomaar uit het duister waren opgedoken om haar spullen te komen geven. Toen haar moeder terug was en we met zijn vieren in gesprek raakten, hoorden we dat ze allebei bang waren om naar een opvanghuis te gaan, omdat hun daar al verschillende keren iets was overkomen (verkrachtingen en berovingen komen vaak voor in de daklozenopvang). Ze namen liever het risico op straat te slapen dan de kans te lopen in de opvang met geweld te worden geconfronteerd, buiten voelden ze zich veiliger. Tijdens het gesprek trokken ze hun jacks aan en kropen ze in hun slaapzakken, en na nog een tijdje praten wensten we hun het allerbeste en namen we met een akelig hulpeloos gevoel afscheid. Ze bedankten ons nogmaals en wensten ons Gods zegen toe, zoals de daklozen die wij ontmoeten steeds doen, en we vertrokken. Terug in het busje waren we er helemaal stil van. We zeiden geen van tweeën een woord. Mijn hoofd zat vol met alle dingen die we hadden gezien en mijn hart huilde voor dat prachtige en doodzieke meisje.

Haar gezicht en alles wat ze had gezegd waren in mijn geheugen gegrift en lieten me niet meer los. Toen ik weer bij mijn huis was en uit ons nu lege busje stapte, besefte ik het nog niet helemaal, maar het was die laatste ontmoeting die het had gedaan: het eenentwintigjarige meisje met kanker had mijn hart diep geraakt. God had zijn troefkaart niet voor niets gespeeld — ik was verkocht.

HOOFDSTUK 2

De tweede avond op pad

De avond na onze tocht om ‘de daklozen te helpen’ (Helpen? Hoezo helpen? Een paar jassen en slaapzakken uitdelen? Gezien alle dingen die ze zo hard nodig hadden, wie maakt hier wie nou wat wijs?) was de avond waarop ik al twintig jaar lang een groot feest geef vanwege Kerstmis. Voor het diner waren zo’n honderd gasten in avondkleding uitgenodigd, allemaal vooraanstaande en bekende mensen: beroemdheden, politici, rechters, de burgemeester en andere hoogwaardigheidsbekleders. Hoewel mijn dagelijkse leven bestond uit ritjes naar de orthodontist, voetbalcompetities en carpoolen om de kinderen overal heen te brengen - het bestaan van een moeder van negen kinderen — waren mijn feesten altijd spectaculair. Dat jaar had ik overwogen om geen feest te geven, maar dacht dat het allemaal nog triester zou zijn als mijn kinderen en ik die avond in een donker, somber huis zouden zitten en de familietraditie van een feest met vrienden en bekenden zouden doorbreken. Dus gaf ik net zo’n groot feest als ieder jaar. Ik had een lange avondjurk aan, en de gasten waren allemaal mooi gekleed en behangen met juwelen. Er speelde een band. Er werd gedanst. Het was ongetwijfeld een mooi feest, zelfs al had ik niet echt plezier - hoewel ik dat niet liet blijken. Het was nou eenmaal zo dat er niets zou veranderen aan het lot van de mensen die op straat leven als ik een jute zak zou dragen en ging zitten somberen. Andere dingen kunnen wel een verschil maken, maar wel of geen feest geven hoort daar niet bij. Dus ging de show gewoon door. Wel anders dan anders was hoe ik me voelde: enorm onrustig en nerveus, er niet bij met mijn gedachten: de beelden van alles wat ik die avond ervoor had gezien schoten steeds door mijn hoofd, vooral die van de jonge vrouw en haar moeder toen we de laatste keer waren gestopt.

Aan het diner zat ik naast de burgemeester en ik bracht het onderwerp ‘daklozen’ en hun toenemende aantal terloops ter sprake. De burgemeester was een dierbare vriend en klaagde ietwat geïrriteerd dat mensen die daklozen probeerden te helpen vaak geen idee hadden waar ze mee bezig waren en het alleen maar erger maakten. ‘Hoe meer je ze geeft,’ beweerde hij stellig, ‘hoe langer ze hun verzet volhouden en op straat blijven wonen.’ Dat leek me een vreemde opvatting. Waarom zou iemand in vredesnaam op straat willen wonen vanwege een slaapzak en een paar sokken? Van die redenatie klopte in mijn ogen geen zier (en dat vind ik nog steeds, hoewel dat het meest gebruikte excuus is om geen hand uit te steken). We veranderden van onderwerp. De avond vorderde. De burgemeester en ik dansten een paar keer. Intussen was ik niet meer zo onrustig - ik had besloten wat ik ging doen. Ik hoopte alleen dat ik ze weer op dezelfde plek zou vinden, in het portiek van het bankgebouw.

Mijn metgezel van die avond ervoor was ook op het feest. Hij zag er nu volkomen anders uit in zijn avondkleding, net zoals ik in mijn lange zwarte jurk. Zodra de gasten vertrokken, ging ik naar hem op zoek en vertelde hem wat ik wilde gaan doen. Zijn ogen lichtten op: hij ging graag met me mee voor een snel bezoekje aan de straat. Ik haastte me naar boven en trok gauw een spijkerbroek, laarzen, een wollen muts, trui en parka aan. Vijf minuten later reden we weg in het bestelbusje. Even voelde ik me een soort Robin Hood: het ene ogenblik danste ik nog in feestkledij met de burgemeester, het volgende moment reed ik in spijkerbroek de donkere nacht in. Tot mijn teleurstelling bleken ze niet in het portiek van het bankgebouw te bivakkeren toen we daar arriveerden. Verdomme. Het had zo’n goed idee geleken, maar zo liep het op niets uit. Het uur daarop toerden we rond in de omliggende straten. Ik wilde per se niet naar huis voordat we ze hadden gevonden. Het was onverdraaglijk voor me als het doodzieke meisje en haar moeder nog een nacht op straat moesten slapen.

Uiteindelijk vonden we hen in een donker hoekje van een parkeerplaats in dezelfde buurt, diep verscholen in het duister. Het glimmen van de metalen rolstoel had onze blik getrokken. Voorzichtig maakten we ze wakker: het meisje en haar moeder. We boden aan hen naar een opvang te brengen, maar dat wilden ze niet. Toen heb ik ze genoeg geld gegeven om een week in een hotel te kunnen overnachten. Er werd weer gehuild, omarmd, uitgebreid bedankt en ons Gods zegen gewenst. Wij gaven hun de nummers van onze mobiele telefoons en vroegen of ze ons op de hoogte wilden houden van hun wel en wee.

Daarna volgden er vele maanden met enkele bezoekjes aan hen (op straat) en vele telefoontjes. Ik regelde dat ze terecht konden in een opvang voor vrouwen, twee keer, maar ze wilden er niet blijven. Ongeveer een jaar, misschien langer, volgden we hun reilen en zeilen, niet in staat om structurele hulp te geven. Het enige wat we te bieden hadden was het gevoel dat er mensen waren die om hun lot gaven, mensen die zich iets van hen aantrokken. Maar altijd kwamen ze weer op straat terecht, de moeder kon niet zo goed leven met de regels van de opvang. Uiteindelijk hoorden we dat de jonge vrouw was overleden. De moeder heb ik daarna nooit meer kunnen traceren, ze verdween van de straat. Ik weet niet hoe het haar is vergaan, maar die jonge vrouw met haar prachtige gezicht en zachtaardige persoonlijkheid is degene die me al die jaren op straat heeft gehouden. Ik heb haar nooit kunnen vergeten en dat zal ook nooit gebeuren. Na haar zijn er vele mensen en gezichten geweest die mijn hart hebben geraakt en voor altijd in mijn geheugen zullen blijven. Maar dat jonge meisje bleef heel bijzonder voor mij. Achteraf had ik graag meer voor haar willen doen, het enige wat ik nu voor haar heb kunnen betekenen was iemand zijn voor wie haar bestaan iets uitmaakte. Dat was het enige wat ik haar heb kunnen geven. We gaven haar hoop. Haar moeder en zij waren net als zovelen: ze woonden liever op straat, voelden zich daar beter thuis, ondanks het slechte weer, de slechte mensen en de slechte tijden. De opvanghuizen zijn voor veel daklozen gevaarlijker: met het geweld, de ziekten en de berovingen die daar plaatsvinden. Op straat hebben ze meer vrienden en voelen ze zich veiliger. Voor andere daklozen, die uiteindelijk na lang wachten en verlangen een huis kunnen betrekken, betekent die huisvesting ook hun isolement: als ze eenmaal in hun eentje in een appartement zitten, worden ze vaak depressief. Veel te vaak eindigt dat met zelfmoord. Hoewel de risico’s van het leven als dakloze natuurlijk overduidelijk zijn, voelt de straat voor velen van hen als een bekende, gezellige wereld.

Na die tweede ontmoeting met het zieke meisje en haar moeder had ik het gevoel dat mijn taak was volbracht. Maar er was wel iets onherroepelijk veranderd tijdens die twee avonden, iets in mijn ziel was voor altijd wezenlijk anders geworden. Als je het leven op straat eenmaal hebt gezien, kun je nooit meer terug naar degene die je ervoor was. Je zult nooit, nooit meer dezelfde zijn. Maar op dat moment was dat nog niet tot me doorgedrongen. Ik vond dat ik mijn plicht had vervuld. De boodschap die ik in de kerk had gekregen, hield natuurlijk niet in dat ik er mijn levenswerk van moest maken. Ik hoefde alleen maar hulp aan daklozen te geven en dat had ik gedaan. Dus keerde ik weer terug naar mijn dagelijkse bezigheden en mijn gewone leven: mijn werk en mijn kinderen. Ik was niet van plan er nog eens op uit te gaan. Maar een week later, vlak voor kerst, zat ik in de kerk en doemde er weer een onverzettelijke gedachte in mijn hoofd op. Deze keer was het: ga terug, help de daklozen. Ik verzette me minder dan de eerste keer, maar probeerde er toch onderuit te komen. Uiteindelijk moest ik toegeven: oké, ik ga wel. God kan soms nogal aandringen. Enorm aandringen. En dat deed hij.

Deze keer vroeg ik twee werknemers en een bevriend stel mee en laadden we de bestelbus bomvol. Ik denk dat we van alles vijfenzeventig stuks hadden. Het was een koude avond - het regende dat het goot - en we vertrokken voor onze tweede rit met spullen langs de bewoners van de straat. Terwijl we wegreden vroeg ik me af of het hierna genoeg zou zijn, of dit de laatste keer was. Op dat moment was ik daar niet zo zeker van als die eerste keer, en ik wist ook niet zeker of ik wel vaker wilde.

Het stel vrienden dat er die tweede keer bij was, was de perfecte keuze voor zo’n onderneming. We waren al vele jaren goed bevriend en allebei zetten ze zich al tijden in voor allerlei goede doelen, ze hadden gezorgd voor mensen met aids in het eindstadium, hadden eten en troost gebracht. Misère in een mensenleven is iets wat hen niet meer verraste en ze wilden graag mee op mijn ‘missie’. Zij waren ook de enige twee aan wie ik had verteld wat ik deed. Vanaf het allereerste begin, en waarom weet ik niet, had ik sterk het gevoel dat mijn inzet voor de daklozen niet iets was waar ik over wilde praten, ik wilde niet dat de mensen die ik kende er iets van wisten. Ik was er altijd van overtuigd dat goede daden anoniem en in stilte verricht moesten worden. Ze verliezen aan betekenis als je erover praat en erkenning en complimenten verwacht. Het heeft elf jaar geduurd voordat ik eraan toe was mijn zwijgen te doorbreken en dat alleen maar omdat ik denk dat daklozen nu het meest gebaat zijn bij de ruchtbaarheid die wij willen geven aan de dingen die we hebben gezien, zodat het grote publiek eindelijk wakker wordt geschud. Er is zoveel wat nodig moet gebeuren en een klein gebaar maakt al een enorm verschil: kleding, maaltijden, medische verzorging, psychische hulp, wondverzorging, een ritje naar de eerste hulp, een deken, een beetje vriendelijkheid. Zelfs voor mensen die geen enkele ervaring hebben, is er van alles te doen. En er zijn vele handen nodig. Dus is dit boek een roep om hulp. Er is te weinig hulp voor daklozen en de meeste mensen laten het probleem niet echt tot hun wereld doordringen, ze zijn zich er niet van bewust. Daarmee blijft het een stille, onopvallende strijd, waarin te veel levens verloren gaan die gered hadden kunnen worden als de mensen beseften wat ze konden doen en zich hun lot aantrokken. In iedere stad zijn wel een paar groepen die zich inzetten om daklozen op allerlei manieren hulp te bieden, de meeste ervan worden door privépersonen opgezet en gefinancierd, terwijl de staat en de gemeente veel te weinig doen.

John en Jane, het echtpaar dat ons op die tweede avond vergezelde, zijn mensen met een enorm hart, bezige handen, een sterke rug en een geest vol creativiteit en energie. Jane, kunstenaar met een fantastisch talent, heeft ooit in de detailhandel gewerkt en nam enthousiast de inkoop van alle hulpgoederen op zich toen ik haar over mijn project vertelde. En John, professor aan een van de beste universiteiten van Amerika, is gek op jonge mensen, vol mededogen voor iedereen die hulp nodig heeft, en is altijd bereid hun een hand toe te steken.

Zelfs tijdens die tweede trip langs de straten dachten we nog dat het daarbij zou blijven. En om eerlijk te zijn hadden we eigenlijk geen notie van wat we aan het doen waren. Opnieuw lagen er overal stapels jassen, in twee maten deze keer, medium en large, was de auto volgepropt met slaapzakken en stonden er dozen volgeladen met sokken en handschoenen op de bodem. Ons hart zat op de goede plaats en was vol goede wil, we hadden geen idee wie we die avond zouden ontmoeten of wat we op ons pad zouden tegenkomen. Ik had nog niet het gevoel dat ik wist hoe de groep daklozen die op straat leefde in elkaar zat of uit wat voor mensen die bestond, en ik wist ook niet precies wat ze nodig hadden. Alles wat ik wist was dat ze het koud hadden, nat waren, en dat alles wat we hun te geven hadden een verbetering voor hen was. Ik besefte dat ze ook honger moesten hebben, maar om naast slaapzakken en warme jacks ook nog eten uit te delen leek me veel te gecompliceerd. Dus hielden we het bij het originele idee van slaapzakken, jassen, handschoenen en sokken. Het leek me het beste wat we voor hen konden doen.

Ons groepje was een interessant samenraapsel van afkomst en kleur. De twee werknemers die ik had meegenomen waren erg geïnteresseerd en zaten vol goede bedoelingen. Ik had er niet bij stilgestaan dat wij een mix van allerlei soorten en maten, tinten en types waren, maar achteraf bezien vormden we een mooi gemengd boeket. We waren met een donkere Afrikaan, een latino, een Aziaat en twee blanken. Drie mannen, twee vrouwen. We vertrokken vol verwachting, opgewonden en druk kletsend. Het was koud en het regende. Ik had me goed gewapend tegen de regen, dacht ik, en ik moet op een grote gele eend hebben geleken in mijn felgekleurde regenpak met capuchon en rubberlaarzen. De anderen droegen eenzelfde soort regenkleding, maar wat we ook aanhadden, bij de tweede of derde keer dat we stilhielden waren we al doorweekt. De regen kwam in vlagen op ons af omdat het hard waaide en het bleek die avond gewoonweg onmogelijk om het droog te houden. En als wij het al koud hadden en doornat waren in onze regenkleding, moesten de mensen voor wie we stopten er al helemaal slecht aan toe zijn. Sommigen van hen droegen alleen een T-shirt dat door de regen tegen hun lijf aan kleefde en doorweekte schoenen die zowat vergaan waren. Veel van hen waren zelfs op blote voeten, en iedereen bibberde van de kou. Er waren er maar weinig die een jas hadden en wij moeten voor hen op wezens van een andere planeet hebben geleken, vooral ikzelf in mijn belachelijke eendenoutfit.

Onze opgewektheid, goede zin en de nerveuze grappen die we onderweg maakten begonnen te verdwijnen naarmate de avond vorderde. Wat we te zien kregen was te erg, te droevig. De mensen voor wie we stopten hadden het koud, voelden zich ellendig en vaak waren ze ziek, met koorts of een gemene hoest. Vrouwen barstten in tranen uit, mannen leken totaal verbijsterd als ze kregen wat wij te geven hadden. We hadden hen stuk voor stuk in onze armen willen koesteren, in plaats van alleen een jack om hun schouders te slaan. Onze gaven leken zo mager en hun toestand zo benard. En wat het nog pijnlijker maakte, vond ik, was het feit dat het bijna Kerstmis was. Maar natuurlijk maakt zoiets voor daklozen geen enkel verschil: feestdagen of vakantie, het gaat erom te overleven. En er werd ook niet met één woord over de feestdagen gerept.

Ik zou het heerlijk vinden om iets grappigs te kunnen vertellen over die avonden, iets om het allemaal wat luchtiger te maken, maar dat is er nauwelijks. Toen we net vertrokken waren was de stemming jolig, voornamelijk vanwege de spanning vermoed ik. We waren samen op pad in een onbekende wereld, ook al was het de stad waar we zelf woonden, en soms is het als je bang bent gemakkelijker om er grappen over te maken dan toe te geven dat je ergens tegenop ziet. En zo was het bij bijna iedere trip die we later ondernamen: veel slechte grappen en gekkigheid in het busje als we net vertrokken waren. (Later ontwikkelde het team de gewoonte om keihard op hun alarmfluitjes te blazen zodra ik mijn hand uitstak naar de doos met donuts - we leken wel kinderen op schoolreis.) Maar hoe verder de avond vorderde, hoe minder grappig alles werd. Om wat je op straat zag viel niet te lachen. Het was allemaal zo hartverscheurend, zo rauw, zo pijnlijk. Het was alsof er prikkeldraad om je hart werd gewikkeld, alsof je een stuk van jezelf verloor, voor altijd.

Die avond stond ik over een oude man gebogen die in de stromende regen op de trappen van een kerk lag te slapen en maakte hem voorzichtig wakker. Ik had een jas bij me waarvan ik hoopte dat die hem zou passen en een opgerolde slaapzak onder mijn arm. Toen hij wakker werd keek hij me met troebele ogen aan - het zat er dik in dat hij had gedronken (misschien de enige manier om warm te worden, of in ieder geval de harde werkelijkheid van zijn leven te verdoezelen). Hij knipperde verbouwereerd met zijn ogen toen hij naar me opkeek, niet in staat te begrijpen wat hij zag. ‘Ben ik dood?’ vroeg hij nogal verbaasd.

‘Nee, nee,’ stelde ik hem gerust, terwijl ik hem de spullen gaf die ik voor hem had meegebracht. Hij staarde nog altijd beduusd voor zich uit terwijl ik de trappen alweer afrende om me weer bij de anderen te voegen. Hij riep me nog na om me te bedanken en me Gods zegen toe te wensen. Toen ik me omdraaide om naar hem te zwaaien, zag ik dat hij met moeite zijn jack aantrok, hoofdschuddend van ongeloof.

We hadden die eerste paar avonden niet het gevoel dat we een duidelijk doel hadden en ik denk niet dat een van ons het op dat moment had kunnen benoemen of een etiket had kunnen plakken op wat we deden. Dat kwam pas veel later. Toen waren het ‘liefdes voor één nacht’ — iets wat we graag wilden, maar waar we niet verder over nadachten, niet over wat er daarna zou komen, wat het effect van onze acties was. Die tweede avond gingen we wat gevaarlijkere buurten van onze stad in, maar we voelden ons nooit bang. De mensen hadden het te koud, waren te nat en te ongelukkig om een bedreiging voor ons te vormen. Later, veel later, ontdekten we dat het tegelijkertijd de veiligste omstandigheden waren, hoewel die ook voor ons de onprettigste waren om erop uit te gaan: wanneer mensen al hun aandacht nodig hebben om te kunnen overleven, is er geen ruimte om anderen kwaad te berokkenen - meestal. Soms, op warmere avonden met minder moeilijke omstandigheden hing er een bijna tastbare spanning op straat, een gevoel dat mensen op moeilijkheden uit zijn, woedend zijn om hun lot, wat voor ons ook spanning opleverde. Lange dagen in de zomer waren gevaarlijk voor ons, als we goed te zien waren vanaf grote afstand door personen die het minder goed voorhadden met ons of gewoon ergens op uit waren. Ons werk verliep het soepelst en veiligst in het donker bij slecht weer. Moeilijk voor ons en voor hen, maar met het minste risico.

Op die tweede nacht was er geen gevaar, het was alleen maar heel koud en heel nat en er waren een heleboel mensen die zich rot voelden. De jassen en slaapzakken hielpen wel, maar dat was niet alles. Iedere keer dat we stilstonden werd me duidelijker dat onze komst niet alleen zorgde voor warme en droge spullen, maar ook voor iets anders: het gevoel dat er mensen waren die zich het lot van anderen zo aantrokken dat ze op pad gingen om hen op te zoeken en iets te geven wat het leven draaglijker maakte. Mensen die hen niet kenden en niets van hen terug hoefden. Misschien waren ze net zo blij geweest als we ze wat kartonnen dozen, sinaasappelkistjes of een paar ouwe rubberlaarzen hadden gebracht. Het idee dat er mensen in de stromende regen op uit waren gegaan om iets voor hen te doen, die zich hun lot aantrokken en begaan met ze waren, was de krachtigste boodschap die we overbrachten. Het geschenk dat we die avond met hen deelden was hoop, iets wat voor onszelf net zo belangrijk was als voor hen. Als er zomaar iemand uit de lucht kan komen vallen -onverwacht en zonder bijbedoelingen - waarom zou ook ons dat dan niet kunnen gebeuren in ons eigen leven, waarom zouden wij dan niet kunnen krijgen waar we naar verlangden? Hoop is een geschenk dat met niets te vergelijken valt. Het begon tot me door te dringen dat wat we meemaakten net zo belangrijk was voor ons als voor hen. Wie heeft er nou geen hoop nodig in zijn leven, hoop dat er iets kan veranderen, dat er iemand om je geeft, dat het niet alleen akelige dingen zijn die je kunnen overkomen, maar ook goede.

Tijdens een van de laatste keren dat we bleven stilstaan die avond, brak er een stralende lach door op het gezicht van een enorme vent, voor wie ik waarschijnlijk bang zou zijn geweest als ik hem alleen in een donkere straat was tegengekomen. Hij keek op naar de hemel en lachte met de prachtigste tanden en mooiste glimlach, terwijl hij riep: ‘Dank u wel, God!’ Het ontroerde me diep. En natuurlijk bedankte hij ons ook, en wenste hij ons Gods zegen toe toen we weer vertrokken.

Overal waar we kwamen vroegen de mensen ons waar we vandaan kwamen, van welke kerk we waren, welke groep, welke organisatie. Ons antwoord was altijd: ‘Nergens van,’ en we vertelden hun dat we gewoon een groep vrienden waren die dit wilden doen. We konden hun niet echt uitleggen waarom, dat wisten we zelf niet eens, behalve dan dat ik het gevoel had dat ik in de kerk een boodschap had gekregen, die zelfs mij raar in de oren klonk — dus vertelde ik dat maar niet. De mensen aan wie we slaapzakken en jassen uitdeelden reageerden verbaasd, verrast, vol ongeloof, maar ook dankbaar en blij.

En deze keer, met meer jacks, slaapzakken en mensen dan de eerste keer, waren onze goed geordende spullen al na de eerste paar keer stoppen veranderd in een enorme puinhoop. Overal lagen sokken en handschoenen, de slaapzakken rolden het busje uit - gelukkig in plastic hoezen —, de donzen jacks gleden alle kanten op. Dat het twee maten waren, maakte het ingewikkelder, hoewel het ook praktischer was. We stonden naar elkaar te roepen: ‘Sokken, ik moet sokken... waar zijn de large jassen... geef me eens een medium aan... nee, een medium!’ Het was een chaos, hoewel we probeerden het netjes te houden. We waren niet slordig, maar eerder ongeorganiseerd, waardoor het een rommeltje werd. Na verloop van tijd vonden we dan wel wat we nodig hadden, maar we liepen elkaar danig in de weg terwijl we probeerden ervoor te zorgen dat iedereen kreeg wat we wilden geven. En ook waren we al veel te snel weer door de voorraad heen. Ik stond er versteld van, opnieuw, hoe snel alles op was, met nog zoveel mensen die zoveel hadden kunnen gebruiken, maar die we niets meer konden geven.

Die avond hadden we voldoende voor vijfenzeventig mensen en het kostte nog geen twee uur om alles uit te delen. Plotseling was het busje leeg, waren de jacks op, de sokken weg, de handschoenen verdwenen. Veel te snel hadden we niets meer om weg te geven. Aan dat gedeelte van de avond heb ik altijd een hekel gehad: dat je terug naar huis moest en probeerde de mensen in de portieken die we niets hadden kunnen geven niet te zien. Het was onnoemelijk pijnlijk en soms huilden we als we langs hen reden. Al die nachten ging ik naar huis met niet alleen de mensen die we die avond hadden ontmoet in gedachten, maar ook met een verscheurd hart om degenen die we niets hadden kunnen geven. Soms was ik meer bezig met hen dan met de anderen. Water naar de zee dragen, een druppel op de gloeiende plaat, meer konden we niet zijn.

In tegenstelling tot wat de mensen meestal verwachten, vroeg niemand ons om geld. Die vraag kwam nooit op. Tijdens mijn elf jaar op de straat werd ik maar één keer om geld gevraagd. En toen ging het ook maar om een dollar. De mensen waren zo dankbaar voor wat we hun gaven, en ze waren ook zo fatsoenlijk, dat het volgens mij niet eens in ze opkwam om meer te vragen. Heel soms vroeg er iemand om een sigaret, maar dat was maar heel soms. Ze waren dolblij met wat ze kregen en ongelooflijk dankbaar. Volgens mij waren ze net zo blij geweest als we ze alleen sokken, of alleen handschoenen hadden gegeven. Mensen die op straat leven hebben geleerd niets meer te verwachten in het leven, de meesten hebben alle hoop verloren, en dus is welk cadeau dan ook een klein wonder. Ik heb veel van hen geleerd over dankbaar zijn voor wat je hebt of wordt gegeven, zonder meer te willen.

Ons kleine team functioneerde prima die avond. Jane was van ons allen het best in staat de voorraad in het busje in de gaten te houden en ons te rapporteren wat er nog over was, terwijl onze spullen verdwenen in de straten. Een van onze zorgen was dat we niet voor iedereen genoeg zouden hebben en dus stopten we niet bij groepen die te groot waren voor ons. Het laatste wat we wilden was mensen teleurstellen en van streek maken of het risico lopen op een boze of gefrustreerde reactie. Jane hield ons op het juiste spoor en leek wel honderd handen te hebben, terwijl ze ons vanuit het busje aanreikte wat we nodig hadden — soms dook ze letterlijk tussen de spullen of klom ze eroverheen: een liefdevolle inktvis met gymschoenen aan. En John, met zijn enorm goedhartige gezicht en lieve ogen keek naar de mensen op een manier die er bij hen geen twijfel over liet bestaan dat hij echt met hen meeleefde en hen wilde helpen. Het leek wel alsof hij er zijn hele leven op had gewacht iedereen persoonlijk te ontmoeten, en iedereen reageerde dan ook heel goed op hem. Tony sprak als dat nodig was in het Spaans met de mensen met wie we die avond te maken hadden en was doorlopend opgewekt en vrolijk terwijl hij de spullen uitdeelde. Younes reed ons geduldig van de ene stop naar de volgende. Zijn zachtaardigheid en alleen al de aanblik van zijn omvang waren zó indrukwekkend dat die ervoor zorgden dat we veilig waren, waar we ook gingen. En hoewel alleen maar in mijn gedachten, was ook mijn zoon Nick erbij. Ik dacht veel aan hem en wilde dat hij op tastbare wijze deel van alles uitmaakte, omdat hij er indirect de aanleiding toe was geweest dat dit gebeurde. Op het laatste moment voordat we vertrokken, had ik zijn horloge omgedaan. Het troostte me om het steeds om mijn pols te zien en gaf me het gevoel dat hij erbij was. Ik draag sowieso iedere dag zijn ring en sinds die avond ook altijd zijn horloge als we de straat op gaan. Het houdt hem vlakbij.

Al met al was het een geslaagde avond. Er waren gezichten en momenten die zich in ons geheugen griften en die we met ons meenamen toen we weer naar huis reden. We hadden nog een setje spullen achterin liggen, maar zagen niemand die in zijn eentje was. We deden ons best om nog een laatste iemand te vinden en dat gebeurde ook natuurlijk. Daar was Gods bekende laatste troefkaart. Net zoals bij het doodzieke meisje die eerste keer, was het nu ook de laatste ontmoeting die me een soort genadeklap gaf. Ik zag hem vanuit mijn ooghoeken, we waren hem al bijna voorbijgereden. Hij zat in een donker steegje in een portiek, alleen, een perfecte kandidaat voor die ene set spullen die we nog hadden. Ik riep dat we moesten stoppen. Younes parkeerde het busje en we klommen eruit. Ik liep naar de jongen toe. Ik weet niet waarom, maar ik had het gevoel dat ík deze jongen de spullen moest geven en zelfs nu nog schieten de tranen in mijn ogen als ik aan hem denk. Toen we dichterbij kwamen, zagen we hoe verschrikkelijk jong hij was: hij had lang haar en nog bijna het gezicht van een kind, hij was doorweekt tot op het bot, was blond en zag eruit als Jezus. Maar er zaten ook korsten op zijn gezicht en onwillekeurig schoot de gedachte aan aids door me heen, maar ik dacht eigenlijk niet toen ik naar hem keek, ik kon alleen maar voelen. Hij zat verward in zichzelf te mompelen en zijn blauwe ogen leken dwars door me heen te kijken. Deze jongen kon niet ouder zijn dan een jaar of negentien, twintig, dezelfde leeftijd als Nick nu gehad zou hebben, en alles wat ik kon bedenken was dat zijn moeder als ze hem zo zag, ter plekke zou sterven van verdriet.

Het was nog maar een jongen, een jongen die in een portiek zat, door- en doornat, in T-shirt en spijkerbroek. Hij had maar één been, het andere was bij de knie geamputeerd, en zijn krukken lagen achteloos neergegooid op de straat naast hem. Ik liep naar hem toe, maar kon een tijdje niets zeggen, ik was niet in staat hem aan te bieden wat we voor hem hadden. Ik stond er alleen maar, met de tranen biggelend over mijn wangen, terwijl hij praatte alsof hij in een delirium zat. Toen ik eindelijk weer uit mijn woorden kon komen, vertelde ik hem dat we een warm jack en een slaapzak voor hem hadden. Hij knikte. Ik vroeg hem of we hem ergens heen konden brengen en als antwoord schudde hij heftig zijn hoofd. Even vroeg ik me af of mijn verbeeldingskracht soms een spelletje met me speelde: zag ik dit alleen maar om me te laten beseffen hoe nodig we waren op de straten? En als Nick zijn hele leven niet zo liefdevol was verzorgd en niet zo goed was beschermd, als ik het geld niet had gehad om allerlei soorten hulp voor hem te regelen, zou hij dan zo terecht zijn gekomen? Met maar één been, een delirium, doorweekt en dakloos? Deze jongen was van dezelfde leeftijd als mijn zoon en hij leek mij geestelijk niet gezond. Ik probeerde die jongen te helpen die avond, en ik besefte dat ik daarbij heel erg aan zijn moeder dacht en het ook voor haar deed. Zou een andere vrouw hetzelfde voor mij hebben gedaan, als het Nick was geweest? Daar kun je alleen maar op hopen.

Ik zette de spullen naast de jongen op de stoep en bleef bij hem staan, terwijl hij langzaam uit de regen wegschoof, verder het portiek in, en zo bleven we een tijdje naar elkaar staan kijken. Ik zei: ‘God zegene je,’ omdat ik niet wist wat ik anders moest zeggen. Het kostte me al mijn kracht om me om te draaien en van hem vandaan te lopen, hem daar achter te laten en dus niet naast hem te gaan zitten en mijn armen om hem heen te slaan. Ik huilde nog steeds toen ik terug bij het busje kwam en niemand zei iets op weg naar huis. Het was doodstil. Die dag was de dag voor Kerstmis en ik wist dat ik die jongen voor altijd in mijn hart had gesloten. Ik heb hem nooit meer gezien. Anderen kwam ik in de loop van de jaren nog weleens tegen, maar hem niet. Ik denk niet dat hij nog leeft, gezien zijn conditie van die avond. Ik voelde me dankbaar dat het met Nick niet zo ver was gekomen en ik besefte opnieuw hoe blij ik was dat we hem hadden gehad, ondanks zijn droevige einde. Die avond raakte die jongen in het portiek mijn ziel en ik zal hem altijd met me meedragen.

HOOFDSTUK 3

Het team

Na die tweede avond op straat vond ik dat ik mijn missie echt had volbracht. Ik had geluisterd naar de opdracht die in de kerk in mijn hoofd was opgekomen, had actie ondernomen en was de straat op gegaan. Twee keer. Drie keer zelfs, als je die keer meetelde toen ik terug was gegaan om het zieke meisje op te zoeken, die avond na het jaarlijkse kerstfeest dat ik geef. Maar in januari begon het tot me door te dringen dat onze acties niet iets waren wat je maar een of twee keer deed. Ik onderhield nog altijd contact met het meisje dat kanker had. Ze belde me af en toe om wat van zich te laten horen. Zij is de enige dakloze die ik ooit mijn telefoonnummer heb gegeven. En ik bracht haar en haar moeder een paar keer naar een daklozenopvang of een motel. Maar ze bleven er nooit. Tot op dat moment herinnerde ik me bijna iedere dakloze die ik had ontmoet, alle gezichten, en het was uiteindelijk tot me doorgedrongen dat de nood zo hoog was, dat ik hun met geen mogelijkheid de rug kon toekeren. Ik had te veel gezien om te doen alsof er niets aan de hand was, en alles gebeurde in mijn eigen achtertuin, mijn eigen stad.

Ik had het op andere manieren kunnen aanpakken — door bijvoorbeeld met een gevestigde organisatie in zee te gaan. Ik kende een bepaald tehuis voor gezinsopvang en had hun geschenken gestuurd vanwege kerst. In San Francisco bestaan ook twee ongelooflijk efficiënte eetgelegenheden voor daklozen. Ik had maaltijden kunnen gaan opscheppen, of kunnen gaan afwassen. Maar koken, nee, zelfs daklozen zouden mijn kookkunsten zeker niet waarderen. Met een paar uitzonderingen (biefstuk, kip, taco’s en wentelteefjes) zijn mijn culinaire vaardigheden van een vrij laag niveau, hoewel ik een overheerlijke boterham met pindakaas kan maken. Maar je kunt nou eenmaal niet alles doen in je leven en hoewel ik koken voor mijn gezin best leuk vind, is het niet iets waarin ik uitblink. Ik heb het geluk dat er al jarenlang mensen zijn die voor ons koken en daarbij heb ik zelf ook trouw twee keer per week voor mijn kinderen gekookt (iets wat met gemengde gevoelens werd ontvangen). Het koken was altijd een leuk familiegebeuren omdat ik ze daarbij altijd liet helpen en het zo een gezamenlijk project werd. Na de maaltijd applaudisseerden we altijd voor het kind dat me had geholpen, zelfs als dat niet meer inhield dan het uitpakken van de kaas of het husselen van de sla. Dat waren avonden waarvan we allemaal genoten, vooral op zondag. Maar vanaf het moment dat Nick niet meer naar huis kwam voor die etentjes, kon ik het niet meer verdragen om op zondag te koken, dus sinds die tijd bestelden we meestal Chinees eten of pizza. Zijn favoriete maaltje waren taco’s. Nadat hij was gestorven, duurde het nog meer dan een jaar voordat ik weer taco’s kon maken op een zondagavond. Aan mijn oudste zoon Trevor bekende ik dat het me sowieso een jaar had gekost taco’s te maken zonder daarbij te huilen. Hij lachte, en met een wrang gezicht merkte hij op dat het hem twintig jaar had gekost mijn taco’s naar binnen te krijgen zonder daarbij in tranen uit te barsten. Dus zo zit het met mijn kookkunst.

In ieder geval, en ik weet niet echt waarom, sprak het idee om te gaan werken voor een gevestigde hulporganisatie voor daklozen me niet aan. Ik wilde doorgaan met wat we waren begonnen. En zelfs al was het af en toe moeilijk, werk waardoor je echt van slag raakte, werk dat soms zelfs gevaarlijk en eng was, ik wilde het liefst de straat op, op zoek gaan naar de mensen die daar woonden om hen rechtstreeks onze spullen te overhandigen. Op die manier wist ik zeker dat ze het kregen en was ik niet afhankelijk van anderen om daarvoor te zorgen.

Ik had sterk het gevoel dat de mensen die het meest in nood waren, die het slechtst functioneerden, niet in staat waren om hun weg naar eetlokalen, kerken of opvanghuizen te vinden. Ik wilde liever naar hen toe gaan, hen opzoeken op de plekken waar ze op dat moment waren. En ik vond dat ik de boel goed moest overdenken en organiseren om meer orde te brengen in de manier waarop we werkten. Ik overlegde met Jane en we besloten voortaan voor de mannen jassen in drie maten te bestellen - medium, large en extra large — omdat we hadden gemerkt dat onze large jassen soms te klein waren voor flinke mannen en onze mediums vaak te groot voor de vrouwen. Er leefden veel meer mannen op straat dan vrouwen, misschien wel tien keer zoveel, maar aan de andere kant waren er ook genoeg vrouwen om jassen in twee maten voor te bestellen. Op dezelfde manier bestelden we sokken in twee maten. De handschoenen hielden we zoals ze waren en we besloten er wollen mutsen bij te voegen. Onze inventaris groeide, en we besloten het flink aan te pakken en voor de volgende trip honderd stuks van alles aan te schaffen.

We beseften ook dat we een echt team nodig hadden als we dit soort acties regelmatig wilden gaan doen. Het was een hoop werk geweest voor maar vijf man, de hele avond dat busje in en uit, en als we ermee wilden doorgaan, moesten we ook beter aan onze veiligheid denken. Ik kende twee politieagenten vrij goed en ik belde hen om te vragen of ze bereid waren dit werk samen met ons te doen in hun vrije tijd. Mijn enige voorwaarde was dat ze er niemand iets over mochten vertellen, wat hun heel goed uitkwam: ze twijfelden eraan hoe er bij de politie over het uitdelen van spullen aan daklozen werd gedacht. En ik wilde ook zeker anoniem blijven, niet alleen uit principe, maar ik vreesde alleen maar bemoeienissen als er meer mensen van onze acties wisten, of erger nog: publiciteit voor mij, wat wel het allerlaatste was wat ik wilde. Ik wilde gewoon uitdelen wat we uit te delen hadden en verder niets. En er zeker geen erkenning voor krijgen. We waren een team en er was geen enkele reden waarom de mensen op straat zouden moeten weten wie ik was, het was veel beter als zij en ieder ander dat juist niet wisten. Bovendien dacht ik dat het veiliger zou zijn om anoniem te blijven en het ons meer vrijheid zou geven - ik kon me niets ergers voorstellen dan dat de pers erachter zou komen en ons zou gaan volgen op onze ritten. Dus vond ik het het beste om niemand te laten weten wat we deden en zo zijn we het ook blijven doen, anoniem en in het geheim, elf jaar lang. Pas nu heb ik eindelijk besloten, hoewel met pijn in het hart, om de boodschap uit te dragen, omdat het belangrijk is dat het publiek weet wat er onder hun neus gebeurt in hun eigen achtertuin, hun eigen stad - iedere stad. Mensen kunnen niet eeuwig hun blik blijven afwenden en alles blijven negeren. Het is tijd om het feit dat er daklozen op onze straten moeten leven onder ogen te zien en er iets aan te doen. Dus nu leen ik mijn stem aan de mensen die op straat wonen, in de hoop dat ik daarmee meer kan doen dan alleen slaapzakken en jassen uitdelen.

Randy en Bob, de twee agenten, voegden zich meteen bij ons team. Ik wist nog niet hoe vaak we erop uit zouden gaan voor onze geheime missies, maar ik wist wel dat het meer dan één keer zou zijn en misschien wel op regelmatige basis. Uiteindelijk besloten we dat we één keer per maand een ronde zouden doen; het kostte zoveel tijd dingen opnieuw te bestellen en alle voorraden weer aan te vullen, en bovendien was het een duur project, zelfs al in het begin. Maar ik besloot dat het een project was dat ik wilde doen, dat het de manier was waarop ik mijn geld wilde besteden. Ik hoefde Nick niet langer te ondersteunen, het veiligheidsnet van de mensen om hem heen te financieren, plus de verpleegsters en psychiaters die voor hem nodig waren. Dat geld kon ik nu aan daklozen uitgeven, hoewel het project gedurende de jaren veel meer geld ging kosten dan Nick ooit had kunnen opsouperen. Maar ik had de financiën om het me te kunnen veroorloven en het een tijdje vol te houden. Ik had geen idee hoe lang ‘een tijdje’ zou zijn. Voor ieder van ons was het een ervaring waarin we bleven leren. En dat was telkens weer iets anders. Het viel ons allemaal op dat de sfeer in de stad iedere keer dat we op pad gingen verschilde. Het weer beïnvloedde het humeur van de mensen die we ontmoetten, maar buiten dat had ook iedere avond zijn eigen stemming. De ene keer ernstig, bijna onheilspellend, de andere keer somber, soms hing er een vreemde agressie in de lucht die we allemaal voelden, andere keren leek het luchthartiger, minder nerveus en relaxed. Soms gleden we zonder een hobbeltje door een avond en andere keren waren we bang, vreesden we voor onze veiligheid en konden we de spanning op de straten haast letterlijk aanraken. Het was onmogelijk te voorspellen hoe de sfeer was, maar er hing altijd een bepaalde stemming. Een stemming die aan zijn eigen wetten onderhevig leek, een eigen leven leek te leiden.

Dat onvoorspelbare van een avond, waarvan we ons allemaal bewust waren en dat we allemaal voelden, maakte het nog belangrijker om echt een goed team te hebben. Naast de twee werknemers die me al op de eerste twee ritten hadden vergezeld, Tony en Younes, en de twee politieagenten die zich bij ons team aansloten, waren er nog twee mensen die graag mee wilden doen. Cody en Paul hadden Nick allebei verpleegd en verzorgd, en waren na zijn dood op mijn kantoor komen werken. Paul als beveiliger en Cody als uitvoerend assistent voor de stichting die we hadden opgericht ter nagedachtenis aan Nick. En het was vanwege mijn overleden zoon dat ze allebei graag mee wilden werken aan het daklozenproject. Hoewel ik het nooit echt hardop had uitgesproken, voelden ze allebei terecht aan dat het project veel met Nick te maken had. En John en Jane waren natuurlijk sowieso al enthousiaste teamleden. Samen vormden we zo een groepje van negen mensen. Er zijn andere teams die directe hulp geven aan de mensen die op straat leven en teams die weer andere dingen doen, maar geen enkel team deed exact hetzelfde als wij. Daarbij komt dat er nauwelijks coördinatie of zelfs communicatie is tussen de groepen die op pad gaan om daklozen te helpen en vaak weten ze niet eens van elkaars bestaan. Ieder team doet zijn eigen ding en doet dat zo goed mogelijk. Voor de toekomst zou coördinatie tussen de verschillende teams een goede ontwikkeling zijn, het zou het werk op straat efficiënter en beter kunnen maken.

Dus zo zat ons beginteam in elkaar: Younes, Tony, Paul, Cody, Bob, Randy, Jane, John en ik. Dat leek ons ruim voldoende. Later voegden zich nog twee andere politieagenten bij ons: Jill en Joe, ook vrienden (die hielpen in hun vrije tijd, niet in hun hoedanigheid als agent). En veel later, en slechts op een paar zeldzame gelegenheden, gingen er nog twee heel goede vrienden mee die ik in vertrouwen had genomen. Ook zij moesten eerst zweren hun mond te houden over wat ik, toen regelmatig, op de straat uitvoerde. Ze waren volkomen verbijsterd door wat ze te zien kregen. Dus zo hadden we in het begin een team van negen mensen. Het was daarmee ook duidelijk dat we met negen man plus voorraad voor meer dan honderd mensen, nóg een busje nodig hadden. Ik had Nicks busje nog altijd in de garage staan, de auto die hij had gebruikt als hij toerde met zijn band. Zowel de binnen- als de buitenkant waren overdekt met graffiti en stickers van allerlei bands waarmee ze hadden getoerd of gespeeld. Het busje was helemaal Nick. Ik hield van het idee met zijn busje op pad te gaan, het voelde als nog een manier hem deel uit te laten maken van onze ervaringen op straat. (En natuurlijk draag ik ook nog altijd Nicks horloge, puur om het gevoel, als ik de straat op ga. Raar misschien, maar iedere keer dat ik erop kijk, raakt het mijn hart.)

Ik was heel dankbaar dat er tot dan toe niemand van ons team iets was overkomen, en dat is gelukkig ook nooit gebeurd. We waarschuwden elkaar altijd om voorzichtig te zijn, zeker als iemand van het team te ontspannen raakte en te weinig op zijn qui-vive was. Om mensen die nog nooit eerder iets dergelijks hadden gedaan mee te nemen op zo’n trip was altijd een risico, dat we dan ook meestal probeerden te vermijden — nog steeds trouwens. Het is gevaarlijk voor hen en kan dat ook voor ons zijn. Niet goed opletten, een moment van aarzeling, stilstaan en vragen ‘waarom’, in plaats van maken dat je wegkomt: zulke dingen kunnen ons allemaal in gevaar brengen.

Onder de paar mensen die ons af en toe vergezelden om een extra paar handen te hebben bij het uitladen van het busje, was ook een goede vriend: Michael, iemand die diep gelovig is. Net zoals Jane en John werkte hij al jarenlang met mensen met aids. Nadat hij een tijd met ons op straat had gewerkt, vertrok hij als missionaris naar het Midden-Oosten en daarna naar Liberia. Nu zit hij in Brazilië en werkt hij daar met mensen die hulp nodig hebben. Hij was supergoed in het werken op straat en werd iemand die vaak met ons team meeging. Na een tijdje bleek dat alles soepeler verliep als we met zijn twaalven of zelfs dertienen waren. De taken konden dan beter worden verdeeld en daarmee was iedereen veiliger. Meer mensen dan dat waren er weer te veel, dus wilden we hoogstens twee of drie extra krachten meenemen, als het tenminste mensen waren met de juiste instelling. Elf man was net voldoende. Maar de verkeerde ‘gastwerker’ erbij gaf meer problemen dan hulp. Hoewel veel medelevende mensen graag wilden helpen bij onze ritten, haakten ze na een keer meestal af — het werk was fysiek zwaar: het uitladen van de busjes, het sjouwen met de spullen, de confrontatie met het gevaar op straat en de ongunstige omstandigheden waaronder we het werk deden, vooral bij slecht weer, dat alles schrok mensen af, waardoor ze zich niet aanmeldden om nog een keertje mee te gaan. Het bleek nooit zo te zijn zoals ze hadden verwacht en sommige avonden waren natuurlijk moeilijker dan andere. De risico’s die we namen en waaraan we gewend waren geraakt: wij vonden ze vrij normaal, maar ze konden angstaanjagend zijn voor mensen die nooit eerder in zulke omstandigheden waren geweest. Voor sommigen was het gewoon te veel. Anderen vonden het een bijzondere ervaring, maar hadden niet de behoefte ons nog eens te komen helpen. Wij begrepen dat natuurlijk volkomen en waren dankbaar voor hun hulp, ook al was het maar voor één keer.

In het begin van ons werk op straat gebruikten we twee busjes en na verloop van tijd kwam Nicks busje er dus bij. Als ik zijn busje zag rijden in onze kleine colonne, gaf me dat altijd het troostende gevoel dat Nick erbij was. Halverwege de avond gingen we terug om het derde busje opnieuw te laden, waardoor we even een tekort aan mankracht hadden en de groep die achterbleef meer gevaar liep. Wij leveren gewoonlijk vier ladingen spullen af op straat en het opnieuw laden van het derde busje werkt goed. Vrachtwagens zouden veel te lastig zijn. En daarbij is vier busladingen vol de hoeveelheid die we ons kunnen veroorloven. Als er geld genoeg voor was, zouden we wel twee keer zoveel uit kunnen delen, de behoefte eraan is er.

Op dezelfde manier waarop ons team dat de straten op ging langzamerhand was gevormd, kregen we ook een groep vrijwilligers bij elkaar om de spullen uit te zoeken en in te pakken. Daar zijn twee à drie weekenden voor nodig, en Jane houdt de voorraden op peil en doet de bestellingen. Door de jaren heen raakten we steeds beter georganiseerd.

Als we eropuit gaan, vertrekken we altijd vlak na zessen, met onze busjes tjokvol. We hadden algauw in de gaten dat het het efficiëntst is ’s avonds te werken, omdat mensen zonder huis overdag meestal rondzwerven, vaak met een karretje bij zich waarin hun hele hebben en houen zit. Het is veel gemakkelijker daklozen te lokaliseren wanneer ze zich hebben geïnstalleerd voor de nacht, dus komen we pas in actie als het donker is. Bovendien is het veiliger voor ons om in het donker, en dus minder goed zichtbaar, te werken. Ik bid altijd in stilte voor de mensen van ons team. Ondanks mijn enthousiasme en toewijding aan het werk zijn de andere teamleden en ik ons al vanaf het allereerste begin terdege bewust van de gevaren van de straat en de risico’s die we lopen. We hadden geen vooropgezet plan hoe we met die gevaren zouden omgaan als we ermee werden geconfronteerd. Er waren voor mij twee dingen die me de illusie van veiligheid gaven: ten eerste omdat het idee in de kerk in me was opgekomen, dus hoe kon ons nou iets gebeuren als we door God waren gestuurd? Toen ik dat ooit eens aan een priester vertelde, reageerde die meteen door te zeggen dat Gods zegen niét rust op onbezonnenheid. Tja, goed punt. Maar het heeft een hele tijd geduurd voordat ik echt doordrongen was van het feit dat onze veiligheid op straat niet gegarandeerd was omdat het idee om hulp te geven aan daklozen een soort boodschap van hogerhand was. Totaal niet zelfs. In de loop van de jaren hebben we een paar keer maar ternauwernood aan gevaar kunnen ontsnappen. Je moet altijd alles in de gaten houden, slim en alert zijn en soms gewoon snel maken dat je wegkomt.

Het tweede wat me een veilig gevoel gaf was het feit dat we twee politieagenten bij ons hadden. Hoewel ze niet in de hoedanigheid van agent aan onze tochten deelnamen, namen ze natuurlijk wel hun ervaringen en opleiding met zich mee. Maar ook dat garandeerde ons natuurlijk geen honderd procent veiligheid, besefte ik later, omdat we ons altijd verspreidden en af en toe in ons eentje met een groep daklozen om ons heen in een gevaarlijke buurt stonden. Afschuwelijke dingen kunnen je in een razend tempo overkomen. Maar het feit dat we twee agenten bij ons hadden hielp zeker, en als zij er niet waren geweest was ik misschien niet dapper genoeg geweest om het zo lang vol te houden. Hoogstwaarschijnlijk niet. En daarom alleen al waren Bob en Randy een heel belangrijke toevoeging aan ons team. We voelden ons er allemaal een stuk veiliger door. Gelukkig hebben ze hun professionele vaardigheden nooit hoeven te gebruiken, maar hun oplettendheid, voorzichtigheid, instinct en kundigheid in het hanteren van gevaarlijke situaties redde ons er meer dan eens uit en daarmee werden waarschijnlijk veel grotere problemen voorkomen.

Als we zo in het busje zaten en net waren vertrokken voor weer een avond daklozenwerk, dacht ik regelmatig terug aan een film die ik ooit als kind heb gezien: een film over stierenvechters die altijd een schietgebedje deden voordat ze de arena in gingen. Zo voelde ik me ook een beetje: we wisten nooit wat ons te wachten stond, maar ik bad altijd dat iedereen die meeging weer levend en wel zou terugkeren. Het werd een ritueel voor me om voorafgaand aan zo’n avond naar de mis te gaan, waar ik dan een kaars opstak voor ieder lid van ons team. Hoewel ik me steeds minder slecht op mijn gemak ging voelen, verloor ik nooit uit het oog dat we risico’s namen met ons werk en dat het gevaarlijk voor onszelf kon zijn.

Niemand van ons had ooit tijd om te eten voordat we vertrokken, dus kwam iemand op het idee een grote doos donuts mee te nemen, waar door de jaren heen heel veel grappen over zijn gemaakt. Maar die donuts hielden ons echt op de been. Later bracht Bob altijd nog een zak amandelcroissants mee, wat een wat ‘chiquere’ smaak toevoegde aan onze etenswaren. Die twee dingen werden een vast traditie op onze daklozenavonden. Helaas belandden die dozen op de een of andere manier altijd naast mij in ons busje en iedere keer at ik er weer veel te veel van. Maar ze waren echt precies wat we nodig hadden! Natuurlijk was het een idioot dieet voor mensen die veel energie nodig hadden, maar het was alles wat we aten op die avonden, af en toe aangevuld met wat popcorn van Jill. Meestal waren we te opgewonden en gierde er te veel adrenaline door ons lijf om überhaupt te kunnen eten. En als we dorst hadden dronken we water of frisdrank. We stopten nooit voor een kop koffie, zelfs als we het ijskoud hadden. We wilden geen tijd verdoen, niet vertragen, niet stoppen. We hadden wel wat beters te doen.

Als we op pad gingen reden we altijd in zuidelijke richting, alle busjes achter elkaar, in konvooi. Dan kwamen we eerst langs een klein parkje waar daklozen op het gras slapen, zelfs als het koud is. Er is geen beschutting daar, maar wel veel ruimte. Aan de overkant van de straat staat een kerk waar ook altijd een handvol mensen in het portiek bivakkeren. Dit werd onze traditionele eerste stop en meestal, op een paar zeldzame uitzonderingen na, deden we daar een hoop ‘zaken’. Op dat moment, in het begin, gaven we nog steeds losse items weg. Jane had alles heel goed voor elkaar: iedere maat in een andere doos, elk item lag zo voor het grijpen en een van de busjes was alleen maar geladen met slaapzakken. Met drie maten jacks voor mannen en twee voor vrouwen was mijn eerste vraag altijd, nadat ik had uitgelegd wat we kwamen doen: ‘Neem me niet kwalijk, meneer, maar heeft u large of extra large?’ De mannen staarden me meestal aan alsof ik gek was en het team plaagde me altijd met die vraag. Tegenwoordig kan ik trouwens redelijk op het oog inschatten welke maat onze klanten hebben. Er werd een hoop flauwekul gemaakt, mijn teamgenoten vroegen me of dit onze nieuwe zomer- of de nieuwe wintercollectie was en of de spullen later ook konden worden geruild. Dat soort meligheid hield de stemming erin zo aan het begin van de avond. We konden met de uitbreiding van het assortiment de mensen wel de spullen geven die hun werkelijk pasten.

Met twee agenten aan boord durfden we de gevaarlijkere buurten in te gaan. We hadden een misschien niet gerechtvaardigd vertrouwen, maar we wilden gewoon zijn waar we het hardst nodig waren. En de politieagenten maakten ons wat meer onverschrokken: ze wisten wat ze deden en wanneer we maar beter weg konden gaan. Al vroeg stelden we een paar veiligheidsregels op en sloten we bepaalde buurten uit. Er waren zo veel daklozen in de stad dat we overal wel heen konden. Zo besloten we bijvoorbeeld om de Panhandle in het park te vermijden. De Panhandle is een uitloper van het Golden Gate Park die lijkt op de steel van een pan. Het is vlak bij de ooit zo beroemde hippiebuurt Haight Ashbury. Daar zijn meestal jonge mensen die niet lang in de stad blijven en van wie de meesten aan drugs verslaafd zijn, wat vaak de oorzaak is van hun daklozenbestaan. We wilden de harde kern daklozen zien te bereiken, de onderlaag, de mensen die werkelijk op de bodem van de afgrond leven, waar niemand anders wil komen. (Niet de ‘room’ aan de bovenkant, zoals de beter functionerende daklozen worden genoemd.)

Bovendien vreesden we dat de jongeren die in de Panhandle zaten, de spullen die we uitdeelden meteen weer zouden verkopen om geld te hebben voor meer drugs, waarmee we ons doel voorbijstreefden. Er waren ook nog andere delen van het park waarvan onze medeteamleden van de politie vonden dat het er te gevaarlijk was. Daar zouden we ons in het donker door de bosjes moeten wringen om de daklozen die daar bivakkeerden te bereiken en was de kans groot dat we aangevallen zouden worden. Om dezelfde redenen schrapten we de buurt Hunter’s Point van onze lijst, omdat het geweld op straat daar extreme vormen aanneemt en er te vaak schietpartijen zijn. Verder schrapten we nog een gebied waar gebruikte naalden een gangbaar wapen zijn. Ook vonden de agenten in ons team dat we in Tenderloin een veel te grote kans liepen gedood te worden omdat we daar per ongeluk drugkoeriers in de weg zouden kunnen lopen. En omdat Sixth Street de plek is waar de meeste drugs worden verhandeld en er vaak schietpartijen zijn, zouden we daar volgens Bob en Randy zeker een keer in terechtkomen als we daar gingen werken, en dus streepten we dat gebied ook van onze lijst.

Ondanks al die verstandige beperkingen bleef er nog een enorm gedeelte van de stad over waar we wel konden werken, voornamelijk ten zuiden van Market Street, waar ontelbare mensen te vinden waren die op straat woonden. Het was een groot werkterrein, die wat minder gevaarlijke straten, waar we de hele avond mee zoet waren. En ik moet bekennen dat we nu en dan in gebieden afdwaalden waar we niet hadden moeten komen, plekken waarvan we hadden beloofd er niet te komen, maar we probeerden daar dan altijd zo snel mogelijk weer weg te zijn en werkten zo vlug als maar kon. Bob en Randy adviseerden ons om altijd, waar we ook waren, zo snel mogelijk weer te vertrekken en de mensen, zeker in probleembuurten, weinig tijd te geven om na te denken of ons in een penibele situatie te manoeuvreren en te overvallen. Op de minder gevaarlijke plekken konden we wat langer blijven, maar ze drukten ons op het hart altijd snel te komen en te gaan. Het is een manier van werken waar we ons al vanaf het begin aan houden en die altijd goed heeft gefunctioneerd voor ons, zelfs wanneer we per ongeluk in een verkeerde buurt waren beland. En het is nergens voor nodig om ergens te blijven hangen. We delen uit wat we hebben en verdwijnen dan weer. We hebben tenslotte meer te doen en kunnen geen tijd verspillen.

Een andere afspraak die we al vroeg maakten ging over wat we moesten doen als iemand probeerde een van de busjes te stelen. Veel mensen die op straat leven dragen een wapen. Soms een pistool, maar meestal een mes, en het was een reëel gevaar voor ons belaagd te worden met een mes, zeker omdat wij tijdens ons werk dicht in de buurt komen van de mensen. Ik ben een alleenstaande moeder van negen kinderen die me nodig hebben en ik heb mezelf meer dan eens afgevraagd waar ik in vredesnaam mee bezig was. Het risico te lopen op straat te worden vermoord leek me soms vreselijk onverantwoordelijk en dom, maar ik had ook een enorm sterke behoefte om door te gaan met wat ik was begonnen - en dat gold ook voor de anderen. Wat betreft mijn teamgenoten: daar maakte ik me vaak zorgen om, tenslotte bracht ik hen eigenlijk in gevaar, en ik was bang dat ze gewond zouden raken of erger. Hoewel we elkaar goed in de gaten hielden en beschermden, was dat niet altijd mogelijk. Maar we deden er in ieder geval ons best voor. Desondanks raakten we weleens zo verspreid dat het kon gebeuren dat we opeens ergens in ons eentje stonden, omringd door soms vijandige daklozen. Maar in dat soort situaties is het gelukt altijd kalm en redelijk te blijven, en daarbij hebben we natuurlijk ook geluk gehad - waar ik erg dankbaar voor ben.

We spraken af dat als iemand ons ooit bedreigde en een van de busjes wilde stelen, of wilde hebben wat erin lag, we alles meteen zouden afgeven. Het had weinig zin om te worden gedood voor een auto vol slaapzakken. We waren het erover eens dat als zoiets gebeurde, we de sleutels meteen aan onze belager zouden overhandigen en het busje zonder tegenwerpingen en zonder vragen zouden laten meenemen. Gelukkig is het nooit gebeurd, maar we hadden in ieder geval afgesproken hoe we zouden handelen als het fout zou gaan.

Af en toe probeerden we nog andere veiligheidsmaatregelen uit, maar daar bleek er geen enkele echt goed van te werken. Na een paar jaar besloten we bijvoorbeeld walkietalkies aan te schaffen, omdat we zo vaak verspreid raakten als we druk aan het werk waren en elkaar dan uit het oog verloren. Er bleven altijd een paar mensen achter bij de busjes om de spullen uit te laden en daar uit te delen, maar de meesten van ons gingen toch op zoek naar de mensen om er zeker van te zijn dat we iedereen die dakloos was hadden bereikt: in verborgen portieken, donkere steegjes of onder het talud van de snelwegen. Om in een noodgeval per radio te kunnen communiceren, bij gevaar of verwonding, of gewoon om te zeggen uit hoeveel personen het groepje om de hoek bestond, leek ons erg handig, en het zou ervoor zorgen dat we zowel veiliger waren als efficiënter konden werken. Maar de eerste keer dat we de straat op gingen en de daklozen ons met die walkietalkies in het oog kregen, gingen ze er als een haas vandoor - ze dachten dat we van de politie waren. Ik denk dat we die radio’s al met al een uurtje hebben gebruikt, als het al zo lang is geweest. Geen goed idee dus. Vergeet het maar. Wat uiteindelijk wel een verstandige aanschaf bleek voor onze eigen veiligheid waren fluitjes die we om de hals dragen om bij een noodgeval te gebruiken. We hebben ze nooit nodig gehad. Maar ze worden wel vaak gebruikt: iedere keer dat ik mijn hand in de doos met donuts steek, geeft het hele team een oorverdovend fluitconcert. Niet dat ik daar warm of koud van word. Ik maak iedere keer dat we eropuit gaan twee of drie donuts soldaat en die fluitjes negeer ik gewoon. Die donuts zijn het meer dan waard! En je krijgt er trek van, de hele avond in en uit zo’n busje springen. Dus fluiten jullie maar lekker!

Op hun eerste ritje met ons voegden de twee agenten nog iets nieuws toe, een begroeting: ‘Yo!’ Ik weet niet of dat iets van agenten onderling is, iets onder mannen of een soort straattaal, maar zij begroetten mensen altijd met: ‘Yo!’ Een keihard ‘yo!’ om precies te zijn. Een van onze regels was dat we de mensen nooit moesten laten schrikken. Daklozen zijn altijd op hun hoede en soms bang; er kan tenslotte altijd gevaar dreigen en daarbij lijden veel mensen die op straat wonen aan een psychische stoornis. Dus nooit zachtjes op iemand af lopen, zorgen dat je gezien wordt en niet opeens van dichtbij opduiken. Hun reactie kan dan gevaarlijk zijn, of erger. Dus moet je heel duidelijk maken en waarschuwen dat je in aantocht bent, en laten weten waarom je naar hen toe komt, zodat zij de situatie rustig kunnen inschatten, niet nerveus worden en je kunnen vertellen dat je uit de buurt moet blijven als ze dat liever hebben. Dat recht heeft: een dakloze vanzelfsprekend altijd. De straat is hun plek, niet die van ons. Bob en Randy’s ‘yo!’ deed precies wat het moest doen. Voor mij was het een nieuw soort begroeting. Nou heb ik zo’n piepstemmetje waarbij mensen, zelfs als ik denk dat ik schreeuw, nog vragen: ‘Wat zeg je?’ en me nooit verstaan als ik op een voor mij normale toon iets zeg. In het gewone leven ben ik vreselijk verlegen en praat ik heel zacht. Mijn eerste ‘yo!’ klonk dan ook heel zielig, het was een soort fluistering die meer leek op een kind van zes dat jojo probeert te zeggen. Het heeft even geduurd voordat mijn ‘yo’ uitgroeide tot iets wat indruk maakt. En nu heb ik, tot mijn grote trots moet ik zeggen, een ‘yo’ die je steil achterover doet slaan.

‘Yo!’ is een begroeting die voor mensen op straat gewoon is en die er altijd voor zorgt dat iemands aandacht wordt getrokken of dat iemand stil blijft staan. Op de derde avond dat we op pad waren wilden we net weer instappen na een van onze stops, toen er een man kwam aanrennen die ons voordat we weer weg waren probeerde te bereiken. Ik zag hem al van verre aankomen. Hij wilde blijkbaar heel graag iets van onze spullen. Onder het rennen riep hij ons toe: ‘Yo! Engel!’ Natuurlijk wachtten we totdat hij bij de busjes was. Ik was geraakt door hoe hij ons had genoemd. Toen hij zijn spullen had, bedankte hij ons uitgebreid voor het goede werk dat we deden en zei dat we engelen waren, uit de hemel gevallen om anderen te helpen. Toen vertrok hij weer, met achterlating van een geschenk: een naam voor ons team. Sindsdien noemen we onszelf: Yo! Engel! Ook de stichting heet zo, die ik jaren later heb opgericht om onze financiën te managen en iedere dollar die we uitgeven aan ons daklozenproject zo goed mogelijk te besteden. Vanaf die avond zijn wij Yo! Engel! en werden engelen ons symbool. Jane regelde een vlaggetje voor aan de achteruitkijkspiegel waarop stond: ‘engelbewaarders’ en allerlei kleine mascottes in de vorm van een engel. De vreselijke grappen onderweg waren misschien niet erg engelachtig, maar die hielden ons in een goed humeur, en we vonden het allemaal een mooi idee om engelen als ons symbool te hebben. Die avond gebeurde er nog iets uitzonderlijks: we reden langzaam onder een viaduct door op zoek naar mensen die daar bivakkeerden en er lagen er inderdaad heel veel te slapen. Plotseling ontdekten we op een van de pilaren van het viaduct een enorme krijttekening. We waren er gewoon stil van. Het was een prachtige tekening in pastelkleuren, van een jongen, een jongen met vleugels. Daar was onze engel. Een teken, nadat we nog geen vijf minuten geleden zo waren genoemd (verdiend of niet). Maar wat mijn hart deed stilstaan en me ontzettend ontroerde en waarvan ik tranen in mijn ogen kreeg, was dat de engel in die prachtige tekening precies leek op mijn zoon Nick. Híj was de engel in ons midden. John en Jane zijn een paar dagen later teruggegaan om er een foto van te maken en lieten die, als cadeau aan mij, op een sweatshirt drukken. Dat geschenk is me heel dierbaar en dat shirt koester ik nog altijd. Het was het perfecte symbool voor onze eerste nacht op pad als een echt team, de avond dat Yo! Engel! werd geboren.

Onze distributie verliep redelijk soepel die avond. Ondanks dat bleef het ingewikkeld om de dingen uit het busje te vissen en er zeker van te zijn dat iedereen alles kreeg: een slaapzak, een jas, handschoenen, muts en sokken. We hadden intussen een wollen mutsje toegevoegd, wat heel goed werd ontvangen in de koude nachten op straat. Ik droeg er zelf ook een. Soms wilden mensen twee paar sokken, of nog een jack voor een echtgenoot of vriendin die er op dat moment niet was en we gaven hun altijd wat ze vroegen. Maar de gevraagde spullen uit het busje toveren was net zoiets als het graaien in de bakken van een discountzaak die alles voor de helft van de prijs wegdoet. We probeerden snel en efficiënt te werken en Jane moest er goed op letten dat de rest van de groep er geen puinhoop van maakte, toch bleef ze altijd heel vriendelijk als dat wel gebeurde. De daklozen wachtten ook altijd heel geduldig op ons tot we terugkwamen met onze armen volgeladen met de dingen die ze nodig hadden. We waren pas op onze derde rit en we moesten nog een hoop leren over wat we nodig hadden en wat goed werkte.

Op die avond maakten we nog een kapitale fout die ook te maken had met het nieuwe van alles: we reden stom genoeg een doodlopende eenrichtingsstraat in, omdat we twee of drie mensen zagen bivakkeren in een paar portieken daar. Het leek een probleemloze en gemakkelijke stop voor ons. Maar dat was het niet: toen we ver het straatje in waren, met de andere busjes achter ons, en geen andere mogelijkheid om weg te komen dan achteruit, kwamen er een stuk of veertig jongens en mannen uit allerlei hoeken en gaten tevoorschijn die we niet hadden gezien. Het was een rauw stelletje en iedereen leek zo ongeveer onder invloed van drugs. Het straatje bleek dichter bij het gevaarlijke Sixth Street te liggen - het gebied waarvan we hadden afgesproken er niet te komen - dan we hadden beseft. Het had veilig geleken, maar dat was het niet: we waren binnen de kortste keren omsingeld door een grote groep van wel veertig gevaarlijk en agressief lijkende mannen, die elkaar en ons begonnen te duwen, bang dat we niet voldoende zouden hebben voor hen allemaal. Wij waren ontzettend in de minderheid, een van ons tegen drie of vier van hen. Ze waren opdringerig, duwden, trokken en schreeuwden, en in onze nervositeit deed een van ons per ongeluk het busje dicht, dat meteen op slot zat, zodat wij bij die dreigende meute op straat stonden en ons busje niet meer in konden. Toen ik besefte waar we in terecht waren gekomen, vloekte ik hartgrondig - gelovig of niet. Ik was ervan overtuigd dat we zouden worden vermoord.

De motor van het per ongeluk afgesloten busje draaide nog en om nou met zijn vijven in paniek in het andere busje te duiken en er in de achteruit vandoor te gaan, was een aftocht waar we liever niet aan begonnen. Binnen een paar seconden brulde Randy een van zijn keiharde yo’s en riep hij dat iedereen in de rij moest gaan staan: ‘Er is meer dan genoeg voor iedereen!’ Tot mijn grote verbazing protesteerde en mopperde iedereen een beetje, maar ondanks de vertroebelde en opgewonden staat waarin ze verkeerden, gingen ze netjes in een rij staan. Randy zag er heel kalm uit en leek de situatie in de hand te hebben. Onze andere mannelijke teamleden hielden iedereen nauwlettend in het oog, terwijl Jane en ik de jassen, handschoenen enzovoort bij elkaar zochten en in razende vaart uitdeelden. Intussen vond Tony een reservesleutel van ons busje in dat van hem en konden we er weer in. We deelden alles uit wat nodig was, de meute kalmeerde, en binnen een paar minuten reed er al een van onze busjes achteruit het straatje uit. Jane en ik vlogen letterlijk via de achterdeuren ons busje in en belandden allebei plat op ons gezicht, boven op een stapel slaapzakken, en giechelden nerveus. Eén seconde later reden we weg. Eind goed, al goed, maar het was een gevaarlijke situatie geweest en we waren het er met elkaar over eens dat we nooit meer een doodlopend straatje in zouden rijden, én dat we de volgende keer eerst beter om ons heen zouden kijken voordat we zomaar de busjes uit sprongen. Dat voornemen kon niet voorkomen dat we later nog een paar keer in een benarde situatie belandden, maar stukje bij beetje leerden we waar we voor onze veiligheid op moesten letten. Voor onze eerste avond als team was het best goed gegaan, met alleen een paar hobbels hier en daar, het doodlopende straatje was er een van. Jane en ik liggen nog steeds regelmatig in een deuk als we terugdenken aan hoe we letterlijk het busje in vlogen die avond. Ik zweer dat het echt leek of we vlogen. De waarheid is natuurlijk dat we verdomd veel geluk hebben gehad dat we veilig uit die situatie zijn gekomen.

Die derde avond deelden we van alles honderd stuks uit. We maakten de voor mij nu al enigszins bekende pijnlijke, ontroerende momenten mee, en de laatste stop was weer hartverscheurend. Gods troefkaart. Dat moest blijkbaar altijd zo zijn. En net als de keren daarvoor waren we donuts etend en opgewekt grappen makend vanaf mijn huis vertrokken, maar waren we op de terugweg, en zo zou het altijd blijken te zijn, doodstil, in gedachten bij de mensen die we hadden gezien en de momenten die we hadden gedeeld. Iedereen kreeg een plekje in ons hart. Het was inmiddels tot iedereen doorgedrongen, net als bij mij een paar weken daarvoor, dat wat we op straat zagen, ons leven voor altijd had veranderd. Hoe had dat ook anders kunnen zijn? Wie zou niet tot in het diepst van zijn ziel geraakt worden door alles waarmee we iedere keer geconfronteerd werden als we erop uitgingen.

HOOFDSTUK 4

Wat gaan we doen om te helpen?

Of niet.

Een van de dingen waarover ik diep geschokt was toen ik begon met mijn daklozenwerk, was de vijandige houding van de gemeente tegenover de mensen die op straat leven. Ik vermoed dat dat in iedere stad hetzelfde is. In Beverly Hills zie je bijvoorbeeld nergens daklozen, dus waar heeft de gemeente die verstopt? Wat wordt er gedaan om hen weg te jagen of te verdonkeremanen? New York wordt overstroomd door daklozen, maar de gemeente beweert dat ze enorme vorderingen heeft gemaakt bij de oplossing van het probleem. Echt? Hoe? Goed geïnformeerde bronnen beweren dat een van de doeltreffendste middelen daarin de buskaartjes naar New Jersey zijn, die aan New Yorkse daklozen worden uitgedeeld. En San Francisco doet hetzelfde: daklozen kunnen buskaartjes krijgen naar waar ze maar willen, zolang het maar niet binnen San Francisco is. Zorg er gewoon voor dat ze vertrekken, dat is de oplossing! Een levende versie van het balletje-balletjespel: verschuif het naar een andere plek en verstop het daar.

Bestuurders in alle steden vinden de aanwezigheid van daklozen beschamend voor hun stad. Ze willen dat ze verdwijnen. Winkeliers klagen dat daklozen hun handel in de weg zitten. ‘En er zijn toch allerlei programma’s en organisaties die mensen helpen?’ wordt er dan gezegd. Maar de waarheid is dat alleen de best functionerenden onder de daklozen in staat zijn om zo’n programma te volgen. De rijen zijn eindeloos, de formulieren onmogelijk te ontcijferen, aan de voorwaarden kan niet worden voldaan, de eisen zijn niet uitvoerbaar. Wachtlijsten voor allerlei instellingen zorgen ervoor dat daklozen maandenlang zonder medische zorg, ontwenningsprogramma’s en woonruimte zitten, voordat ze überhaupt in aanmerking komen voor hulp. Soms moet iemand meer dan een jaar wachten, terwijl hij of zij steeds afhankelijker, zieker, wanhopiger wordt — of gewoon sterft. En de fondsen worden, alarmerend genoeg, steeds vaker gekort en afgeschaft, zodat sommige hulpprogramma’s gewoon in rook opgaan. De mensen kunnen wachten tot ze een ons wegen.

Een van de manieren om het daklozenprobleem aan te pakken wordt ‘afromen’ genoemd, wat betekent dat de ‘room’ van de bovenkant wordt geschept: de mensen die nog tot wat in staat zijn, worden geholpen. Maar degenen die minder capabel zijn, minder functioneren, meer in de war zijn, dieper geestelijk beschadigd of psychisch ziek, zinken als stenen naar de bodem van de zee, de bodem van het systeem, waar niemand is die hen helpt. Dat zijn de daklozen naar wie wij ’s avonds op zoek gaan. De mensen die niet in staat zijn om naar het gratismaaltijdenlokaal te gaan, de velen die, vaak heel gerechtvaardigd, bang zijn om in opvanghuizen te slapen, die te erg in de war zijn om er te worden toegelaten, en werkelijk geen idee hebben hoe ze al die ingewikkelde formulieren moeten invullen om hulp te krijgen. Zij zijn de werkelijk vergeten groep van de straat en de mensen die het meeste hulp nodig hebben. Als wij hun geen helpende hand toesteken, wie dan wel? Bijna niemand. En ik weet niet hoe het met u zit, maar als ik naar de gemeente moet om mijn paspoort te vernieuwen, breekt het zweet me al bij voorbaat uit; als ik in de rij moet staan bij een winkel word ik hysterisch en als ik een formulier van zes pagina’s moet invullen, blokkeer ik en voel me hersendood. Hoe kan iemand die toch al in vreselijke omstandigheden verkeert en vaak niet helemaal helder is, in vredesnaam hulp regelen in een systeem waarin het al een hel is om iemand per telefoon te bereiken? Vandaag de dag is het toch al een nachtmerrie om een dokter, een verzekeringsmaatschappij, een postkantoor, een gemeente of een vliegtuigmaatschappij te bereiken, of om aan lokale informatie te komen. Hoe kunnen mensen die toch al niet in hun beste vorm zijn dat dan voor elkaar krijgen? Dat lukt ze dus niet. En ze geven het op. Wat het nog erger maakt: de mensen die er zijn om te helpen zijn overwerkt en instellingen hebben te weinig personeel — en geven het ook op.

In iedere stad zijn er veel te weinig echt toegankelijke programma’s voor daklozen. Men zegt dat Philadelphia het beste scoort wat betreft de opvang van daklozen. Uit die stad ken ik geen ervaringen uit de eerste hand, maar in San Francisco is iedereen die op straat woont het erover eens dat opvanghuizen enorm gevaarlijk zijn. En je moet er, om überhaupt binnen te komen, al om zes uur ’s avonds zijn. Een van de voorwaarden om te worden toegelaten is ook dat je geen ‘bizar gedrag’ vertoont. Maar ‘leven op straat’ is op zichzelf natuurlijk al een vorm van ‘bizar gedrag’. Van hoeveel van ons zou men vinden dat we ‘bizar gedrag’ vertonen? Wat zou dat zijn? Een flink aantal van mijn dierbaarste volwassen vrienden is humeurig en heeft weleens een woedeaanval, en zou dan dus waarschijnlijk niet in aanmerking komen om te worden toegelaten in een opvang. En veel van mijn vrienden, inclusief ikzelf, komen meestal niet precies op tijd. Niet iedereen die graag in een opvang slaapt, lukt het om daar exact om zes uur te zijn, of zelfs eerder als er een rij is. Hoe gemakkelijk maken we het leven en de opvang voor deze mensen? Of om het preciezer te zeggen: hoe moeilijk? En hoe realistisch is dat? Is het echt nodig om hun levens zoveel gecompliceerder te maken dan die al zijn?

Wat ik het meest tegenkom is dat een stad de daklozen (weg)pest en het hun zo lastig mogelijk maakt. Toen ik begon met mijn werk op straat, hoorde ik steeds praten over de dow, een organisatie die werd gevreesd. Ik had werkelijk geen idee wat dat was. De kgb misschien, met nieuwe initialen? Wat was dat voor een organisatie waar de bewoners van de straat zo bang voor waren? Ik ontdekte algauw dat het om de Dienst Openbare Werken ging, de afdeling gemeentereiniging. Daar heerst blijkbaar de overtuiging dat als die daklozen nou per se op straat willen wonen en er ondanks alle opvang die er voor hen is niet weg te krijgen zijn, er niets anders overblijft dan hun het leven onmogelijk te maken, hun boeltje in de vuilniswagen te gooien en hun daarmee een lesje te leren. Ik geef toe dat de bezittingen van mensen die op straat wonen er slonzig uitzien en de stad een slordige aanblik geven. Maar laten we eerlijk zijn: ik heb mannen en kinderen in mijn leven gekend van wie de bergen rotzooi in hun kamers er niet beter uitzagen. Hoe opgeruimd en netjes kun je zijn als je in een kartonnen doos woont en al je bezittingen in een boodschappenkarretje met drie wielen zijn gestouwd? Maar de gemeentereiniging heeft de oplossing: die arriveert gewoon met een enorme vuilniswagen en als de dakloze even weg is, bijvoorbeeld naar de wc of bezig iets bij elkaar te schrapen om te eten, of misschien werk probeert te vinden of gewoon slaapt, slurpt de vuilniswagen al zijn bezittingen op en is de straat weer schoon en de rommel weer opgeruimd. En plotseling heeft de dakloze geen bed, geen dekens en geen kleren, er is dan zo weinig over dat je gewoon in tranen uitbarst als je het ziet. De dakloze heeft niets meer, helemaal niets, behalve de trui die hij aanheeft en de rubberen slippers die hij in een vuilnisbak heeft gevonden. De Dienst Openbare Werken trekt eropuit om hele kampementen op te breken, de kartonnen behuizing te verwijderen en al die lelijke ‘rotzooi’ weg te halen — wat alles is wat de dakloze heeft op deze wereld. Een van de theorieën daarbij is dat als een dakloze niks meer heeft om op straat te kunnen overleven, hij vanzelf wel van de straat verdwijnt. Maar zo werkt het helemaal niet. Een groot deel van de daklozen is lichamelijk of geestelijk te ziek om iets anders te kunnen doen dan ze doen, en in plaats van hen naar een veilige plek te helpen, of ze op de een of andere manier te verzorgen, neemt de dow alles af wat ze hebben en laten ze die persoon nog hulpelozer en slechter toegerust achter om te kunnen overleven. Het spijt me, maar in mijn ogen is dat gewoon mishandeling. Wij moeten toch tot een veel betere oplossing kunnen komen dan maar gewoon hun spullen in een vuilniswagen te smijten en hen daarna huilend op straat achter te laten? Ik heb zelden iets hartelozers gezien dan die belachelijke tactiek, die mensen alleen met nog minder, nog hopelozer en nog wanhopiger achterlaat dan ze al waren. Hoe wreed kan een gemeente, een stad, zijn?

Een paar jaar geleden, toen het nieuwe basketbalstadion werd gebouwd in San Francisco en het nog niet af was, lag er een stuk braakliggend terrein naast waar daklozen een soort kampement hadden gemaakt. Op het hoogtepunt moeten er zo’n tweehonderd mensen hebben gebivakkeerd in tenten, kartonnen dozen, slaapzakken en kleine tijdelijke hutjes. Er zitten voordelen aan dat soort kampementen, het zijn een soort dorpjes en ze bieden een soort bescherming voor de meest kwetsbare leden van de groep. Meestal is het gewoon veiliger als je met velen bent, hoewel niet altijd. Ik heb dat kampement zien beginnen en groeien in de maanden erna. Het was een klein stadje op zich en alles verliep er ordelijk. En toen, op een dag, kwamen we er met onze busjes voorbij en leek het wel of er een orkaan had gewoed.

Er was niets meer van dat hele stadje over, behalve wat spullen die waren platgereden door de grote wielen van de vuilniswagen. Het kampement was eerder die dag met de grond gelijk gemaakt, alle bezittingen van de mensen waren door vuilniswagens meegenomen en wat er nog over was, was platgewalst. Toen wij er aankwamen, stonden er tientallen snikkende mensen, helemaal in shock, wezenloos omheen. Mensen die helemaal niets meer hadden, helemaal niets. Het was iets wat je weleens ziet op televisie, als een dorp is getroffen door een aardbeving bijvoorbeeld. Er was geen tijd geweest om spullen te redden, dingen die dierbaar waren of die ze heel hard nodig hadden. Het kamp was platgewalst, verwoest, verdwenen, en alles wat de mensen bezaten ook. Weg.

Hoe kan een gemeente het nou hebben over de manier waarop zij het ‘daklozenprobleem’ aanpakken, als de mensen op zo’n onvoorstelbaar onmenselijke manier worden behandeld? Wij zijn ontelbare keren met onze busjes gestopt bij wanhopige, ontredderde mensen die stonden te huilen omdat de dow alles wat ze bezaten hadden weggehaald. Mijn maag draait zich om, iedere keer weer. Ik heb de gezichten van de mensen gezien en in hun ogen gekeken, terwijl de tranen over hun wangen stroomden. Als dit de manier is waarop wij het daklozenprobleem oplossen, zegt dat niet veel goeds over ons. En in andere steden gaat het precies zo. Triest genoeg zie ik nu evenveel daklozen op de straat als elf jaar geleden - als het er niet meer zijn. Ik ben er eigenlijk zeker van dat er ieder jaar meer daklozen op de straten wonen.

In San Francisco is er een absurd systeem, dat meer met toeval te maken heeft dan met een echte meting, om het aantal daklozen te tellen. Eens per jaar gaat er een handjevol mensen op uit: te voet en in een van tevoren vastgesteld gebied waarvan men aanneemt dat de daklozen daar leven. Dat handjevol mensen loopt één avondje door dat gebied en telt de daklozen die daar door hen worden aangetroffen. In de woorden van de directeur van een van de organisaties die kosteloze geestelijke gezondheidszorg voor daklozen aanbiedt, spendeert de Vogelbescherming meer tijd, zorg en geld aan het tellen van vogels dan wij aan het tellen van daklozen.

Op zo’n avondje daklozen tellen, worden alleen diegenen in de telling meegenomen die ze kunnen zien. Iemand die op dat moment ergens verscholen zit, naar de wc is, koffie haalt bij McDonald’s, zit te eten in een lokaal waar gratis maaltijden worden geserveerd of het geluk heeft die ene nacht in een hotel te kunnen slapen, wordt niet opgemerkt en niet meegenomen in de telling. Dat betekent dus dat het aantal daklozen dat officieel wordt vastgesteld niets te maken heeft met de realiteit en het werkelijke aantal mensen dat op straat leeft. Het aantal daklozen in San Francisco is geregistreerd als iets meer dan zevenduizend. Een jaar was dat aantal zelfs gedaald naar vijfduizend. (Was het een koude avond waarop geteld werd? Waren de meeste mensen niet goed te zien, verscholen ze zich voor het slechte weer? Waren de bijstandscheques net gearriveerd en waren er velen voor een nacht gevlucht naar een hotel? Of waren er misschien minder mensen om de telling te verrichten?)

Het kerkgenootschap dat de meeste voorzieningen voor daklozen in San Francisco organiseert en meer dan een miljoen gratis maaltijden per jaar verstrekt, vermoedt dat het werkelijke aantal daklozen dicht bij de twintigduizend ligt. Dat getal lijkt beter te kloppen. De politieagenten die in de buurten werken waar de meeste daklozen zich ophouden, denken zelfs dat er meer dan twintigduizend mensen op straat leven. Mijn ruwe, persoonlijke schatting, alleen gebaseerd op het aantal mensen dat wij van spullen voorzien (zo’n drieduizend per jaar) is ook twintigduizend, wat overeenkomt met de niet-officiële telling van de plaatselijke politie. Dat getal ligt mijlenver af van de officiële tellingen van vijfduizend en zevenduizend, een getal dat de inwoners van San Francisco misleidt en ze laat geloven dat het probleem veel minder ernstig is dan het is. En in plaats van minder te worden, zie ik het aantal daklozen ieder jaar alleen maar toenemen. Misschien zouden we de nauwkeurige en nijvere vogeltellers moeten vragen of zij in de toekomst het aantal daklozen voor ons willen tellen? Wat de stad onderneemt om het aantal daklozen terug te dringen, werkt in ieder geval niet. Als je water op het vuur gooit en het dooft niet, dan heb je meer water nodig om het te doven. Als het aantal daklozen in iedere stad toeneemt, en dat niet alleen in de Verenigde Staten maar ook in Europa, gooien we blijkbaar te weinig water op het probleem. We hebben meer faciliteiten, meer geld, meer hulp, meer hulpverleners, meer stadsgenoten nodig die zich hun lot aantrekken, meer burgers die hun ogen open willen doen, het probleem erkennen en bereid zijn al het mogelijke te doen om te helpen. En tot die tijd is het negeren van het probleem of het met de botte bijl te lijf gaan, niet het antwoord of de oplossing. De oplossing begint bij een grotere bekendheid van het probleem, meer geld en meer hulp. Een van de dingen die me opviel toen ik begon met mijn daklozenwerk, was de enorme variatie aan mensen die op straat leven. Net zo gevarieerd neem ik aan als de redenen waarom de mensen dakloos zijn geworden. Een van de meest ontroerende voorbeelden die ik heb gezien was een jonge vrouw die begin twintig zal zijn geweest en die ik op een zomerse nacht voor het eerst zag, gekleed in een gebloemde zijden jurk, met keurig gekamde haren en zelfs een (nep)parelketting om haar hals. Zij is een van de weinigen die ik de laatste elf jaar regelmatig heb teruggezien. In het begin zag ik haar steeds verder achteruitgaan, het was hartverscheurend om te zien. De zijden jurk en de parels verdwenen al snel. En vandaag de dag, elf jaar later, nu is ze waarschijnlijk vroeg in de dertig, is ze al haar tanden en een been kwijt, zit ze in een rolstoel, komt regelmatig in de gevangenis terecht, en maakt een verwoeste en moedeloze indruk. Maar als ik haar zie - en ik kijk altijd naar haar uit - lacht ze en is ze beleefd en vriendelijk. We zetten dan ons busje stil om even bij te kletsen en ze vertelt me hoe het met haar gaat. We geven haar wat we te geven hebben en iedere keer bedankt ze ons uitgebreid. Het is duidelijk dat de bestaande hulp niet werkt voor haar. Ze woont in een tentje op de een of andere straathoek en daar zit ze al jaren. Ik denk dat er intussen drugs in het spel zijn en misschien een psychisch probleem, maar misschien ook niet. Alles wat ik zie is wat er met haar is gebeurd sinds die eerste keer dat ik haar zag. Ik stel haar geen pijnlijke vragen. Haar afdaling in de hel en hoe ze daar is terechtgekomen, zijn niet mijn zaak. Alles wat ik kan doen is haar om de zoveel weken een bezoekje brengen. Ik maak me zorgen als ik haar nergens zie. Het bangst ben ik nog voor de fase na deze, waar zal ze terechtkomen? Wie zal haar helpen? Hoe kan ze de neerwaartse spiraal waarin ze gevangen zit doorbreken? En waarom heeft niemand haar geholpen om van de straat af te komen?

Je ontmoet heel veel verschillende typen mensen op straat. Vreemd genoeg is iedere rit weer heel anders wat betreft de leeftijd en etnische afkomst van de mensen die we tegenkomen. Ik begrijp nooit waarom dat zo is. Soms zie ik voornamelijk oudere (veertig- à vijftigjarige) Afro-Amerikaanse mannen, wel vijfenzeventig procent. Andere keren zijn het voornamelijk blanken, de meesten ergens in de dertig, die eruitzien alsof ze nog maar pas op straat leven, goed functioneren en een gemiddelde, normale werknemer zouden kunnen zijn, hoewel er natuurlijk duidelijk iets verkeerd is gelopen in hun leven. Vrouwen zijn altijd in de minderheid en als we er een zien die pas op straat terecht is gekomen, lijkt die meestal in een betere conditie dan de mannen die je tegenkomt. Ze zien er meestal ook minder onverzorgd uit. Soms kom je vrouwen tegen die al lang op straat leven. Die zijn altijd volkomen naar de knoppen, volkomen verwoest. Ik heb het gevoel dat vrouwen het niet lang uithouden op straat. Een van de vrouwen die ik vaak heb gezien is dit jaar gestorven. Ik dacht dat ze ergens in de zestig was. Ik was enorm geschokt en verbijsterd toen ik het bericht van haar overlijden las: ze was vroeger model geweest en pas twee- of drieëndertig toen ze stierf.

Ik weet niet wat mensen dakloos maakt. Sommige mensen leven zo op het randje dat ze in de afgrond vallen als er een paar dingen mislopen en komen zo op straat terecht. Anderen wonen er slechts tijdelijk en kunnen worden geholpen en gered, maar er zijn er ook die al zo lang als dakloze leven dat ze nooit meer kunnen worden wie ze ooit waren, net zoals dat is bij iemand met een ongeneeslijke ziekte. Sommigen blijven hun best doen, anderen hebben duidelijk de moed opgegeven. Van sommigen kun je je vrij gemakkelijk voorstellen dat ze weer in de samenleving terug kunnen, als ze maar even de kans krijgen, en anderen zullen daar nooit passen, hebben er nooit gepast en zullen dat ook nooit doen.

Veel te veel (de meerderheid) daklozen lijken te kampen met psychische problemen, zonder daarvoor hulp te krijgen. Niet in staat om zelf hulp te regelen, in de steek gelaten door hun familie, of juist met een familie die hen graag zou helpen maar daartoe niet in staat is, vanwege de wetgeving waarmee psychisch zieken worden beschermd, raken ze in de loop van de tijd de weg kwijt. Al die mensen die op straat leven, en wij die ten opzichte van hen zo vreselijk tekortschieten. De toenemende daklozenpopulatie in al onze steden is een sterke aanwijzing dat de hulp die we nu verschaffen zijn doel mist. Hoe goed onze bedoelingen ook zijn, hoeveel hulpprogramma’s er ook worden gestart, de mensen die het allemaal het hardst nodig hebben, raken het spoor bijster, vallen buiten de boot, worden niet bereikt door de bestaande organisaties en krijgen dus niet de hulp die ze zo hard nodig hebben. En zonder hulp zal het hun nooit lukken niet meer op straat te hoeven wonen.

Sommige mensen denken dat dakloosheid het gevolg is van te weinig instellingen die psychische hulp geven. Maar het probleem is complexer: zelfs als er voldoende instellingen zouden zijn, is er nog niet de mogelijkheid om mensen daarheen te krijgen en hen ervan te overtuigen dat ze daar behandeld moeten worden. Voor de meeste mensen is het een impopulaire manier van denken - hoewel niet voor de professionals met de meeste ervaring - maar ik vind al heel lang dat ons huidige systeem, waarin psychisch zieken er eerst mee moeten instemmen om opgenomen te worden in een instelling (tenzij ze een gevaar vormen voor zichzelf en de maatschappij) in theorie heel mooi is, maar in de praktijk niet werkt. Op dit moment ligt de beslissing tot opname in de handen van de psychiatrische patiënt zelf. Het is hún beslissing, en niemand anders heeft daar iets over te zeggen. Maar reëel gezien zijn velen van hen, de meerderheid zelfs, niet in staat om die beslissing te nemen. Gezinnen met familieleden die psychische moeilijkheden hebben en op straat terecht zijn gekomen, kunnen niets ondernemen: ze zijn machteloos. Er is geen weg om hun geliefden met psychische problemen van de straat af te krijgen, hen te laten opnemen in een instelling waar ze behandeld kunnen worden. Ik ben ontzettend dankbaar dat ik met mijn zoon Nick nooit voor dat soort problemen heb gestaan. Zoals zovelen van ons heb ik meerdere vrienden met volwassen kinderen (sommigen zijn al in de dertig of veertig) die al jarenlang op straat wonen en onbereikbaar zijn. Daar valt absoluut niets tegen te doen, en in plaats van in psychiatrische ziekenhuizen terecht te komen, belanden deze mensen vaak in de gevangenis als ze de grens overschrijden die de maatschappij voor hen heeft gesteld en gedrag vertonen dat tegen de wet is.

Veel mensen zijn het er niet mee eens, maar ik geloof stellig dat we wetgeving nodig hebben die ons de mogelijkheid verschaft mensen, als dat nodig is, te laten opnemen, zodat ze een behandeling kunnen krijgen en veilig zijn, zelfs als ze daar hun toestemming niet voor geven. Misschien hebben de mensen die de wetten maken, of de burgers die ervoor stemmen, er geen notie van hoe kwetsbaar de psychisch zieken zijn op straat en in hoeveel gevaar ze verkeren. De wetten van nu zijn goed bedoeld en voorkomen situaties waarover we jaren geleden allemaal hebben gelezen — toen argeloze, geestelijk gezonde mensen soms werden opgesloten in een inrichting, tegen hun wil en vaak als gevolg van de hebzucht en slechte bedoelingen van hun familieleden. De wetgeving van vandaag voorkomt dat soort wantoestanden, maar het net is nu zo wijdmazig dat we ook de mensen die het heel hard nodig hebben niet meer kunnen laten opnemen, voor hun eigen bescherming en om ze hulp te kunnen geven. Onze handen zijn geketend. De beslissing is louter aan hen, en op te veel momenten zijn zij juist de laatsten die zo’n beslissing zouden moeten nemen. Dus in plaats van behandeld en geholpen te worden door de mensen die om hen geven, leven ze nu dakloos op straat. De consensus is dat tachtig tot negentig procent van de daklozen lijdt aan de een of andere psychische aandoening. Ze krijgen niet de hulp die ze nodig hebben en wij kunnen hun ook geen echte hulp bieden.

Om iemand die signalen vertoont van een psychische aandoening te kunnen laten opnemen, hebben we in San Francisco een statuut van de gezondheidswetgeving tot onze beschikking dat ‘5150’ wordt genoemd, wat in de mogelijkheid voorziet iemand voor tweeënzeventig uur te laten opnemen om onderzocht te worden, iemand die extreem of ongepast gedrag vertoont. Op die manier hebben de professionals van de psychische gezondheidszorg drie dagen de tijd om het gedrag van die persoon te bestuderen en te besluiten of hij of zij wel of niet een gevaar is voor zichzelf en de omgeving. Zijn ze er nog niet uit, dan is het bijna onmogelijk om die drie dagen met een ‘5250’ uit te breiden naar een langere periode. Dat kan nodig zijn omdat er soms meer tijd nodig is om een psychisch probleem te kunnen diagnosticeren. En het lijkt mij dat het zeker niet voldoende tijd is om vast te stellen of iemand een gevaar voor zichzelf of voor anderen is. En hoe zit het als anderen een gevaar voor hen vormen? We kunnen niemand opnemen alleen maar om die persoon bescherming te bieden, hoe kwetsbaar die ook is in zijn of haar gesteldheid, hoe verward ze mentaal ook zijn. Zolang ze zelf niet ‘gevaarlijk’ zijn, zijn ze vrij om te gaan. Terug naar de wereld waar ze een gemakkelijke prooi vormen, in doorlopend gevaar verkeren en niet in staat zijn om het harde leven op straat, met zijn constante bedreigingen, aan te kunnen. Soms, hoe droevig ook, is het noodzakelijk dat die beslissing hun uit handen wordt genomen.

De manier waarop onze wetgeving nu in elkaar zit zorgt ervoor dat mensen die proberen de daklozen met psychische problemen te helpen en te behandelen, vleugellam zijn. We kunnen niets doen om hen te helpen en zijn veroordeeld hen weer achter te laten, in de hoop dat ze niet ten onder zullen gaan. Degenen die de meeste hulp nodig hebben glippen juist door de mazen van het vangnet.

Dakloos zijn gaat niet alleen over geen baan hebben en geen dak boven je hoofd, dakloos zijn is te vaak een kwestie van een verwarde psyche. In sommige gevallen is dat veel duidelijker dan in andere. Er zijn mensen die niet goed in staat zijn zich aan te passen aan de regels van de samenleving, maar in veel te veel gevallen vallen degenen met een psychische aandoening in een bodemloze put waar ze niet meer uit kunnen komen. Je ziet hen dan lopen terwijl ze een boodschappenwagentje voortduwen en in zichzelf mompelen, slapen in portieken en wonen in kartonnen dozen, doornat en ijskoud. Ze vormen dan misschien geen gevaar voor een ander, maar zijn totaal niet in staat om zichzelf te helpen en uit hun situatie te ontsnappen. En de mensen die niets liever willen dan voor hen zorgen, hun familie of anderen die dat willen, hebben geen mogelijkheden hen te bereiken, hulp voor hen te regelen, of hen naar huis te halen. Ik denk dat dit een van de grootste problemen is van de hedendaagse maatschappij, een probleem van grote steden dat niet meer beheersbaar is en waar de bestaande wetgeving geen enkel handvat biedt om te helpen het tij te keren.

Op dit moment biedt de wet bescherming aan enkelen en berokkent kwaad aan velen. Het is heel pijnlijk en verdrietig om iemand te laten opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis. Dat weet ik maar al te goed: ik heb het zelf moeten doen. Maar het doet echt veel, veel meer pijn en verdriet als je de persoon om wie het gaat moet zien zwerven, als je moet aanzien dat iemand daar helemaal te gronde gaat en misschien wel sterft, en al helemaal als het allemaal niet zo had hoeven gaan. Eenvoudig gezegd: we hebben betere, efficiëntere wetten nodig om te helpen bij het oplossen van het daklozenprobleem. De werkelijkheid is dat degenen die op het eerste gezicht lijken te functioneren, dat in werkelijkheid vaak helemaal niet doen. Ik denk dat er maar een heel klein gedeelte van de mensen die op straat wonen hun baan hebben verloren, hun spaargeld zijn kwijtgeraakt of verkeerd hebben belegd. De meeste daklozen zijn dakloos omdat ze niet functioneren in onze maatschappij en op de een of andere manier te veel beperkingen hebben om de hulp te zoeken die ze nodig hebben, dus zijn ze verloren en staan ze er alleen voor. Het is onze taak hen te vinden en iets te doen om hen te helpen. Vergelijk het met verdrinkende mensen: die kunnen zichzelf niet redden, daar hebben ze een ander voor nodig. En dat geldt ook voor de mensen die op straat leven, als zij gered moeten worden is het aan ons, de mensen die wel functioneren in de maatschappij, om dat te doen. Als zij in staat waren zichzelf te redden, zouden ze dat al lang hebben gedaan en zouden er geen daklozen zijn. Dus wat nu? Keren we hun de rug toe en laten we hen gewoon verdrinken? Of gaan we nou eens iets doen? Ik hoop dat ons gemeenschappelijke antwoord zal zijn dat we onze helpende handen naar hen uitsteken en we hen op iedere manier die maar kan, klein of groot, zullen helpen. En onze wetgevende macht moet zo langzamerhand de problemen inzien en ons betere wetten geven die ons de mogelijkheid verschaffen de daklozen werkelijk te helpen.

Het daklozenprobleem is voor het grote publiek geen aantrekkelijk probleem, iets wat goed te verkopen is zodat ze worden verleid om te helpen. Voor het grootste deel zijn daklozen niet schattig - het zijn zeker geen leuke kinderen met zonnige glimlachjes. Daklozen zijn doodmoe, gebroken, hun tanden kwijtgeraakt en hebben vaak een arm of een been verloren vanwege ontstoken en etterende wonden. Ze stinken omdat ze nodig in bad moeten. Ze beangstigen ons, niet alleen door hun uiterlijk of gedrag, maar ook omdat we, als we echt naar hen kijken, zelf bang worden ooit op straat te belanden. Maar net zoals onze vrienden en familie, hebben ze onze hulp keihard nodig. Net als kinderen kunnen ze de weg niet meer terugvinden in hun eentje. We móéten helpen.

HOOFDSTUK 5

De klanten...

Wie zijn dat?

Hoewel het me regelmatig gebeurt dat ik de naam of het gezicht vergeet van iemand die ik bij een diner ontmoet, overkomt me dat zelden bij iemand die ik van de straat ken. Een aantal van hen kwam ik vaker tegen, anderen maar één keer, waarna ze voorgoed verdwenen. Ik vraag me dan altijd af wat er met hen is gebeurd. Zijn ze naar een andere stad getrokken? Zijn ze naar een opvanghuis gegaan? Zijn ze opgehaald door familie die hen heeft overgehaald mee naar huis te gaan? Zitten ze in de gevangenis? Of zijn ze misschien dood? Ik hoor vaak dat er iemand is gestorven op straat. Wat er ook met hen is gebeurd, ze zijn voor mij mensen en gezichten die ik altijd zal onthouden, hoewel ik nooit hun verhaal zal kennen, niet van ervoor en niet van erna. Ik vraag hun nooit, nooit, hoe het komt dat ze op straat terecht zijn gekomen. Ik vind dat ik ze dat respect verschuldigd ben.

De vrouw die ik het vaakst ben tegengekomen is de vrouw over wie ik al eerder schreef: de vrouw die haar leven op straat begon in een blauwgebloemde zijden jurk met een parelketting om en nu in een rolstoel zit, zonder tanden en met maar één been. Maar desondanks is ze altijd vrolijk, beleefd, vriendelijk en dankbaar voor onze aandacht en alles wat we voor haar hebben. Het is een slimme vrouw en ik weet dat ze ergens kinderen heeft. Ooit heeft ze daar iets over verteld. Ze wonen bij hun oma, haar moeder, zoals vaak het geval is bij vrouwen die op straat leven. En als dat niet zo is, wonen de kinderen meestal in een kindertehuis.

Een van de mensen die ik me nog heel goed herinner is een man die als een duveltje uit een doosje uit een container omhoogsprong. Dat was tijdens een van de eerste ritten die ik maakte. Op een ander moment en een andere plek zou hij me de stuipen op het lijf hebben gejaagd en ik moet toegeven dat hij mij die avond ook nogal liet schrikken. Zijn haar was een wirwar van dreads en losse slierten en zijn gezicht zat onder de vuile vegen, hij was heel vervuild en zijn ogen blikten wild om zich heen. Ik moest hard mijn best doen om kalm te blijven en vertelde wat ik voor hem had. Hij knikte, nog steeds rechtop in die container. Nadat hij mij zijn maat had verteld, rende ik naar het busje om een slaapzak, jack, muts, handschoenen en sokken voor hem te halen. Toen ik die aan hem gaf, verdween alles meteen, samen met hem, in de catacombe van de vuilcontainer waar hij woonde. En omdat ik nogal klein ben, kon ik niet zien wat er daar beneden gebeurde. Ik had me net omgedraaid, toen ik zijn stem achter me hoorde: ‘En, staat het?’ Ik keerde me weer om en daar stond hij naar mij te stralen, nog steeds zo slonzig en vies als eerst, maar met het schone, warme jack eroverheen aangetrokken. Ik geloof dat het die rit lichtgrijs was — we namen altijd een kleur, binnen redelijke grenzen, waar we een groot aantal van konden krijgen, hoewel we, om redenen die voor de hand liggen, een voorkeur hadden voor donkere tinten; die waren helaas niet altijd te krijgen. Ik keek hem aan en had iemand nog nooit zo breeduit en trots zien lachen, zo zien stralen van plezier. Het was een ontroerend ogenblik en er welden tranen in mijn ogen op terwijl ik naar hem teruglachte. We hadden hem met een jack op de een of andere manier menswaardigheid en trots teruggegeven.

‘Het staat je prachtig!’ riep ik terug, en ik meende het. Zijn lach werd nog breder.

‘Bedankt!’ riep hij nog en er was niemand die mijn hart die avond dieper raakte dan hij. Ik denk nog vaak aan hem en noem hem in gedachten: ‘En, staat het?’ om hem een naam te geven als ik over hem vertel. Hij zag er zo gelukkig uit en het was een onnoemelijk waardevol moment voor mij. Toen ik nog eens naar hem zwaaide en naar het busje terugliep, riep hij: ‘God zegene u!’ en toen verdween hij weer in de diepte van de vuilcontainer. Hij is een van die mensen die ik nooit meer heb gezien, maar ik zal hem me altijd blijven herinneren.

Een andere vrouw die ik maar één keer heb ontmoet zag ik om middernacht achter een supermarktkarretje lopen, in de buurt van het gemeentehuis van San Francisco. Dat is een buurt waar veel mensen bivakkeren voor de nacht. Op een bepaald moment was er zelfs een hele daklozenstad daar. Die werd op last van het gemeentebestuur geruimd. Nu slapen de mensen er in de portieken, op de trappen, in bouwsels van kartonnen dozen. Het was een grote vrouw die ik zag en op de een of andere ondoorgrondelijke manier deed ze me denken aan de Engelse kindermeisjes die ik in mijn jeugd kinderwagens had zien voortduwen in het park. Alles wat die vrouw bezat lag in dat karretje, hoog opgestapeld maar enorm geordend. Het was een van onze laatste ritten voor Kerstmis. We liepen naar haar toe, vertelden wat we voor haar hadden, en ze bleef staan om te knikken dat ze die spullen graag zou hebben. Toen ik zo vlak voor haar stond, zag ik opeens dat ze allemaal kleine vlechtjes in haar haar had, met aan ieder staartje een klein kerstklokje. Een soort levende kerstboom, of iemand op zo’n fotokaart met een kerstwens erop. Het klinkt gek, maar ik vond het fantastisch. Feestdagen gaan meestal ongemerkt voorbij op de straat en mijn hart brak iedere keer als ik zei: ‘Vrolijk kerstfeest, gelukkig Nieuwjaar.’ Het leek haast sarcastisch; mensen op straat zijn alleen maar bezig met overleven. Vrolijk? Gelukkig? Verschrikkelijk! Hoe beledigend is het om zoiets toe te wensen in hun situatie? Soms kon ik het gewoon niet uit mijn keel krijgen. Maar de vrouw met haar hoofd vol kerstklokjes had duidelijk besloten om de feestdagen niet ongemerkt voorbij te laten gaan.

Toen we haar de spullen gaven die we voor haar hadden, keek ze me in de ogen, heel serieus en ernstig. Ze glimlachte niet, maar keek me alleen doordringend aan. ‘Ik heet Brenda,’ zei ze duidelijk en helder. ‘Alstublieft, vergeet me niet.’

‘Nee, ik zal je niet vergeten,’ beloofde ik haar en ik vroeg me af hoeveel mensen haar wél waren vergeten, waar ze ook vandaan kwam. ‘Ik beloof het,’ zei ik er nog achteraan. En ik ben haar ook nooit vergeten. Iedere keer dat ik aan die plek voorbijrijd, denk ik aan Brenda met haar trotse loop en statige houding, Brenda met die zilveren klokjes in haar haar. Ik zal haar nooit vergeten. Hoe zou ik kunnen?

Iets dergelijks gebeurde ook buiten het busstation, waar we veel van onze ‘klanten’ vonden, in een rij onder de overkapping. Het is er veiliger dan op de meeste plekken, omdat het er helder verlicht is en niemand hen ongemerkt kan besluipen. Op die plek deden we veel ‘zaken’. Al snel werd het een van onze vaste stopplaatsen. En op een avond, te midden van de geordende chaos die het uitdelen van tassen met drie verschillende maten uit drie verschillende busjes nou eenmaal is, kwam er een man rustig naar me toe lopen en zei: ‘Ik heet Randy. Wilt u voor me bidden?’ Ik dacht dat hij op dat moment bedoelde en zou dat ook met liefde hebben gedaan. Niet dat dat eerder was gebeurd, het was ons nooit gevraagd. ‘Nu?’ vroeg ik zachtjes, vereerd dat hij het me vroeg. ‘Nee.’ Hij schudde zijn hoofd en met zijn ogen in de mijne zei hij: ‘Later... als u hier weg bent... bid dan voor Randy.’ En dat doe ik nu al jaren. Zijn naam zit in mijn geheugen gegrift. Mijn belofte was echt gemeend. Ik bid nog altijd voor Randy.

In dat eerste jaar kruiste er nog een vrouw mijn pad die ik in mijn hart sloot. Ze was jong, blond en knap, en misschien begin twintig. Ze woonde in een goed geconstrueerd hutje dat tussen twee pilaren van een viaduct was opgebouwd en dat bestond uit dozen die zorgvuldig in elkaar waren gepast. Huiverend van de kou kwam ze tussen haar dozen vandaan en ik schatte correct in dat ze zes maanden zwanger was. Ik voelde me erg begaan met haar en we praatten over haar zwangerschap. Ze vertelde dat ze af en toe zwangerschapscontroles had, maar niet op regelmatige tijden. Wat we haar te geven hadden leek me zo afschuwelijk ontoereikend voor iemand in haar conditie die op straat moest wonen. Ze vertelde dat ze alleen leefde en voegde eraan toe dat dit haar derde baby was. Haar baby’s werden zodra ze was bevallen van haar afgenomen door de kinderbescherming en dan ging zij weer terug naar haar leven op straat. Het verhaal kwam eruit met ogen vol tranen, maar ook met haar kin dapper omhooggeheven. Ik durfde haar niet te vragen waar haar familie was, of die haar niet kon helpen, of hoe het allemaal zo ver had kunnen komen. Maar zij was een van de mensen die me die avond een flinke knoop in mijn maag bezorgde. Hoe kon dat meisje dat allemaal doormaken en dan haar baby’s opgeven? Het deed me denken aan vrouwen in oorlogsgebieden die ik weleens op de televisie zag, of vrouwen in rampgebieden. Maar deze vrouw zat hier, in onze eigen achtertuin, in onze eigen zogenaamd geciviliseerde stad. Later hoorde ik over een overheidsinstelling en een groep vrijwilligers die zwangerschapscontroles doen bij dakloze vrouwen, en ik heb veel vrouwen daarop attent gemaakt. Maar op dat ogenblik wist ik nog niet van die mogelijkheid.

De maanden daarop, waarin de bevalling steeds dichterbij kwam, zagen we haar regelmatig. Het was toen voorjaar aan het worden en ze klaagde nooit, maar was alleen maar dankbaar voor alles wat we haar kwamen brengen. We deelden driedubbele porties eten aan haar uit. Ze pakte onze spullen altijd aan en verdween dan weer in haar kleine kartonnen huisje. Ze was helemaal in haar eentje en er was niemand in de buurt om haar te helpen. En toen, op een dag, toen we haar weer een bezoekje brachten, bleek haar huisje verdwenen. Het karton lag opgevouwen op straat. Ik kon alleen maar gissen dat de baby was geboren, ik had geen enkel idee waar ze was. Daarna heb ik haar nooit meer gezien en ik heb ook geen idee waar ze nu is. Dat is het verdrietigste van alles in al dit soort gevallen, en vooral als het om oude mensen gaat die je kent van de straat: dat je niet weet of ze het beter maken of juist slechter als ze opeens verdwenen zijn. Je weet niet of ze ergens binnen zitten, weg zijn getrokken, ziek liggen te zijn op straat, of misschien dood zijn. In je hoofd zijn ze er nog: Brenda... Randy... ‘Staat het?’... die jonge, zwangere moeder... het meisje dat ooit een parelketting droeg en nu in een rolstoel zit met maar één been... Ze hebben zich allemaal in mijn hart genesteld en zijn voor altijd in mijn geheugen gegrift.

Een andere man die diepe indruk op me heeft gemaakt stond toen we stilhielden bij de openbare bibliotheek in de rij die zich achter onze busjes vormde. We moesten oppassen daar, omdat er soms een grote groep van wel veertig of vijftig mensen kwam en het vlak bij Market Street was, zodat er soms ook drugshandelaars waren. Nu ze eenmaal weten wat we komen doen, stromen mensen van alle kanten op ons af, zodra ze horen dat wij er zijn. En als we dan niet genoeg voorraad hebben, kan dat flinke problemen geven en gevaarlijk voor ons zijn. Bovendien haat ik het om iemand die de spullen nodig heeft teleur te stellen, dat is juist niet waarom we daar zijn. En het is natuurlijk logisch dat het gevaarlijk kan worden als we door onze voorraden heen zijn en er nog een groep wanhopige mensen niets heeft gekregen, zeker als er drugs in het spel zijn. Dus letten we altijd heel goed op waar we stilhouden en hoeveel mensen er ongeveer zijn, zodat we genoeg voor iedereen hebben. Ik ben meer dan eens in tranen geweest als we ergens wegreden en ik een laatste ‘gezicht’ achter ons aan zag rennen, terwijl onze busjes echt helemaal leeg waren. Ik herinner me de mensen die niets kregen altijd, beter zelfs dan degenen die we wel spullen hebben kunnen geven. Mensen die al zoveel ongeluk in hun leven hebben gehad en nu hier ook nog eens zo’n pech moesten hebben, verscheurden mijn hart.

Maar op die avond leek het rustig bij de bibliotheek. Nadat we waren gestopt vormde er zich een rij van ongeveer dertig man achter ons busje. Er was een jonge (dakloze) skateboarder die allerlei kunsten uithaalde op de trappen voor de bibliotheek en steeds naar ons toe reed om een praatje te maken en dan weer verdween, terwijl de anderen kalm stonden te wachten. Het waren alleen maar mannen die avond. (Meestal is de verhouding tien mannen tegen één vrouw, behalve bij warmer weer, dan zijn er vaak wat meer vrouwen op straat. In de winter, als het koud is, zoeken de vrouwen eerder een plek ergens binnen, ondanks het geweld dat in de opvanghuizen dreigt. Maar er is altijd die harde kern van vrouwen die te ver heen is om een opvang te kunnen bereiken of binnen te mogen, dus gaan wij juist naar die mensen op zoek.) In de rij viel me een man op die helemaal aan het einde ervan stond: hij was gekleed in een pak, met een wit overhemd, en een das, en ik fronste onmiddellijk afkeurend mijn voorhoofd. Ik vermoedde dat hij er alleen stond omdat er iets gratis werd uitgedeeld en niet omdat hij dakloos was. Ik maakte er een opmerking over tegen iemand van ons team en zei zoiets als: ‘Wat moet die man in de rij?’ Mijn collega antwoordde dat de man ‘oké’ was, hij had gezien dat de man uit een slaapzak was gekropen ergens op de trappen van de bibliotheek. Af en toe, als we werken in wat minder ruige buurten, komen er nieuwsgierige mensen op ons af. Als ze begrijpen waar we mee bezig zijn, krijgen we daar vaak aardige opmerkingen over. In al die jaren is er maar een handjevol niet-daklozen geweest die probeerden misbruik te maken van het feit dat er iets gratis te krijgen viel. Ik verdacht de man in het pak van iets dergelijks, maar was gerustgesteld toen ik hoorde dat hij in een slaapzak op de trappen had gezeten. Maar iemand als hij, zo keurig gekleed, hadden we nog nooit op straat ontmoet. Soms zijn de mensen met wie we te maken hebben verbazend schoon. Er is een groep jonge mannen die wel dakloos zijn, maar ook op zoek is naar werk. Die mannen zorgen ervoor dat hun haar keurig is gekamd en hun gezicht netjes geschoren is. In eerste instantie dragen ze schone sneakers, die algauw vuil worden, dat kan niet anders. Maar er was nog nooit iemand komen opdagen in een pak met das. Ik was meer dan verbaasd. Ik bleef expres in de buurt van het busje om hem beter te kunnen bekijken terwijl hij dichterbij kwam en uiteindelijk als volgende aan de beurt was. Hij keek me aan en ik glimlachte naar hem. Ik zou natuurlijk nooit vragen: ‘Wat doet u hier?’ maar hij begon zijn verhaal uit zichzelf te vertellen, iets wat heel zelden voorkomt. Wij vragen er nooit, maar dan ook nooit naar. De etiquette van de straat, plus het normale fatsoen en respect verbieden dat. Wat me nog het meeste trof was dat hij niet alleen een keurig donkergrijs krijtstreeppak droeg, een schoon wit overhemd aanhad en een iets losgetrokken das, maar dat zijn schoenen ook keurig waren gepoetst. Hij had een montuurloze bril op zijn neus en zijn haar was netjes geknipt. Hij zag eruit als iemand die op een bank werkte, of op de beurs, of een baan had zoals een aantal van mijn vrienden. Ik zou nooit, in geen miljoen jaar, hebben gedacht dat hij dakloos was. Als iemand hem aan me had voorgesteld en erbij had verteld dat hij op straat woonde, had ik die persoon uitgemaakt voor leugenaar. Hoe kon hij nou dakloos zijn?

Zijn naam heeft hij niet verteld, hoewel sommige mensen die op straat leven dat juist wel doen, alsof ze daarmee op een bepaalde manier hun bestaan bevestigen en herinnerd willen worden. Deze man vertelde dat hij in Silicon Valley had gewerkt en dat zijn vrouw hem kortgeleden had verlaten. Ze hadden op te grote voet geleefd en flinke schulden gemaakt, waardoor ze uiteindelijk bijna alles waren verloren. Toen was hij ook nog zijn baan kwijtgeraakt. Nu deed hij zijn best werk op zijn terrein te vinden. Niemand uit zijn omgeving wist dat hij op straat woonde, zelfs zijn familie niet. Ik schatte hem achter in de vijftig. Hij bleef een tijdje in de buurt staan om te kletsen; hij had duidelijk behoefte aan een praatje.

Om welke reden dan ook had hij blijkbaar besloten niet naar een opvang te gaan. Misschien was hij bang en dat is niet verbazend: opvanghuizen zijn al gevaarlijk genoeg voor mensen die er niet uitzien zoals hij. Hij zou er enorm zijn opgevallen en algauw het slachtoffer zijn geworden van zijn andere uiterlijk. Toen we weer vertrokken vanaf de bibliotheek, keken we hem na terwijl hij langzaam de trappen weer opklom met de spullen die we hem hadden gegeven. Hij was er ontzettend dankbaar voor geweest, en voordat we weggingen hadden we hem veel succes gewenst bij het vinden van een baan. We waren allemaal geschokt door hem. Veel van de mensen die wij op straat ontmoeten lijken ver van ons af te staan, we lijken weinig echt gemeenschappelijk te hebben, behalve dan natuurlijk dat we allemaal mensen zijn. Meestal kunnen we niet meer in hen herkennen waar ze vandaan komen, hoe ze vroeger waren. En altijd treden we ze vriendelijk tegemoet. Maar deze man had het soort verhaal dat mensen de angst om het hart doet slaan. Een reeks fouten, wat pech, leven op te grote voet, een scheiding en een baan die je op het verkeerde moment kwijtraakt. Dat overkomt velen en zo kan het dus gaan... dat je zonder iets op straat belandt. Hoewel deze groep daklozen de meeste kans heeft om weer van de straat af te komen als er geen drugs en alcohol in het spel zijn.

We waren er allemaal stil van op weg naar huis, iedereen met zijn gedachten bij die man. Die avond was hij Gods laatste troefkaart, zoals Brenda met haar zilveren klokjes het de keer daarvoor was geweest. God gaf ons altijd iets groots mee om op de terugweg over na te denken.

Een ander stelletje dat ik altijd zal onthouden en waaraan ik met een glimlach terugdenk, waren twee jonge mensen van tussen de zestien en achttien jaar denk ik, hoewel ze er nogal volwassen uitzagen. Voor ons is het heel zeldzaam om dakloze jongeren te ontmoeten, en kinderen zien we nooit. Dakloze kinderen worden vrijwel meteen opgepikt door de politie en naar een tehuis gebracht, hopelijk samen met hun ouders. In al die elf jaar heb ik nooit één dakloos kind gezien op straat. Wel veel zwangere buiken, maar nooit een baby of peuter. Nooit. En ik schat dat het aantal jongeren tussen de vijftien en twintig die we zien, ongeveer vijf op de zevenhonderd volwassenen is. Jongeren zijn meestal met zijn tweeën of drieën en je ziet ze zelden in groepen, op zijn hoogst zijn ze met een man of tien. Jonge daklozen bivakkeren niet op dezelfde plekken als de volwassenen en bovendien zijn ze nogal op zichzelf. In San Francisco vind je ze meestal in Panhandle, de uitloper van het Golden Gate Park, waar we besloten hadden niet te komen, omdat we ons daar in het donker door de struiken heen zouden moeten wringen. Daarbij wordt er beweerd dat de meeste jongeren op straat aan de drugs zijn en de spullen die wij hun geven veel vaker meteen doorverkopen dan volwassenen. Wij zien dat onze ‘klanten’ meestal hun kleren onmiddellijk aantrekken en weten dat zij ze niet doorverkopen. Maar bij een jongere is de kans veel groter dat onze spullen worden verhandeld voor een shot, en dat is niet waarom we ze uitdelen. Ook onder volwassenen worden veelvuldig drugs gebruikt, maar in die groep worden spullen zelden verhandeld om aan drugs te komen. Het was wel de cynische reactie van een aantal van mijn beste vrienden toen ik hun vertelde over wat we doen bij Yo! Engel! ‘O, die verkopen alles gewoon door om drugs te kunnen krijgen.’ Een wrede en meestal onterechte aanname. De behoefte aan onze spullen is te groot, hun dankbaarheid te duidelijk als je hen ziet duiken in de tas met spullen die ze krijgen, de jassen meteen aantrekken en direct beginnen te eten. In bijna alle gevallen (met natuurlijk een paar uitzonderingen die de regel bevestigen) worden onze spullen niet doorverkocht. En als ik in mijn gewone dagelijkse leven door de stad rijd, zie ik vaak heel bekende tassen, de tassen die wij tegenwoordig gebruiken en waarin onze spullen verpakt zitten, boven op hun supermarktkarretje, hun kostbaarste bezit, dus weet ik dat die tassen niet doorverkocht worden.

Jongeren die op straat leven zijn van een heel ander soort. En als ik zeg ‘jongeren’, bedoel ik adolescenten, jongvolwassenen. Sommigen zijn dakloos omdat ze thuis zulke schokkende, gewelddadige dingen hebben meegemaakt (ik ben bang dat dat voor de meesten van hen geldt) dat wat hun op straat kan overkomen nooit erger kan zijn dan wat hun thuis is aangedaan. Sommigen van hen zijn aan drugs verslaafd. Sommigen van hen wonen al jaren op straat. Het is niet ongewoon om van een zeventienjarige te horen dat hij of zij al vier of vijf jaar op straat woont. Ze willen zeker niet terug naar huis en groeien op straat op, vechtend om te overleven. Veel van de jongere mensen zijn afkomstig uit andere steden of regio’s en een heel enkele wil wel terug naar huis, maar kan de reis niet betalen of is niet in staat die te regelen. Meestal vormen ze een groepje. Ik heb nooit een jongere in zijn eentje op straat ontmoet, of zelfs nooit alleen met een volwassene. Bijna iedere jongere dakloze beweert ouder te zijn dan hij/zij is en gelooft op een dag alles wel weer op de rails te krijgen, met de juiste hulp van de juiste mensen. Ze maken altijd een stoere, vastberaden indruk. Het leven ligt nog voor hen en wat ze ook hebben meegemaakt: ze hebben een sterke wil om te overleven.

Die jongeren zijn voor mij de allermoeilijkste groep om op straat achter te laten als we vertrekken, omdat ze me zo doen denken aan mijn eigen kinderen en ik altijd veel meer voor hen zou willen doen — hoewel ze ons niet vertrouwen: we hoeven ze nergens heen te brengen, ze zijn bang naar huis gestuurd te worden of tegen hun wil van de straat te worden gehaald. Het enige wat ik altijd doe is een bijzondere organisatie in San Francisco die Larkin Street heet, bellen. Een organisatie die is opgericht om jongeren te helpen met medische zorg, onderdak, onderwijs, werk vinden, afkicken, begeleiding als je aids hebt, of - alleen als ze willen - weer herenigd te worden met hun familie. Larkin Street heeft teams die direct op straat werken, er te voet of met auto’s op uitgaan en ik geef hun altijd de plek door waar ik jonge daklozen aantref, in de wetenschap dat ze hen zullen opzoeken en er misschien van kunnen overtuigen gebruik te maken van hun hulp. Soms is hun missie succesvol, soms niet. Maar ze proberen het in ieder geval altijd.

Wij komen dus niet vaak jongvolwassenen tegen tijdens ons werk op straat en op die bewuste avond waren we ergens in een achterafsteegje, toen we een tent zagen, of was het een stapel kartonnen dozen? Dat weet ik niet meer. Maar in ieder geval kwam er een stel uit tevoorschijn dat zo uit een film leek te zijn gestapt, of van een cd-hoesje of uit een clipje op mtv. Ik had nog nooit in mijn leven zulke overweldigende en indrukwekkende punkoutfits gezien. Spikes en kettingen, leer en rode Schotse ruiten. Het meisje droeg een paar kniehoge legerlaarzen en hij had een enorme hanenkam die stijf stond van de gel, ze hadden overal tatoeages en piercings, maar op hun eigen, bijzondere manier waren ze zo prachtig om te zien en zo extreem, dat we allemaal een glimlach op ons gezicht kregen. Hoewel ik mijn kinderen een eeuw huisarrest zou geven als ze zo uitgedost zouden rondlopen. Maar op de een of andere manier stond het hun allemaal geweldig. We kletsten even, gaven onze spullen en lieten hen verder met rust. Ze wilden geen andere hulp van ons hebben. Op hun eigen, extreme en speciale manier waren ze het mooiste wat we die avond te zien kregen. Gods troefkaart van die keer waren ze niet, want we stuitten al halverwege de avond op hen. Maar ze gaven ons een flinke oppepper.

Er zijn wel duizend andere verhalen, allemaal hartverscheurend, ontroerend, grappig, wanhopig, droevig. Zoals de vrouw die tevoorschijn sprong uit haar vodden en dozen in een portiek en riep: ‘Hoe wisten jullie dat ik jarig ben vandaag?’ Ze was helemaal opgewonden, en we omarmden en feliciteerden haar. En de man die zich helemaal in aluminiumfolie had gewikkeld (hij had een rol gevonden) om warm te blijven. De vrouw met wel twaalf katten die we een jaar lang overal tegenkwamen, alle katten aan de lijn. Van de honden op straat ben ik altijd bang geweest. De mensen die ik ontmoette sloot ik binnen een paar seconden in mijn hart, maar hun pitbulls en hongerige bastaarden nooit. We hebben al genoeg om aan te denken op straat en kunnen daar niet ook nog eens agressieve honden bij gebruiken. Ik hou van honden en heb er zelf een paar, maar de honden die we op straat tegenkomen jagen me de stuipen op het lijf. Het team lacht me er vaak om uit. Geef me een vent die eruitziet alsof hij me gaat vermoorden en ik laat me (meestal) niet van de wijs brengen. Maar geef me een hond die zijn tanden laat zien en ik ga er als een haas vandoor, de bus in, om op de donuts te passen tot de rest van het team terug is. Ja, oké, en in de tussentijd werk ik een paar van die chocoladedonuts met hagel erop naar binnen. Niemand is perfect tenslotte.

HOOFDSTUK 6

Angstige momenten

Niet iedereen die we op straat ontmoeten is ons goed gezind. We hebben uitzonderlijk veel geluk gehad en maar heel weinig incidenten meegemaakt. In het algemeen treden de mensen ons vriendelijk en dankbaar tegemoet en soms met bezorgdheid om ons. Maar er zijn er ook een paar geweest die ons duidelijk lieten beseffen dat we op moesten passen, alert en waakzaam moesten zijn. We drongen een andere wereld binnen, een harde wereld, hun wereld. Een wereld waarin we gemakkelijk het doelwit konden worden voor iemands woede, frustratie of angst. We hebben met zijn allen afgesproken niet in bepaalde buurten te komen, dat heb ik al verteld. Na een aantal zenuwslopende ervaringen besloten we ook de plekken waar mensen in auto’s, oude vrachtwagens of schoolbussen wonen te vermijden. Het gevaarlijke daarvan was voor ons dat we niet konden zien wie er binnen zaten, hoeveel het er waren, of wat er op ons af zou komen als de deuren opengingen en ze uitstapten. Ik werk het liefst in de openlucht, en ik zie het liefst veel van mijn omgeving, wie er om me heen zijn, en wie er op ons af komt rennen. Ik houd niet van verrassingen, en die bussen en vrachtwagens zorgden daar gegarandeerd voor. Na een paar vervelende gebeurtenissen besloten we dus om dat soort plekken in het vervolg te vermijden. In het algemeen zijn we best dapper geweest wat betreft de buurten waarin we ons begaven. En sommige dingen die we hebben gedaan waren gewoonweg stom, gedaan in onschuld en uit vastberadenheid. Maar dat er een zegen op ons rust is zeker. We hebben veel ongelooflijk fantastische mensen ontmoet en soms ook minder fantastische mensen, wat ook heel waardevol kan zijn.

We herinnerden elkaar er constant aan bedacht te zijn op wapens, goed uit te kijken of je er een zag, voor zover dat kan. Ik vermoed dat veel mensen met wie wij te maken hebben een wapen bij zich dragen, variërend van pistolen tot messen. Ik heb scheermesjes zien blikkeren in iemands hand en dan snel weggestopt zien worden. We waren erop bedacht. En wij zijn natuurlijk geen bedreiging voor de mensen op straat. We willen niets van de ander, we geven, maar nemen niets. Maar bij psychisch instabiele figuren, vooral als iemand van je schrikt, als je iemand angst aanjaagt of ongewild een bedreiging voor hem lijkt, kan iemand gemakkelijk door het lint gaan. Daarom waarschuwen we ook constant dat we eraan komen, met onze galmende ‘yo!’s. Daarbij blijven we goed in het zicht en kondigen we aan wat we komen doen: iets geven. En omdat we bijna altijd met zijn elven zijn, met drie busjes, geeft dat meer veiligheid. Hoewel ik moet toegeven dat we ons ook verspreiden zodra we zijn uitgestapt. Dat is eigenlijk niet de bedoeling en we proberen steeds met een groepje of minstens in tweetallen bij elkaar te blijven, maar soms zijn er te veel mensen, die te veel verspreid zijn. Mensen die ons wel hard nodig hebben.

Ook komen we weleens ergens terecht waar we niet willen zijn, waar bijvoorbeeld wel dertig mensen blijken te bivakkeren in plaats van de twee of drie die we zagen. Hoe voorzichtig we ook zijn, we lopen altijd risico’s op straat. En ik ben heel dankbaar dat we maar heel weinig vervelende incidenten hebben meegemaakt - meestal blijken we gewoon veilig te zijn geweest. Ik steek in de kerk altijd voor ieder teamlid een kaars op voordat we erop uitgaan.

De samenstelling van het vaste team van Yo! Engel! is heel gevarieerd, dus iedere dakloze kan wel een of meerdere mensen vinden waarbij hij zich gerust voelt. Er is voor iedereen een gezicht en een stijl. We zijn met een Afrikaan, twee Aziaten (een Japanner, een Chinees), hoewel je bijna nooit dakloze Aziaten op straat ziet, twee latino’s en zes blanken. Van de elf mensen die het vaste team uitmaken zijn er drie vrouw en acht man; een van ons is homo. Dus voor bijna iedere voorkeur is er wel een smaak, kleur, nationaliteit, stijl en sekse. Als team werken we fantastisch samen en we zijn allemaal dol op elkaar. Het werk dat we delen en al zo lang doen, vormt een sterke band tussen ons. Het is voor ons allemaal iets waaraan we erg toegewijd zijn, de meesten hebben ook bijna nooit een keer overgeslagen, behalve in noodsituaties. Volgens mij hebben we in die elf jaar ieder maar één keer gemist, op zijn hoogst twee keer, en dan alleen nog maar vanwege ziekte of verwondingen. Ik ben ooit thuis gebleven omdat ik een ontzettende rugpijn had, maar heb zes maanden gewoon gewerkt met mijn been in het gips vanwege een gescheurde achillespees. Niemand van ons wil een avond missen, om wat voor reden dan ook. Van september tot mei proberen we in ieder geval één keer per maand de straat op te gaan.

De angstige momenten vallen bij ons allemaal in het niet vergeleken met de vele geweldige ogenblikken. We proberen te leren van de keren dat het bijna misloopt en zijn ons ervan bewust dat het heel snel fout kan gaan. In ons allereerste begin kwamen we ergens in een vrij grote en gevarieerde groep mensen terecht, waarbij we binnen een paar minuten beseften dat we midden in een overval zaten. Het was een groep daklozen die werd belaagd door een stel jonge straatrovers. Zo hard is het leven op straat dus: de zwaksten en minst bedeelden worden belaagd door anderen die hun het weinige wat ze hebben ook nog afnemen. Het is zeker zo dat er een pikorde is op straat. Ik wandelde als een soort vrolijke cheerleader die groep binnen, met een opgewekte glimlach naar de mensen die we gingen helpen, toen een van die straatschoffies me aankeek en met zijn ogen rolde. Ik kleed me altijd expres onopvallend en gewoon als ik de straat op ga, in oude, maar wel schone, kleren en waarschijnlijk zie ik er in die spullen toch nog redelijk keurig uit, ondanks mijn versleten parka, wollen muts en rubberlaarzen. De leider van de straatbende wierp een blik vol ongeloof op me en vroeg toen met een wrang lachje: ‘Wat moet jij hier?’ Op dat moment drong het tot ons allemaal door in wat voor situatie we waren beland. Tussenbeide proberen te komen in die situatie zou veel te gevaarlijk zijn geweest voor ons, dus deden we dat niet (zelfs de agenten niet) hoewel ik me er verschrikkelijk rot bij voelde. Ik vertelde nogal nerveus dat we spullen bij ons hadden die we wilden uitdelen. Hij vroeg of er ook genoeg was voor hen, waarop we knikten. ‘Oké, laat voor ons dan ook wat achter en rot op,’ beval hij. Hij lachte en zelfs zijn slachtoffers glimlachten her en der - we moeten er nogal belachelijk hebben uitgezien: Sneeuwwitje en haar dwergjes wandelen recht een overval binnen! Niet erg handig.

Gauw haalden we onze spullen, lieten genoeg achter voor iedereen en maakten dat we wegkwamen. Met een afschuwelijk gevoel omdat die daklozen gewoon werden beroofd, maar ook enorm opgelucht dat wij er zo goed van af waren gekomen en ons niets was overkomen. Het was een van onze eerste lessen over de gevaren op straat en dat je altijd goed moet uitkijken waar je je in begeeft. Zelfs engelen moeten op hun tellen passen in sommige buurten. En het was een stevig signaal dat we voortaan voorzichtiger moesten zijn. Ook nu nog waarschuwen we elkaar doorlopend alert te blijven. Het is heel gemakkelijk om je net iets te veel op je gemak en iets te zeker te gaan voelen. En juist dan ben je kwetsbaar voor mensen die je kwaad willen doen.

Maar uiteindelijk zijn er verbazend weinig gevaarlijke situaties voorgekomen in die elf jaar dat we nu op straat werken, zeker gezien de plekken waar we rondbanjeren. Een andere keer had ik mezelf min of meer klemgezet achter het busje, terwijl ik stond te wachten op ‘klanten’. Degene die achter een van de busjes op straat staat en de spullen uitdeelt, loopt het risico om tegen het busje te worden geduwd en een beetje in de verdrukking te komen als de mensen met te veel zijn of te ongeduldig. Dus is het beter om daar niet in je eentje te staan. Ik geloof dat Jane nog bij me in de buurt stond, maar de rest was uitgewaaierd om de mensen die onze spullen konden gebruiken op te zoeken. Soms waren ze wel een heel huizenblok van de busjes vandaan. Wij stonden de spullen zo snel mogelijk uit te delen. Verderop in de rij stond een enorme vent met stekende, felle ogen. Hij leek boos, nerveus, de agressie droop van hem af en ik zag dat hij zijn hand op zijn broekriem hield en daar iets verschoof. Misschien wel een pistool? Wat het ook was, plotseling stond de man voor me, of liever gezegd: torende hij boven me uit. Hij keek op me neer met een woedende, wantrouwende blik. ‘Waarom doen jullie dit?’ vroeg hij. ‘Omdat we dat willen,’ antwoordde ik zo kalm als ik kon. ‘Wij vinden het belangrijk om te doen en de mensen hier kunnen goed gebruiken wat wij voor hen hebben.’ Hij bleef me staan aanstaren voor wat wel een eeuwigheid leek, zijn ogen boorden zich in de mijne en ik dacht echt: Die vent vermoordt me! We stonden tegenover elkaar met een hele rij ongeduldige mensen achter hem. Ik bewoog me niet. Ik wilde hem niet nog woedender maken dan hij al was en toen haalde hij plotseling zijn hand van zijn broekriem af, pakte hij aan wat ik hem aanreikte en knikte. Nog een keer keek hij me even aan terwijl hij mompelde: ‘God zegene u, zuster.’ Toen hij zich omdraaide, stond ik te trillen op mijn benen. Dat was een van de zeldzame keren dat ik dacht dat ik volkomen gek was om dit te doen en me afvroeg waar ik in vredesnaam mee bezig was. Ik ben een alleenstaande moeder met acht kinderen die me nodig hebben. Was dit gekkenwerk of goed om te doen? Soms is het moeilijk het verschil te bepalen. Maar ik weet wel dat ik op straat veel moediger ben dan ooit ergens anders - binnen redelijke grenzen - en dat er altijd een paar goede vrienden dichtbij zijn. Ik zou dit nooit in mijn eentje kunnen doen. Hoewel ik moet bekennen dat ik er heel soms, héél soms maar, als het heel erg koud is of ontzettend hard regent, even op uitga met een paar tassen bij me. Dan kan ik het gewoon niet uithouden in mijn comfortabele bed, lig ik al uren te woelen en aan de mensen buiten te denken en kan ik het gewoon niet laten.

Op een andere avond waren we spullen aan het uitdelen op Market Street. We waren er gestopt bij een portiek waar een paar daklozen bivakkeerden, en op de een of andere manier werden we gesignaleerd en kwamen de mensen op ons afrennen. Te veel en te snel. We hebben een noodsignaal afgesproken onderling, voor als er problemen zijn. Op dat signaal springen we zonder vragen te stellen en zo snel mogelijk in onze busjes en maken we dat we wegkomen. Alles wat we moeten roepen is: ‘Weg! Weg! Weg!’ en dan praten we er later wel over. Die avond schreeuwde een van ons het noodsignaal, ik denk dat het Randy was, en we sprongen de busjes in, sloegen de deuren achter ons dicht en reden weg, terwijl er een hele groep daklozen achter ons aan rende. Als ze hadden gekund, hadden ze de deuren opengerukt, denk ik. Maar Younes, Paul en Bob of Tony die de busjes reden, waren te snel voor hen. We maakten dat we wegkwamen, als ratten uit een riool, en hebben sinds die tijd Market Street vermeden. De straat is te breed, te open en we zijn er veel te zichtbaar. We lopen er te veel gevaar. We houden het liever bij smallere, donkerdere straten, waar de gevaren die we misschien tegenkomen gemakkelijker te hanteren zijn.

Waarschijnlijk een van de allerengste avonden, hoewel ons niet echt iets is overkomen, was een avond waarop we veel te dicht in de buurt van de beruchte Sixth Street belandden, waar veel wordt gedeald door grote jongens. Randy had ons gewaarschuwd dat we daar al doodgeschoten zouden zijn voordat we het goed en wel beseften. Dus hadden we Sixth Street angstvallig vermeden. Maar nu waren we, per ongeluk, ik geef het toe, te dicht in de buurt van alle actie beland en we voelden ons er helemaal niet prettig bij. Onze intuïtie zei ons dat we weg moesten wezen. Heel snel deelden we wat spullen uit en toen vertrokken we weer - in razend tempo. Maar plotseling raasden er aan alle kanten politieauto’s langs ons heen. Heel veel politieauto’s. De gemeente is niet echt blij met mensen die daklozen helpen op straat te overleven, en in eerste instantie dachten we even dat de politie het op óns gemunt had. In de eerste fase, toen we net begonnen waren, hadden we grondig onderzocht of wat we deden onwettig was, en ik wist zeker dat we niets illegaals deden, absoluut niets. Maar alle gemeenteorganisaties, inclusief de politie, hebben geen hoge pet op van mensen die daklozen hulp geven. We overtraden eerder een ongeschreven stadswet dan een echte, maar we wisten dat het vuur ons na aan de schenen zou worden gelegd als we werden opgepakt. Ik vroeg me zelfs even af of ze me in de bak zouden gooien, gewoon om me angst aan te jagen. Vanaf het begin heb ik al gezegd dat ík in zo’n geval degene zou zijn die zou gaan zitten. Tenslotte was het mijn ‘schuld’ dat we dit deden en dus zou ik de gevangenis in gaan als dat nodig mocht blijken te zijn. Maar wat erger was, was dat op dat moment ook vier van onze teamleden bij de politie werkten. Zij overtraden óók geen wetten of politiereglementen, maar deden wel iets wat je niet hoorde te doen als agent en dus zou het hun vast heel moeilijk worden gemaakt op het bureau. En nu vlogen er ik weet niet hoeveel politieauto’s langs ons!

Een paar telefoontjes naar mensen die het konden weten, leerden ons dat er net iemand was vermoord, letterlijk een paar meter van de plek vandaan waar wij spullen hadden uitgedeeld. De politie was op zoek naar de dader en vermoedde dat die nog in de buurt was. Dat was een andere, fikse waarschuwing voor ons: we waren bepaald niet bezig met een theekransje. Mensen sterven op straat en niet alleen vanwege de honger, de omstandigheden, geïnfecteerde wonden of een ziekte. Ze sterven ook aan schotwonden. Dat was ons waarschuwingsteken van die avond. We deelden gauw onze laatste tassen uit en reden stilletjes naar huis, als kinderen die stout zijn geweest en op hun kop hebben gehad. ‘Voortaan voorzichtiger zijn, alsjeblieft!’ We hadden de boodschap luid en duidelijk gehoord en waren blij dat onze intuïtie ons had verteld niet op de plek van de moord te blijven hangen.

HOOFDSTUK 7

Voorraden en teddyberen

Zoals altijd wanneer een organisatie nieuw wordt opgezet, wat voor soort organisatie het ook is, worden er gaandeweg allerlei dingen veranderd. Bij ons betrof het voornamelijk het soort en aantal spullen dat we uitdeelden. Het kostte ons, of mij in ieder geval, een tijdje om te beseffen wat ons doel nou werkelijk moest zijn, buiten de algemene doelstelling die we al vanaf het begin hadden: ‘Hulp bieden aan daklozen.’ De werkelijke vraag was: ‘Hoe?’ En: ‘Wat willen we daarmee bereiken?’ Het was natuurlijk duidelijk dat we niet in staat waren hun situatie wezenlijk te veranderen, hen voor altijd van de straat te krijgen, ze een woning te geven, te laten afkicken als dat nodig was, of op te leiden voor een baan. We konden het daklozenprobleem niet oplossen, zelfs niet met elf liefdevolle harten en busjes vol spullen. De avonden die wij op straat spenderen zijn tegelijkertijd magisch en gruwelijk. En onze doelstelling om de mensen die op straat wonen zo lang mogelijk in leven te houden, totdat iemand met meer mogelijkheden en kennis hen concreet kan helpen, werkt goed, zowel voor hen als voor ons.

Op een gegeven moment begon een vriend van mij een klein programma om de daklozen die daarvoor geschikt waren, een opleiding te geven. Het was een zinvol doel, maar voor mij was het te veel ‘afromen’. Hij zocht de besten van de besten bij elkaar, de mensen die nog het meest functioneerden, en slaagde er regelmatig in hen voorgoed, of in iedere geval voor langere tijd, van de straat af te krijgen. Zorgen dat er een stuk of tien mensen per jaar niet meer dakloos zijn, is voor hem een geweldig resultaat. Wij bereiken tussen de tweehonderdvijftig en driehonderd mensen per avond, maar het lukt ons natuurlijk niet om ze van de straat af te krijgen. Ik heb hem eens gezegd dat zijn doel en dat van mij typisch die van een vader en een moeder zijn. Hij stimuleert hen om een opleiding te voltooien en een baan te zoeken, en ik span me in om hen warm, droog en gevoed te houden. Natuurlijk zijn beide dingen noodzakelijk.

Toen ik eenmaal helder voor ogen had wat ons doel was, begonnen we ons meer te verdiepen in de zaken die daklozen het hardst nodig hebben om te kunnen overleven. Ervaring bleek onze beste leermeester. De spullen waar we ooit mee begonnen, waren puur op basisbehoeften gericht en soms duurde het even voordat we doorhadden wat een dakloze nou het allerbeste kan gebruiken. De daklozen zelf leerden het ons. Voor mij was het vanaf het begin belangrijk om hun nieuwe, schone spullen, van goede kwaliteit te geven. Ik wilde hun geen dingen geven die anderen niet meer wilden, oude kleren die hun niet pasten, of spullen van slechte kwaliteit die binnen de kortste keren uit elkaar zouden vallen. We hebben dingen van goede kwaliteit uitgedeeld, duurzame dingen. Het eerste wat we aan ons pakket toevoegden, na een miserabele winter met ijskoude, geselende regens - ons eerste jaar - was een regenponcho. Het had geen zin om warme jassen uit te delen als die binnen vijf minuten doorweekt waren en de nieuwe jas veranderde in een spons. Een regenponcho was essentieel. Op een avond vroeg een oudere man of we misschien ook een sjaal hadden. Dat was een gemakkelijke en zinnige toevoeging. Jane, met haar inkoopervaring, was heel goed in het vinden van de beste kwaliteit voor de beste prijs en bestelde de spullen. Daarna kwam er een waterdicht zeil om over de slaapzakken heen te leggen en nog een ander voor eronder. Toen hadden we zoveel verschillende spullen in de busjes liggen, dat het een wanorde werd; haast onmogelijk voor ons om alles bij elkaar te zoeken en nog onmogelijker om de hele boel mee te nemen naar de persoon voor wie het bestemd was. Daarmee was het dus duidelijk dat er een tas nodig was waarin we alles bij elkaar hadden wat we aan iemand wilden geven. Bovendien maakte een tas de boel gemakkelijker te hanteren. Jane vond een hele goede: een grote zwarte nylon tas waarin alles paste wat we weggaven. We stelden een heel nieuw team samen om in de weekends in mijn garage in te pakken.

Heel lang deelden we voor de mannen jacks in drie maten uit, en in twee maten voor de vrouwen, maar we merkten dat we vaak een overschot aan vrouwenjacks hadden, iets wat ruimte in beslag nam en geld kostte. We ontmoetten blijkbaar te weinig vrouwen op straat en bovendien bleken hun maten niet te voorspellen. Uiteindelijk ontdekten we dat een medium mannenjack de vrouwen bijna altijd paste, dus stopten we met de vrouwenmaten in onze ‘kledinglijn’. Om de maten van het jack dat in de tas verpakt zat te weten, bonden we een gekleurd lint om de hengsels: geel voor medium, rood voor large en blauw voor extra large. Dat maakte het uitdelen van de tassen een stuk gemakkelijker en efficiënter. De tassen zelf waren handig, sterk, en wogen bijna niets. Vanaf het begin bestelden we ze in het zwart en dat is zo gebleven, en sinds die tijd praten de mensen op straat over ons als de ‘zwartetasmensen’ en mettertijd zijn we legendarisch geworden. Door de jaren heen voegden we steeds items toe, allemaal spullen die essentieel of op zijn minst uiterst bruikbaar waren voor het leven op straat. Naast de warme donzen jacks voegden we ook trainingspakken toe, ook warm en ook in drie maten, net zoals de jacks. Daarna kwamen er lange onderbroeken om eronder te dragen. In het pakket zaten al een muts, das, sokken en handschoenen. Lang hebben we overwogen om ook schoenen toe te voegen, maar de maten vormden een probleem, totdat we stuitten op open sandalen, die we ook in drie maten uitdeelden. Handwarmers om in de handschoenen te schuiven waren een volgende geweldige toevoeging, en die werden enorm gewaardeerd door de ontvangers. Regenponcho’s en waterdichte zeildoeken zaten al vrij vroeg in het pakket, maar we voegden er nog een paraplu aan toe. Ook kwamen er een zaklamp, een notitieblok en pennen bij, zodat de mensen daarmee boodschappen konden achterlaten voor elkaar. Al die toevoegingen waren het gevolg van gesprekken met onze ‘klanten’. Uit onszelf stopten we nog een spel kaarten in de tas, om voor wat afleiding te zorgen. Daarna volgden er wat kleine keukenspullen zoals bestek, een blikopener en een hele tijd later ook waterflessen. En na vele maanden beseften we dat als een van hen het geluk had om uitgenodigd te worden voor een sollicitatiegesprek, hij of zij geen mogelijkheden had om zich daarvoor te fatsoeneren, dus begonnen we ook toiletspullen weg te geven. Kammen, scheerspullen, tandenborstels en tandpasta, mondwater, deodorant, reinigingsdoekjes voor de handen, shampoo en tampons. En als extraatje, een idee van mij, een echt lekker stuk zeep. Ik ben dol op heerlijke zeep en het was maar een kleine luxe, en ik vond het leuk om zoiets te geven, in plaats van een louter functioneel stuk zeep; iets om hen een beetje te verwennen. Dus binnen redelijk korte tijd waren onze daklozen met de inhoud van onze zwarte tassen in staat om droog en warm te blijven, plus redelijk schoon.

Lange tijd deelden we geen etenswaren uit. Wat we tot dan toe aan spullen uitdeelden was wettelijk volkomen in orde en goed te doen, maar de regels en wetten wat betreft etenswaren zijn heel stringent. Je hebt een vergunning nodig om gekookte of onverpakte etenswaren te serveren. En droevig genoeg kwamen we erachter dat die wetten en regels niet uit het niets waren voortgekomen: af en toe hadden ongelooflijk zieke geesten geprobeerd daklozen met eten te vergiftigen. Anderen hadden hun bedorven etenswaren gegeven. Vandaar dat er een wet is die verbiedt om eten te koken en dat uit te delen aan de mensen die op straat wonen, in ieder geval in onze stad. Ongekookt eten mag ook niet. Wat je uitdeelt moet voorverpakt zijn en ongeopend. Vandaar dat voedsel uitdelen me enorm gecompliceerd leek en bovendien hebben daklozen meestal niet de mogelijkheid om iets te koken, op te warmen of te koelen. Ondanks vele verzoeken wilde ik onze gaven niet uitbreiden met etenswaren. Daarbij kwam nog dat de tassen die we uitdeelden al barstenvol zaten en onze financiën al zo ver als mogelijk opgerekt waren. Maar het kwam te vaak voor dat de mensen ons vroegen of we misschien iets te eten voor hen hadden en ze leken heel teleurgesteld als dat niet zo bleek te zijn. Dus uiteindelijk begonnen we te onderzoeken wat we hun dan zouden kunnen verstrekken en dat bleek minder gecompliceerd te zijn dan ik had gevreesd.

Het ging erom eten te vinden dat gezond en voedzaam was en niet gekookt of gekoeld hoefde te worden. Dus kochten we blikken tonijn, kip, cornedbeef, en allerlei etenswaren die in blik zitten. En natuurlijk deden we er ook een blikopener bij. Daarna volgden er blikken fruit. Vervolgens kwamen er soep en pap in poedervorm, waar je alleen maar heet water bij hoefde te doen, en dat is meestal wel te vinden. Verder ontbijtgranen, pindakaas, jam, toast, chips, koekjes, chocoladerepen, worstjes, noten, gedroogd fruit, energierepen en koffie, thee, instant chocolademelk, suiker en melkpoeder. Na een tijdje deelden we genoeg verpakt voedsel uit om het er drie weken mee uit te kunnen houden, als je het een beetje slim aanpakte. Daar werden de tassen natuurlijk een stuk zwaarder van en daarbij moesten we overstappen op een groter formaat, maar het eten bleek in een grote behoefte te voorzien en niemand klaagde over het gewicht dat ze moesten torsen. En als de tas te zwaar was voor iemand, meestal een vrouw, was er altijd wel een man die haar kon helpen met dragen, om haar spullen op de plek waar ze bivakkeerde te krijgen. Iedereen waardeerde het feit dat we voedsel hadden toegevoegd enorm.

We kregen ook verzoeken voor water, maar dat was een probleem dat we niet konden oplossen voor ze. Flessen water zou de tassen veel te zwaar hebben gemaakt, zowel voor hen als voor ons. Als het voedsel in de tassen zat, had ik veel meer moeite ze uit de bestelwagen te slepen, en water zou dat onmogelijk hebben gemaakt. Dat zou zeker gelden voor welke van de vrouwen dan ook op de straat. Hoewel er dus dikwijls om water werd gevraagd, konden wij niet aan dat verzoek voldoen. En in plaats daarvan gaven we ze een lege fles die ze zelf konden vullen. Het was het beste wat we konden doen. Iets anders waarvan we besloten er niet aan te beginnen, was het uitdelen van medicijnen. Hoewel er heel veel daklozen ziek zijn en aan allerlei kleine of grote kwalen lijden — en ze alleen al bijvoorbeeld hoestdrank en antigriepmiddelen heel goed zouden kunnen gebruiken, was ik bang om iets uit te delen waar iemand allergisch voor zou blijken te zijn en dat ik op die manier onbedoeld meer kwaad dan goed zou doen. Dat risico wilde ik absoluut niet lopen. Daarbij kwam de vrees dat ik mensen als ik medicijnen in de tas zou toevoegen, zou ontmoedigen hulp te zoeken bij de instellingen die daarvoor in het leven zijn geroepen. Het was een weloverwogen beslissing, waar we allemaal achter stonden en dus voegden we alleen ontsmettingsmiddel en verband toe aan de zwarte tas.

Tegenwoordig weten de mensen het als we er zijn. Het nieuws gaat als een lopend vuurtje, en veel mensen hebben uitgevogeld hoe onze planning in elkaar zit en weten dus zo ongeveer wanneer ze ons weer kunnen verwachten. We proberen een zo groot mogelijk terrein te bestrijken en kammen het grootste deel van de buurten uit waar daklozen wonen. We vragen onze ‘klanten’ ook altijd of ze nog andere plekken weten waar daklozen bivakkeren, en naar hen gaan we dan op zoek: op parkeerterreinen van supermarkten, in achterafsteegjes, onder viaducten, op stukken land waar gebouwd wordt, op plekken waarvan niemand zou vermoeden dat er mensen verscholen zitten. We doen ons best iedereen te bereiken. En velen van hen weten ons tegenwoordig te vinden.

Een van de handigste ‘instrumenten’ om op straat te communiceren, is de ‘mobiele telefoon’. Niet het soort dat je in je broekzak stopt, maar iemand op een fiets die van de ene groep daklozen naar de andere rijdt en de mensen vertelt wat er gaande is, dat is een mobiele telefoon in de taal van de mensen die op straat leven. Dankzij de ‘mobiele telefoons’ die rondfietsen in de gebieden waar wij werken, komen veel meer mensen te weten dat wij in de buurt zijn. Zodra dat bekend is komen ze van alle kanten op ons af. We zijn blij met die ‘mobiele telefoons’; ze zorgen ervoor dat we veel meer mensen kunnen helpen.

Het aantal tassen dat we uitdelen steeg al snel van vijfenzeventig naar honderd, naar honderdvijfentwintig en honderdvijftig. Na een tijd verhoogden we het aantal naar tweehonderd, naar tweehonderdvijftig en op sommige avonden zelfs naar driehonderd. Iemand hoeft er helemaal niets voor te doen om zo’n tas te bemachtigen: je hoeft er alleen maar te zijn. Mensen die zeggen dat ze er nog een nodig hebben voor hun man, vrouw, vriend of vriendin, of gewoon voor iemand die drie blokken verderop zit maar te ziek is om zelf te komen, krijgen gewoon een extra tas mee. Wie zijn wij om te betwijfelen of ze de waarheid spreken? Het leven is al hard genoeg voor hen, zonder dat wij het hun nog moeilijker maken. En tot op de dag van vandaag geloof ik, weet ik dat die tassen in bijna alle gevallen niet worden geruild of verkocht om er illegale spullen voor aan te kunnen schaffen. Iedereen die we zo’n tas geven zien we er onmiddellijk in duiken, de kleding eruit halen en aantrekken, en de zak met etenswaren met trillende handen openmaken. Ik zie ook veel van die tassen in de stad, in de handen waar ze thuishoren, bij daklozen die al hun bezittingen met zich meeslepen. Voor het grootste gedeelte blijven onze tassen bij de mensen voor wie ze bedoeld zijn.

Diefstal is een groot probleem op straat: veel te vaak horen we van daklozen dat ze zijn bestolen. Ik kan niet zeggen hoe vaak we eropuit zijn gegaan en er wanhopige mensen naar ons toe kwamen rennen, met het verhaal dat hun tas was gestolen (of ‘opgeruimd’ was door de dow) en in de vuilniswagen was gegooid. ‘Ik wist dat jullie weer zouden komen,’ horen we keer op keer. ‘Ik heb vanmorgen gebeden dat jullie vandaag zouden komen... godzijdank dat jullie er zijn... ik heb ontzettend hard een tas nodig.’ De voorzienigheid lijkt ons de deur uit te sturen op de dagen waarop we het hardste nodig zijn. En op dezelfde manier schudden mensen regelmatig hun hoofd en zeggen ze met een glimlach: ‘Jullie hebben me de vorige keer al een tas gegeven, ik ben voorzien... ’ Of ze vertellen ons dat ze alleen maar een jack nodig hebben en geen slaapzak. De behoefte is groot op straat, maar men is zelden hebberig. En vaak zeggen mensen ook dat ze liever hebben dat je zo’n tas aan hun maatje geeft, omdat die het harder nodig heeft. Ik kan niet zeggen dat ik nooit bang ben geweest als er eng uitziende mensen op ons kwamen afrennen. Ik ben niet gek en de wereld op straat is lang een mysterie voor me geweest, vol mensen die er bij tijd en wijle angstaanjagend, volkomen in de war of echt gestoord uitzagen. Soms werden ze minder angstaanjagend als je met ze praatte, maar soms nog enger en alarmerender. Tijdens een van mijn eerste keren op straat kwamen er een paar heel eng uitziende personen naar me toe rennen, maar ik probeerde kalm te blijven en dacht: Als Jezus er nu zou uitzien als deze man, zou ik dan wegrennen? Of zou ik blijven staan, hem aankijken en hem omarmen? Ik dwong mezelf iedere keer dat ik bang was Jezus in de ander te zien, en uiteindelijk voelde ik me dan bevoorrecht en verdween de angst. De mensen die in eerste instantie zo eng hadden geleken versmolten met alle vriendelijke mensen die ik kende en ons verwelkomden in hun wereld. Het werkte voor mij dat beeld in mijn hoofd te houden. En om mezelf er steeds weer aan te herinneren heb ik een bijna levensgroot schilderij gekocht op een kunstbeurs: een man met het gezicht van Jezus en met een kroon van prikkeldraad op zijn hoofd, gekleed in felgekleurde spullen, met een bord in zijn hand waarop staat geschreven: ‘Ik wil werken voor mijn eten.’ Het is akelig levensecht en ik heb het in de gang bij mijn slaapkamer gehangen, waar ik het vanuit mijn bed kan zien. Vaak ben ik ervan geschrokken als ik het in het maanlicht zie en even denk dat er een vreemde vent in de gang staat. Maar dan weet ik weer wat het is en waarom ik het daar heb gehangen, waar het me aan moet herinneren. Ik houd van dat schilderij, het doet me denken aan de mensen die ik op straat zie en me voorstel met het gezicht van Jezus, de mensen die me niet langer angst aanjagen. Het is een constante herinnering aan het werk waar we zo van houden.

Het verdrietige is dat we per keer wel vier of vijf keer zoveel van onze zwarte tassen zouden kunnen weggeven. Maar om goede spullen voor driehonderd tassen te kopen is duur. We kunnen ons gewoon niet veroorloven meer weg te geven dan we doen. Konden we dat maar!

Het laatste item dat we hebben toegevoegd aan onze zwarte tas, komt voort uit een vrij belachelijk idee dat ik tegen Kerstmis had en dat achteraf niet eens zo idioot bleek te zijn. Ik heb iets kinderlijks in me. Misschien omdat ik al heel jong volwassen moest zijn omdat mijn moeder op mijn zesde vertrok, maar ik ben altijd dol geweest op teddyberen en de troost die daarvan uitgaat. Iedereen heeft een kind in zijn binnenste, dat af en toe gekoesterd moet worden, aandacht moet krijgen en op zijn allerminst gezien moet worden. Maar het is natuurlijk duidelijk dat daklozen die moeten vechten om op straat te overleven, geen tijd hebben voor kinderachtigheden. Teddyberen horen voor mij ook heel erg bij Kerstmis. Hoewel die feestdagen vaak teleurstellend kunnen zijn, hopen we iedere keer weer, als een klein kind, dat het deze keer anders zal worden. En omdat het ons doel is hoop te brengen, wilde ik een teddybeertje voor Kerstmis in de tas stoppen. Dat zorgde voor een hoop discussie in het team. Was dat wel een goed idee? Of toch niet? Was het geldverspilling? Zouden ze zo’n ding wel willen? En moesten we die beer dan in de tas stoppen of persoonlijk geven? De meeste mannen van ons team vonden dat het beertje in de tas gestopt moest worden, om later ontdekt te worden. De vrouwen vonden dat het persoonlijk moest worden overhandigd, dat was vriendelijker en menselijker. En om eerlijk te zijn dacht ook ik stiekem dat de meeste beertjes in de vuilnisbak of in de goot zouden belanden. Negentig procent van onze klanten is man en ze zijn allemaal nogal ruw, zodat het moeilijk voor te stellen was dat ze ons niet in ons gezicht zouden uitlachen als ze dat beertje zagen. Maar ik wilde het toch doen. Ergens in mijn hart voelde ik dat het een gebaar was dat ze nodig hadden. En voor mij betekende het heel veel. Het maakte niet uit als ze het belachelijk zouden vinden en we voor gek stonden, ik wilde het gewoon proberen.

Die bewuste Kerstmis doneerden twee fantastische vrouwen die samen een winkel hebben, ons driehonderd teddybeertjes en daarna hebben we ze gewoon gekocht. Die eerste keer was het een experiment en stonden we er allemaal een beetje schaapachtig bij. Maar we waren dapper en als we de tassen uitdeelden, gaven zelfs de mannen van ons team iedereen een teddybeertje, terwijl ze hun ‘gelukkig kerstfeest’ wensten.

Geen van ons allen was voorbereid op de reactie. De eerste man aan wie we het beertje overhandigden was een boom van een kerel, sterk, met onverzorgd haar, een somber gezicht en een agressieve uitstraling. Hij keek ons aan, staarde naar het beertje in zijn hand en terwijl ik verwachtte dat hij dat ding in mijn gezicht zou gooien, sprongen de tranen in zijn ogen. We waren volkomen verbijsterd. ‘O, mijn god!’ zei hij. ‘Een teddybeer! Ik noem hem Oscar Junior de Tweede.’ Blijkbaar was hij zelf Oscar Junior de Eerste. Hij bedankte ons uitgebreid en liep weg met in zijn ene hand de zwarte tas met onze spullen en in zijn andere hand het beertje, dat hij tegen zijn borstkas aan drukte. En zo ging het de hele avond: enorme, stug en hard uitziende mannen — en het leken er die avond opvallend veel te zijn - die hun beertjes in hun hand geklemd hielden, ze een naam gaven, tegen zich aan drukten en blij en verbijsterd waren. Sommigen van hen bleven alleen maar als verlamd staan en konden niet anders dan huilen. De vrouwen waren ook heel blij met hun beertjes en ze barstten ook vaak in tranen uit, maar dat hadden we wel zo’n beetje verwacht. Het waren de mannen die ons hart raakten, ze leken, recht voor onze ogen, hun ruwe bolster af te werpen en een zachte pit te hebben: de teddybeertjes raakten hun harten even diep als die van de vrouwen. Niemand weigerde zijn beertje die avond en ik denk dat er in alle jaren daarna nog niet vijf mensen zijn geweest die ze niet wilden.

We beseften die avond algauw dat we een belangrijke snaar hadden geraakt, en de beertjes zijn nu een vast onderdeel van de spullen die we uitdelen. Niemand krijgt een zwarte tas zonder dat ze ook een teddybeer krijgen overhandigd. En de beertjes zijn magisch. Op de een of andere manier wordt er met dat ene gebaar niet alleen de herinnering aan iemands kindertijd losgemaakt, maar ook iets wat iedereen die dakloos is min of meer is kwijtgeraakt in het harde overleven op straat: tederheid, kwetsbaarheid, gevoelens. Die avond ging het niet alleen over overleven, kleren, voedsel, warmte en een slaapzak... maar ook over iemands hart, daklozen als mens, een deel van hen dat vaak vergeten en verloren was geraakt. Ze keken in de oogjes van die beertjes en iets beroerde hun binnenste. Het werd een van de ontroerendste avonden die we ooit op straat hebben meegemaakt en ik was zo dankbaar dat we die beertjes hadden om aan hen te geven. Sommigen van onze ‘klanten’, die al vaker een tas hebben gehad, hebben kleine berengezinnetjes in hun karretje of in hun slaapzak. En de mannen schaamden zich niet om zo’n beertje aan te nemen. Bijna alle beren hebben namen en zijn een symbool van iets wat weer is hervonden en wat behouden moet blijven. De beertjes zijn uitgegroeid tot een tastbaar teken van de liefde die we allemaal nodig hebben en waar we allemaal naar verlangen, een brug van onze harten naar die van hen. Ik denk dat ze het symbool zijn geworden van alles wat daklozen zijn kwijtgeraakt, zijn vergeten en hopen ooit weer terug te vinden.

HOOFDSTUK 8

Andere groepen en wat ze doen

Hoewel wat wij op straat doen enig in zijn soort is — omdat er maar weinig teams zijn die direct op straat werken en bovendien is wat wij aan spullen uitdelen uniek — is er een aantal heel bijzondere teams dat de straat op gaat om hulp aan daklozen te geven. Omdat zowel op landelijk niveau als op dat van de gemeente veel te weinig wordt gedaan aan hulp en er bovendien ook enorm in de budgetten is gesneden, waardoor allerlei programma’s gewoon zijn gestopt, zijn er privé-initiatieven, privépersonen, die proberen te doen wat ze kunnen. Sommige van die groepen zijn al meer dan twintig jaar in touw en een groot deel daarvan heeft zich ontwikkeld tot gevestigde organisaties die bewonderenswaardige resultaten boeken. Iedere organisatie heeft zijn eigen specifieke doel, missie en focus. De meeste werken onafhankelijk van elkaar, en onderling is er maar weinig communicatie. Iedereen heeft het te druk met de daadwerkelijke hulp aan daklozen om ook nog tijd te hebben met elkaar te praten. Ongeveer een jaar geleden ben ik begonnen met het organiseren van een samenwerking tussen zes van dat soort groepen om informatie uit te wisselen en ideeën met elkaar te bedenken om de daklozen nog beter te kunnen helpen. Ik vind het verbijsterend dat al die groepen zijn opgericht omdat de gemeente het laat afweten. Ze verschaffen allemaal hulp die er anders gewoon niet zou zijn. Het samenwerkingsverband dat wij hebben gevormd heet Brug van Hoop. Maar buiten alle teams die daaraan meedoen zijn er nog veel anderen die geweldig werk doen en als voorbeeld en rolmodel kunnen dienen voor iedereen die hulp wil organiseren voor daklozen. Iets wat heel goed in andere steden zou kunnen worden opgezet. Het daklozenprobleem is landelijk en niet specifiek gebonden aan een bepaalde stad.

Een van de organisaties die ik heel indrukwekkend vind is Larkin Street Youth Services, dat met jongeren werkt in San Francisco. Larkin Street biedt hulp aan jongeren van een jaar of elf tot vierentwintig. Ze verzorgen opvang, onderdak, medische hulp, hebben een ziekenhuis en woongelegenheid voor jongere daklozen met aids (helaas veel voorkomend vanwege drugsgebruik), advies, opleidingen en hulp bij het vinden van een baan, scholing, kleding en indien gewenst: hereniging met de familie. Ze hebben talloze programma’s en iets wat zeer zelden voorkomt: twee straatteams, een dat erop uitgaat met de auto en een tweede dat dat te voet doet, om contact te leggen met dakloze jongeren en te proberen hen te bewegen met hen mee te gaan, zodat ze misschien hun leven weer op orde krijgen en niet meer op straat hoeven te wonen. Altijd als ik jongeren in die leeftijdsgroep tegenkom op straat, zeker als het om de allerjongsten gaat, bel ik Larkin Street, en dan gaan zij op weg om met die dakloze jongeren te praten en te zien wat ze kunnen doen om te helpen.

Een andere geweldige groep die actief is op straat is At The Crossroads (op het kruispunt). Een groep die een jaar of tien geleden is opgezet door een sociaal werker die veel ervaring had met adolescenten en merkte dat de bestaande programma’s de jongeren die op straat woonden niet bereikten. Ook zij hebben een straatteam dat er te voet op uitgaat, voorzien van allerlei spullen in miniformaat (meestal in die kleine flesjes zoals je in een vliegtuig krijgt), die gemakkelijk in een rugzak en in je broekzak passen, of gemakkelijk mee te nemen zijn voor een straatwerker. Ze hebben bijvoorbeeld niet alleen shampoo of tandpasta bij zich, maar ook condooms en snoep. Allerlei spullen die gemakkelijk mee te nemen zijn. Hun doel is contact te leggen met dakloze jongeren en dat ook vast te houden. Zo spreken ze regelmatig af met jongeren in portieken of fastfoodrestaurants en doen ze hun uiterste best om werkelijk een verschil te maken en hulp te bieden om van de straat af te komen als ze dat willen. Ze blijven hun contacten bezoeken zo lang het nodig is, wat soms jarenlang kan zijn, en hun uiteindelijke doel is hen te helpen ‘een geweldig leven’ te hebben, een leven dat niet alleen gaat om overleven. Hun resultaten zijn al jarenlang indrukwekkend.

Dan is er nog een heel bijzondere vrouw, een verpleegster, zelf afkomstig uit een enorme Ierse familie, een van de dertien kinderen uit één gezin, die twintig jaar op straat heeft gewerkt en zwangerschapszorg gaf aan dakloze vrouwen. Haar inspanningen zijn geëvolueerd naar het Homeless Prenatal Program (prenatale zorg voor daklozen), wat tegenwoordig een gevestigde organisatie is die is uitgegroeid en uitgebreid om ook gezinnen met kinderen te helpen. En dat is allemaal begonnen door één toegewijde vrouw die de straten opging, net zoals At The Crossroads is begonnen met een jonge sociaal werker die vond dat hij meer kon betekenen als hij de straat opging met zijn rugzak vol spulletjes. In allebei de gevallen zijn die organisaties de laatste tien, twintig jaar enorm gegroeid en hebben ze ontelbaar veel daklozen geholpen. De mensen die dat werk doen, en mensen zoals zij, zijn de echte helden van de straat, de helden die niemand kent of ziet.

SOS oftewel Street Outreach Services geeft urgente medische hulp aan daklozen in een mobiele unit en zorgt dat er artsen en verpleegkundigen in busjes op straat zijn. Hun hulp is onschatbaar; ze behandelen de meest acute medische problemen en daar zijn er veel van.

Toen ik begon op straat en ook al lange tijd daarvoor, was er een groep artsen die de straten opging om wonden te verzorgen, wat ook een acute behoefte is onder daklozen. Na bijna twintig jaar hebben ze zich pas geleden opgeheven, en een aantal van hen is naar Philadelphia vertrokken om daar hetzelfde werk te gaan doen.

Een zeer gerespecteerde groep die vrouwen helpt als ze worden geëxploiteerd of mishandeld is Sage, en ook zij gaan te voet de straat op om de vrouwen te bereiken die daar als dakloze mee te maken hebben, en bieden hun hulp aan. Als het contact is gelegd, hebben ze een kantoor waar de vrouwen terechtkunnen voor allerlei therapieën en behandelingen.

Alle groepen die ik heb genoemd hebben nu kantoren waarin ze hun cliënten kunnen ontvangen, maar ze zijn stuk voor stuk begonnen en blijven werken als straatwerkers. Mensen die op een heel praktische en directe, laagdrempelige manier concrete hulp aan anderen geven, hun de helpende hand toesteken, op straat werken en op zoek gaan maar degenen die hen nodig hebben, net zoals wij doen.

Caduceus is een groep van toegewijde psychiaters die voor niets psychische hulp aanbiedt op de straten (en tegenwoordig hebben ze ook een kantoor). Op zijn minst twee van hen zijn aan Harvard afgestudeerde psychiaters, en het werk dat ze met zijn allen doen en hun toewijding zijn indrukwekkend.

Glide Memorial Church, in het hart van Tenderloin, heeft geen team dat de straat op gaat, maar als het daklozen lukt bij hen te komen, geeft Glide de bijzonderste hulp die ik ken, met drie warme maaltijden per dag, bezoeken aan medische en psychiatrische ziekenhuizen en zorg van betrokken verpleegsters en artsen, tot opleidingen voor jongeren waarmee een baan te bemachtigen is, huisvesting voor mensen van alle leeftijden, een programma om de middelbare school af te maken en zelfs naar de universiteit te kunnen, met een dagopvang voor tieners met baby’s en jonge kinderen. Ze delen meer dan een miljoen gratis maaltijden uit per jaar en leiden een geweldige onderneming. Elk van deze organisaties is bewonderenswaardig om wat ze doen, maar kan ook als inspiratie en voorbeeld dienen voor mensen in andere steden die iets willen doen voor daklozen.

Hoewel dak- en thuisloosheid een wereldwijd probleem is, heeft een aantal landen het probleem veel beter onder controle. Maar iedereen gaat er weer anders mee om. Engeland en Frankrijk hebben medische zorg die voor iedereen toegankelijk is, en dat geeft betere en gemakkelijker te bereiken medische en psychische zorg, waar daklozen veel gebruik van maken. In Frankrijk zijn bijvoorbeeld vrachtwagens waarin mobiele units zijn gebouwd, goed toegeruste ambulances en auto’s die medische behandelingen de straat op brengen, letterlijk. Van dat soort voorzieningen zijn er hier in Amerika maar heel weinig en op straat is bijna geen medische behandeling mogelijk.

In Parijs bestaat een privéorganisatie die Restaurant van het Hart heet, die vanuit vrachtwagens en busjes voedsel uitdeelt. Er is ook een katholieke organisatie genaamd Emmaus, opgericht door wijlen Abbé Pierre, die niet alleen centra heeft opgericht om medische en psychische zorg te geven, maar ook faciliteiten biedt waar de was kan worden gedaan, overnacht kan worden en culturele activiteiten worden georganiseerd, met het idee iemands waardigheid te herstellen. Verder hebben ze ook straatteams die van tien uur ’s morgens tot acht uur ’s avonds op pad zijn, te voet, zeven dagen per week. We kunnen nog veel van elkaar leren.

In San Francisco hebben we St. Anthony’s eetlokaal, dat duizenden gratis maaltijden per dag serveert. Maar er zijn nog steeds niet genoeg teams op de straten van welke stad dan ook, wat alleen al blijkt uit het feit dat er zo enorm veel mensen op straat wonen, dakloos zijn, in steden over de hele wereld. Er is geen stad meer zonder daklozenprobleem. Sterker nog: in kleine plaatsen zijn tegenwoordig ook daklozen.

In de Verenigde Staten wordt gezegd dat Philadelphia de stad is die de effectiefste programma’s heeft voor daklozen, en er zijn momenten dat ik vrees dat San Francisco de stad is die er het minst efficiënt in is. Of anders is het een van de vele steden die geen echte resultaten zien van hun manier van omgaan met het daklozenprobleem. Parijs is negen keer zo groot als San Francisco bijvoorbeeld, maar San Francisco heeft vier keer zoveel daklozen. Ik wou maar dat ik heldere, gemakkelijke oplossingen voor deze problemen had, maar die heb ik niet. En ik denk niet dat er iemand is die het echte antwoord heeft.

Dakloos zijn is niet alleen een probleem van geen onderdak hebben, en het gaat niet werkelijk over het vinden van een plek waar mensen kunnen wonen. Het is in eerste instantie een probleem van psychische gezondheid. Wij bieden in Amerika geen adequate psychische hulp aan om die problemen op te lossen. En als resultaat daarvan komt een groot aantal van de psychisch zieken hulpeloos op straat terecht. En helaas zijn er te weinig mensen die dat wat interesseert of die dat willen veranderen. Het is een heet hangijzer in de politiek waar politici alleen over praten en burgers hun ogen voor sluiten. Het is duidelijk dat we allemaal harder ons best zullen moeten doen en de krachten zullen moeten bundelen om efficiënte oplossingen voor dit probleem te vinden. Maar allereerst en voor alles zal het ons moeten raken.

HOOFDSTUK 9

Wat kunt u doen?

Niemand van ons kan het daklozenprobleem in zijn eentje oplossen. En zelfs als we met elkaar samenwerken is het een enorm en complex probleem dat niet zomaar op te lossen is, het is iets wat jaren kost. Er is meer geld nodig voor instellingen en organisaties die hulp geven aan daklozen, er moet meer psychische zorg worden verleend, zowel direct op straat als in instellingen. En er moeten een paar wetten veranderd worden. Regeringen moeten de problemen echt aanpakken, in plaats van er alleen over praten. Dat kost allemaal jaren.

Maar op een veel kleiner, dagelijks niveau zijn er dingen die wij allemaal kunnen doen. Niet iedereen wil zich binden aan allerlei verplichtingen, of heeft de tijd of wat dan ook om een team op te zetten, spullen te kopen en zo betrokken te raken als ik. Maar je kunt wel een groot verschil maken, zelfs op heel kleine schaal. Als je drie slaapzakken in de kofferbak van je auto legt, of misschien vijf of zes, of een paar warme jassen, en die geeft aan daklozen die je op een koude nacht ergens op straat ziet, red je misschien wel een leven, of een paar levens, door die actie. Je kunt een enorm verschil maken in iemands leven.

Artsen kunnen hun krachten bundelen om medische zorg op straat te verlenen. Psychiaters zoals die van Caduceus kunnen psychische hulp geven. Op straat. Hun hulporganisatie is begonnen met een aantal mensen die eenvoudigweg over de straten liepen en praatten met degenen die het nodig hadden. Twintig jaar geleden ging er één verpleegster de straten op om gratis prenatale zorg te verlenen aan zwangere daklozen. Niet iedereen heeft de tijd en velen van ons hebben het geld niet, maar we hebben allemaal onze vaardigheden en ons hart. Als je een redelijk stabiel leven leidt en niet op straat woont, heb je allerlei middelen en ervaring die je in kunt zetten, of misschien is het louter de wil om te helpen, maar in ieder geval kun je echt een ongelooflijk verschil maken in het leven van een dakloze. Een sociaal werker van drieëntwintig hing een rugzak om en trok eropuit om te praten met jongeren die in portieken sliepen, om hen te helpen een ‘fantastisch’ leven te gaan leiden. Dat is pas een cadeau om iemand te geven! Wat een verschil maak je dan voor iemand die alle hoop heeft verloren! Zelfs al geef je maar één slaapzak weg, dan hou je al iemand warm voor de nacht, misschien zelfs wel in leven. En nog belangrijker: je houdt iemands geest levend en geeft hoop. Het probleem is misschien enorm, maar er is verbijsterend weinig voor nodig om een positieve impact te hebben op iemands leven. Je zorgt er dan misschien wel niet voor dat iemand niet meer op straat hoeft te leven, maar het verschil dat jij maakt, zal hun leven werkelijk veranderen, en dat van jou ook. Alles is mogelijk. Eén klein gebaar kan het leven van iemand anders een andere richting geven. Samen kunnen we het tij keren.

Maar wat je ook doet, gebruik altijd je verstand: laat iemand nooit schrikken, ga nooit alleen een groep daklozen in - omdat je de situatie niet kent. Doe geen domme dingen en loop geen risico. Ga in je eentje geen gevaarlijke buurt in, hoe goed je het ook bedoelt. Met wijsheid en voorzichtigheid zijn er genoeg dingen die je kunt doen zonder jezelf daarmee in gevaar te brengen. Het advies dat die priester me gaf was goed: de kerk zegent niet de onbezonnenen. En ik kan je uit eigen ervaring vertellen dat je gezegend zult worden door het goede dat je doet.

In iedere stad zijn daklozen die onze hulp nodig hebben en je bent beter in staat hen te helpen dan je denkt. Een stel dat een onuitwisbare indruk op me heeft gemaakt, waren twee mensen die we laat op een koude winteravond, toen het regende dat het goot, in een portiek zagen zitten. We waren na een lange avond op de terugweg en hadden nog maar twee zwarte tassen achter in ons busje staan. We waren moe, hadden het koud en zagen die twee mensen, dus hielden we halt en sprongen naar buiten. Terwijl we naar hen toe liepen, zagen we dat het een vrij jonge man was, waarschijnlijk ergens in de dertig, in T-shirt, spijkerbroek en met rubberen slippers aan zijn voeten. Hij was totaal doorweekt. Naast hem zat een jonge vrouw die naar hem opkeek, terwijl ze zat te rillen op de koude stenen van de stoep. Ze hadden helemaal niets. Geen deken, niets wat hen bedekte, geen spullen, nog niet eens een stuk karton om op te zitten. De jonge vrouw huilde en bibberde, en terwijl wij naar hen toe liepen, konden we hem zachtjes tegen haar horen praten. Hij had net zijn jack om haar schouders gelegd en streelde met een hand over haar haar, zijn stem klonk net zo lief en teder als die van een moeder, terwijl hij haar vertelde dat alles wel goed zou komen, en zij wanhopig naar hem opkeek. Zij had zijn jas om en beefde en hij herhaalde telkens maar dat het wel goed zou komen, terwijl haar rok zo doornat was dat die tegen haar benen geplakt zat. Ik heb nooit in mijn leven zoveel liefde tussen twee mensen gezien en hij had haar net het laatste restje warmte dat hij nog had gegeven, waardoor hij het alleen maar kouder kreeg terwijl hij haar in zijn armen hield.

Hij beklaagde zich niet over hun lot, hij had het niet over de kou en zei ook niet dat het op de een of andere manier haar schuld was dat ze daar waren beland. Hij stelde haar gerust en troostte haar en hield gewoon van haar, terwijl wij met onze twee tassen op hen af liepen. Het voelde alsof we iemands slaapkamer binnenliepen. Ze keken naar ons op en wij vertelden wat we voor hen hadden meegebracht: warme, droge kleren, jassen, eten, slaapzakken. Ze barstten allebei in tranen uit en wij ook, en hij keek haar aan met een wetend lachje alsof hij wilde zeggen: ‘Zie je wel, het komt wel goed.’ Zonder het zo te hebben bedoeld, hadden we laten zien dat hij gelijk had. Er was hun net iets geweldigs overkomen, en ons ook. Zoveel liefde tussen twee mensen zien is een geweldig cadeau. Ik denk niet dat ik ooit een lievere man heb ontmoet, of twee mensen die liefdevoller en dankbaarder waren dan die twee.

Ze bedankten ons en wij lieten hen daar achter, terwijl ze zich afdroogden, warme kleren aantrokken, de zeilen uitlegden, de slaapzakken uitrolden en het eten bekeken. Het was niet de oplossing voor hen, maar het was een teken dat de dingen weer beter konden worden en dat is hopelijk ook zo gegaan. Maar zelfs op zo’n verschrikkelijk dieptepunt was hij in staat haar te troosten en waren ze heel liefdevol tegen elkaar. En op het moment dat ze het het minst verwachtten, was er opeens hoop, een geschenk. Ik ben nooit vergeten wat ik tussen die twee mensen zag die avond, net zoals ik al die andere mensen ook niet vergeten ben. Maar dat jonge stel vertelde me wat liefde is.

Wat er ook gebeurt, ik hoop dat jullie ook blijven hopen. Zelfs in onze allerdroevigste momenten is er hoop. En in al haar kwetsbaarheid en schoonheid, hoewel soms heel moeilijk te zien, is dat het grootste geschenk in een mensenleven. Hoop is een geschenk. Iets heel kostbaars om te kunnen geven.

Ik hoop dat het leven vriendelijk zal zijn voor jullie en dat jullie gezegend zullen zijn.

Met al mijn liefde,

Danielle Steel.

Danielle Steel

koningin van de romance

Haar naam staat gelijk aan passie en aan uitmuntende verkoopcijfers. Deze Noord-Amerikaanse auteur weet veel van relaties. Niet alleen vanwege het bedenken van de overvloedige romantische verhaallijnen, maar ook door haar vijf huwelijken. Dit is het zesde interview in onze serie over grote schrijfsters.

Door isabel garcia-zarza

Danielle Steel (New York, 1947) neemt nooit deel aan de promotie van haar boeken. Het is niet nodig. Haar suikerzoete romantische verhalen verkopen als warme broodjes over heel de wereld. Met meer dan 570 miljoen exemplaren, bevindt ze zich onder de bestverkopende schrijvers aller tijden. Ook geeft ze geen interviews. Ze wil niet over zichzelf praten en zet zich vaak op het tweede plan, en dat terwijl haar intensieve leven (een ongelukkige kosmopolitische jeugd, vijf huwelijken en negen kinderen) lijkt op de levens uit haar eigen romans. Voor Yo Dona heeft ze een uitzondering gemaakt en toegestemd in een telefonisch interview, vanuit de werkkamer die ze heeft in haar huis tegenover de baai van San Francisco. Hier spendeert ze de helft van het jaar; de andere helft van het jaar is ze in Parijs. Ze heeft zoveel boeken geschreven dat we bijna de tel zijn kwijtgeraakt; ik wil wel geloven dat het er bijna honderd zijn. Ze schrijft minstens twee boeken per jaar op een oude typemachine — ze heeft geen computer. Ze leest nooit de recensies, die meestal onverbiddelijk zijn over haar romantische historische verhalen in sferen van de hoge sociale klasse. Aan de andere kant van de telefoonlijn klinkt een timide persoon, conservatief en zeer goed opgeleid, als een van haar eigen heldinnen uit lang vergeten tijden.

U heeft geleerd voor modeontwerpster. Waarom bent u begonnen met het schrijven van romantische boeken?

Ik beschouw het zelf als fictie, niet zozeer als romantische boeken. Ik heb het altijd leuk gevonden om te schrijven en ik heb gewerkt met iemand die me daarin heeft aangemoedigd. Ik publiceerde mijn eerste boek toen ik negentien jaar was, sindsdien heb ik niet meer stilgestaan.

In het begin had u niet veel succes. Waarom bent u toch doorgegaan?

Stomheid, denk ik. Koppigheid, ik weet het niet. Ik vermaakte me met het schrijven en ben er gewoon mee doorgegaan. Het is ook bedoeld als entertainment. Ik heb nooit gedacht dat ik goed zou zijn.

Probeert u een boodschap te verwerken in uw boeken?

Met regelmaat, vooral een boodschap van hoop, dat je niet moet opgeven in moeilijke tijden.

Waar haalt u uw inspiratie vandaan?

Ik weet het niet, het komt gewoon en ik weet niet hoe dat kan. Het zijn toch vaak heel verschillende verhalen... Deze winter heb ik een boek geschreven over de Tweede Wereldoorlog; daarna een over een psychopaat en nu werk ik aan een heel vrolijke roman, over een echtpaar. In de herfst ben ik begonnen aan een verhaallijn met een moord. Ik schrijf twee of drie titels per jaar, maar in werkelijkheid duurt het zo’n drie jaar voordat ik met een boek klaar ben. Het gaat namelijk zo dat ik aan ongeveer vijf boeken tegelijk werk, ieder in een andere fase van het proces.

Gebruikt u in uw boeken ook wel eens gegevens uit uw persoonlijke leven?

In een enkel geval. Ik gebruik bovenal mijn gevoelens. Maar over het algemeen beschrijf ik verhalen die compleet verzonnen zijn, en die niets met mijzelf te maken hebben.

Gelooft u dat uw boeken een wereld beschrijven die ook werkelijkheid kan zijn?

Eigenlijk zou ik willen dat ze wat ‘gelukkiger’ zijn, maar ze gaan wel over de realiteit, omdat in mijn verhalen de mensen doodgaan, huilen... Ik denk ook dat datgene het publiek zo aantrekt in mijn boeken: dat het gaat over het echte leven en niet over een verzonnen blijdschap. Ik denk dat mijn lezers ervan houden dat mijn verhalen hoop geven, ondanks dat er ook wel eens moeilijke en zware gebeurtenissen in voorkomen.

Maar alles loopt goed af. Een gelukkig eind is een gouden regel, een gelofte waar u geen afstand van kunt nemen?

Ja, het loopt bijna altijd goed af, hoewel sommige boeken een open eind hebben waarin de lezer niet met zekerheid weet hoe het afloopt. Ik hou niet van boeken waarin het slecht afloopt.

Gelooft u in liefde voor het leven?

Ik zou het wel willen, ik zou wel willen beweren dat het bestaat. Ik ga ervan uit dat het voor sommige mensen ook geldt.

In uw verhalen lijkt het erop dat u de sleutel bezit voor een verhaal over liefde dat wel werkt.

Nee, dat geloof ik niet. Op dit moment heb ik geen echtgenoot. Als ik de sleutel zou hebben, zou ik nu niet alleen zijn.

Dit toont dan weer aan dat het werkelijke leven niet overeenkomt met de wetten die voor fictie gelden.

Nee, de werkelijkheid is veel harder. In boeken kun je het verhaal een draai geven die je zelf wilt, in het echte leven kan dat niet.

U heeft een droomcarrière als schrijfster gehad. U wijdt zich ook aan de kunst en aan humanitaire werken. Bent u ook wel eens ergens te kort in gekomen?

Ja, in het vinden van een levenspartner. Ik heb een zeer interessant en leuk leven, en het doet mij verdriet dat ik alleen ben gebleven.

Zou u weer trouwen?

Ja, als ik een geschikt persoon tegenkom.

U bent dus niet iemand die na verschillende huwelijken zweert nooit meer te trouwen.

Nee, ik heb dat punt nog niet bereikt. Vooral niet omdat wanneer je kinderen volwassen zijn geworden, het erg aangenaam is om iemand te hebben om dag na dag mee te beleven.

Is het hebben van een echtgenoot het geheim van geluk?

Nee, maar voor sommige mensen werkt het wel en is het aangenaam. Wel weet ik dat wanneer het niet goed gaat in een huwelijk, dat de sleutel is tot ‘ongelukkig zijn’, terwijl als je een geliefd persoon aan je zijde hebt dat geweldig kan zijn. Geluk hangt trouwens niet alleen af van de liefde, maar ook van gezondheid, de ideeën die je hebt, van je familie. .. Het is iets wat in je zit en zoals je tegen de wereld aankijkt.

Maar in uw boeken zoeken de heldinnen wanhopig naar hun ideale man.

Ik heb ook een keer een boek geschreven waarin de hoofdpersoon alleen blijft, zonder partner.

Bent u gelukkig?

Ja, omdat gelukkig zijn van jezelf uitgaat en je dat uitdraagt. Dat is wat jij kunt bijdragen aan een relatie. Je kunt geluk niet in een ander zoeken.

Wat is volgens u het geheim voor een gelukkig huwelijk?

Geduld, en natuurlijk liefde... Maar, boven alles: geduld, solidariteit, vergevingsgezindheid. Je moet weten hoe je moet omgaan met een stommiteit van je partner die je pijn doet. Als je erg rigide bent, zal het niet goed gaan. Wees flexibel en begrijpend. Je moet je inspannen.

U schrijft al meer dan veertig jaar. In al die jaren zijn de relaties tussen mannen en vrouwen erg veranderd. Heeft u dit ook meegenomen in uw boeken?

In de Verenigde Staten zijn de vrouwen erg krachtig en onafhankelijk. Hun situatie is veranderd, zodat de mannen verward zijn en moeten nadenken over hun nieuwe rol. Ze zijn erg geschrokken en weten niet meer wie ze zijn.

En dat zorgt voor moeilijkheden bij het vinden van een echtgenoot?

Ja, natuurlijk. Vroeger bleven paren getrouwd om economische redenen, ook al bleek het huwelijk niet te werken. De vrouwen hadden geen eigen geld en konden niet voor zichzelf opkomen. Maar nu ze onafhankelijker zijn, trouwen ze omdat ze dat willen en zitten ze niet in de positie van vroeger, wat leidt tot meer echtscheidingen. Mensen met een lang huwelijk zeggen soms ‘ja, we maken een moeilijke periode door’ en dat kan soms jaren duren. Tegenwoordig houdt niemand dat lang vol. Bij de minste tegenstand gaan ze scheiden.

Denkt u dat mensen meer moeten vechten voor hun relatie, er meer tijd en aandacht aan moeten schenken?

Ja, ik denk wel dat mensen meer voor hun huwelijk moeten doen. Het gaat hetzelfde als met je kinderen: als een kind moeilijk is, geef je ook niet zomaar op, maar ga je werken aan een betere relatie en probeer je de moeilijkheden te overwinnen. Datzelfde gebeurt ook in relaties, en met de familie: je moet eraan werken wil het functioneren. In de Verenigde Staten willen jongeren niet trouwen, omdat ze hebben gezien hoe hun ouders van elkaar gescheiden zijn.

De jeugd is erg belangrijk in uw personages. Heeft u een gelukkige jeugd gehad?

Nee, mijn jeugd was erg moeilijk en eenzaam. Dat heeft me getekend. Toen ik zes jaar was, is mijn moeder vertrokken en bleef ik alleen bij mijn vader achter. Voor hem was familie niet relevant. Als je in zo’n omgeving leeft, kun je dat in je latere leven doorvoeren of juist het omgekeerde voorstaan, namelijk denken dat je familie het allerbelangrijkste is, zoals ik heb gedaan. Mijn kinderen zijn mijn grootste geluk in mijn leven. Alle tijd die ik heb, wil ik met ze doorbrengen.

U heeft negen kinderen, een ongewoon aantal.

Ja, maar het is geweldig, ik kan het je aanraden. Het voordeel van mijn werk is dat ik het me kan veroorloven. En dat is het enige wat telt: niet de beroemdheid, noch het geld, noch het werk, maar alleen de kinderen.

Denkt u dat ze verenigen of scheiden?

Ik denk dat kinderen alles verenigen. Dat wil zeggen, als je relatie slecht gaat werkt dat door in je kinderen, en andersom. Als je ongelukkig bent met je echtgenoot, eindig je met een ruzie over de kinderen.

Wat is uw schrijfroutine?

Toen mijn kinderen klein waren, schreef ik als ze op school zaten of ’s nachts. Nu heb ik meer tijd en als ik redigeer doe ik dat dag en nacht. Op sommige momenten schrijf ik twintig uur en slaap ik er vier om daarna weer door te werken. Als moeder leer je weinig te slapen en raak je eraan gewend.

Hoe bent u erin geslaagd om het schrijverschap te combineren met het opvoeden van uw kinderen?

Toen ze klein waren, was ik de hele dag bij hen. En in de nacht, als ze sliepen, maakte ik van de gelegenheid gebruik om te studeren. Zoals ik al zei: ik slaap weinig. Als ik meer slaap nodig had gehad, was het me nooit gelukt om te schrijven. Ik ben daar dankbaar voor, want daardoor kon ik veel tijd met hen doorbrengen. En nu is dat nog steeds zo. Zij zijn de reden dat ik de hele winter doorwerk. Op die manier heb ik in de zomer vrij en kunnen we tijdens de vakanties samen zijn.

Wat vinden zij van uw werk?

Zij wisten niet dat ik beroemd was tot het moment dat ze naar de universiteit gingen, want ik heb het ze nooit verteld. Ik leef een teruggetrokken leven en geef bijna nooit interviews. Voor mijn kinderen was ik de moeder die er altijd was, die zich druk maakte over hun welzijn. Ze wisten zelfs niet dat ik schrijfster was. Toen ik hertrouwde, vertelde ik mijn man dat mijn kinderen niet wisten dat ik beroemd was. ‘Doe niet zo belachelijk,’ antwoordde hij. Maar na een tijdje zei hij: ‘Mijn god, je hebt gelijk.’ En toen ze erachter kwamen, waren ze erg verrast. Hun klasgenoten praatten bijvoorbeeld over me, en zij kwamen thuis met: ‘Mama, mensen lezen je boeken!’ Nu geloof ik dat ze trots zijn, maar ze waarderen het ook dat het geen zware wissel op hun leven heeft getrokken en dat ze er niet door beïnvloed zijn geweest.

Waarom doet u niet aan promotie?

Ik wil er de deur niet voor uit, zodat mensen me meer en meer herkennen. Ik wil een rustig leven leiden, en niemand die me lastigvalt. Ik ben erg timide, en alles wat om promotie heen hangt geeft me een ongemakkelijk gevoel. Ik heb er niet de juiste persoonlijkheid voor om een publiek persoon te zijn.

Leest u de kritieken op uw werk?

Nooit. De meeste zijn niet goed en dat beïnvloedt mijn gevoelens. Dus heb ik ervoor gekozen om ze te negeren.

Toen uw zoon Nick zelfmoord pleegde, besloot u een boek over hem en zijn leven te schrijven.

Ik heb het geschreven als hommage aan mijn kind, die een prachtig mens was. En ook om mensen te helpen die kampen met zo’n zware ziekte als manisch-depressiviteit. Ik beschouw het als mijn beste boek. Het werd ook een bestseller. Met het geld van de verkoop heb ik een stichting opgericht om mensen met deze ziekte te kunnen helpen. Vroeger sprak je niet over depressies, maar nu kent iedereen wel iemand die eraan lijdt of heeft geleden.

Net als uw heldinnen, heeft u de kracht gevonden om door te gaan in zware tijden.

Je leven vormt zich juist in moeilijke tijden. Soms kan een mens het niet aan, maar vaak ontleen je de moed eraan om door te gaan. Ik ben ook erg religieus, en ook dat helpt me.

Table of Contents

- Coverpage
- Inhoud
- Titelpagina
- Colofon
- Schots gezegde
- Voor Nick
- VOORWOORD
- HOOFDSTUK 1
- HOOFDSTUK 2
- HOOFDSTUK 3
- HOOFDSTUK 4
- HOOFDSTUK 5
- HOOFDSTUK 6
- HOOFDSTUK 7
- HOOFDSTUK 8
- HOOFDSTUK 9
- Koningin van de romance