Echo
Author: Danielle Steel
Date: 2004-01-02T08:00:00+00:00
Keywords: Romance; Historical Fiction; Fiction; Historical; Chick Lit; Holocaust; War; Historical Romance; Adult; Novels
Description: Danielle Steel, EchoAmadea overleeft als enige van haar familieZomer 1915. De joodse Beata Wittgenstein wordt dolverliefd op een jonge Franse officier. Hoopvol zien ze samen de toekomst tegemoet. Wanneer de Tweede Wereldoorlog zich aandient, moeten ze echter vrezen voor hun leven. Dochter Amadea sluit zich aan bij het verzet en waagt haar leven. En juist op die momenten van angst en gevaar weerklinken de stemmen uit het verleden en voelt Amadea de kracht en de liefde van haar moeder en haar oma het sterkst. Danielle Steel heeft van haar 86 romans ongeveer 650 miljoen exemplaren verkocht in bij
Publisher: Luitingh Sijthoff

Inhoud

In de zomer van 1915 wordt de joodse Beata Wittgenstein dolverliefd op een jonge Franse officier. Hoopvol zien ze samen de toekomst tegemoet.

Wanneer vele jaren later de Tweede Wereldoorlog zich aandient, moeten Beata en haar familie vrezen voor hun leven.

Een aangrijpende strijd om te overleven begint.

Beata's achttienjarige dochter Amadea ontsnapt, sluit zich aan bij het Franse verzet en waagt haar leven achter de vijandelijke linies.

Juist op die momenten van angst en gevaar weerklinken de stemmen uit het verleden en voelt Amadea de kracht en de liefde van haar moeder, en haar moeders moeder, het sterkst.

Voor mijn geliefde kinderen, allemaal even bijzonder, die me
oneindig dierbaar zijn: Beatrix, Trevor, Todd, Nick, Sam, Victoria,

Vanessa, Maxx en Zara.

Mogen de echo's van jullie verleden, heden en toekomst altijd
harmonieus en weldadig klinken.

Met al mijn liefde,

Mam
d.s.

'Het is een wonder dat ik mijn idealen niet opgegeven heb, zo
dwaas en onpraktisch klinken ze nu. Toch klamp ik me eraan vast,
omdat ik ondanks alles nog steeds geloof dat mensen van nature
goed zijn.'

Anne Frank

'Wie één leven redt, redt de hele wereld.'

de talmoed

1

Op een broeierige zomermiddag aan het eind van augustus 1915 wandelde Beata Wittgenstein met haar familie langs de oever van het Meer van Genève. De zon brandde en het was windstil, en terwijl ze in gedachten verzonken achter de anderen aan slenterde, leek het wel of de vogels en insecten luidruchtiger waren dan gewoonlijk. Beata en haar jongere zus Brigitte brachten met hun moeder de zomer door in Genève. Beata was net twintig geworden, Brigitte was drie jaar jonger. Ruim een jaar geleden was de Eerste Wereldoorlog uitgebroken en dit jaar had haar vader erop gestaan dat ze de vakantie buiten Duitsland zouden doorbrengen. Hij was voor een maand naar hen toe gekomen. Haar twee broers hadden dienst genomen bij de landmacht en zij hadden een week verlof gekregen om ook bij hen te zijn. Horst was drieëntwintig, hij was luitenant bij het districtshoofdkwartier in München. Uwe was kapitein in het 105e Infanterieregiment van de Dertigste Divisie, een onderdeel van het Vierde Leger. In de week die hij in Genève doorbracht, was hij zevenentwintig geworden.

Het was een wonder dat de hele familie weer even bij elkaar kon zijn. Nu de oorlog alle jongemannen in Duitsland leek op te slokken, maakte Beata zich, net als haar moeder, voortdurend zorgen om haar broers. Haar vader verzekerde hen steeds dat het niet lang meer zou duren, maar als ze naar de gesprekken tussen hem en haar broers luisterde, hoorde ze iets heel anders. De mannen zagen de toekomst veel somberder in dan de vrouwen. Haar moeder praatte nooit over de oorlog en Brigitte klaagde alleen maar dat er bijna geen knappe jongens meer waren om mee te flirten. Al sinds ze een klein meisje was, wilde Brigitte alleen maar trouwen. Kortgeleden was ze verliefd geworden op een studievriend van Horst, en Beata vermoedde dat haar knappe zusje zich de komende winter wel zou verloven.

Beata had geen belangstelling voor dat soort dingen. Ze was een rustig meisje, leergierig en serieus, en ze zat liever met haar neus in de boeken dan zich met jongens bezig te houden. Haar vader zei vaak dat ze een perfecte dochter was. De enige keer dat ze onenigheid met hem had gehad, was toen ze had gezegd dat ze net als haar broers naar de universiteit wilde, wat hij onzin vond. Hoewel hijzelf een ernstige, geleerde man was, was hij van mening dat een universitaire graad voor een vrouw van geen enkel nut was. Hij had haar voorgehouden dat ze binnen afzienbare tijd zou trouwen en dan voor haar man en kinderen zou moeten zorgen. Daar was geen studie voor nodig, dus had hij er geen toestemming voor gegeven.

Beata's broers en hun vrienden waren levenslustige jongemannen en haar zus was een knap, koket meisje. Beata had zich altijd een beetje een buitenstaander gevoeld, omdat ze zich liever op de achtergrond hield en graag leerde. Ze had het liefst lerares willen worden, maar als ze dat zei, lachten haar broers en zusje haar uit. Volgens Brigitte werden alleen arme meisjes lerares of gouvernante, en haar broers beweerden dat die bovendien altijd lelijk waren. Beata was niet arm en beslist niet lelijk, dus werd ze nogal eens met haar wens geplaagd. Haar vader was eigenaar en directeur van een van de grootste banken in Keulen, waar ze in de wijk Fitzengraben in een mooi groot huis woonden. Hun moeder, Monika, was een vooraanstaande vrouw, die in hun kringen werd bewonderd om haar schoonheid, elegante kleren en juwelen. Ze had net zo'n kalme natuur als Beata. Op haar zeventiende was ze met Jacob Wittgenstein getrouwd en ze waren al achtentwintig jaar gelukkig samen.

Hun huwelijk was door de wederzijdse families geregeld en het was een succes geworden. Ze hadden allebei een fortuin meegebracht en Jacob had hun bezit alleen maar vergroot. Hij bestuurde de bank met ijzeren vuist en een vooruitziende blik. Zijzelf en hun erfgenamen hoefden zich geen zorgen om de toekomst te maken, de Wittgensteins zaten er warmpjes bij. Het enige wat zich niet liet voorspellen, was het verloop van de oorlog, maar dat gold voor iedereen. De tijd die het gezin in Genève was gegund, was zowel voor de ouders als voor de kinderen een weldadige onderbreking.

Tot nu toe hadden ze de zomervakanties in Duitsland doorgebracht, aan zee, maar dit jaar had Jacob erop gestaan dat ze de maanden juli en augustus naar het buitenland zouden gaan. Hij had een generaal die hij kende om een enorme gunst gevraagd en zo was het gekomen dat zijn twee zoons tegelijkertijd een week bij hun familie konden zijn. De Wittgensteins waren in Duitsland een uitzondering: een joodse familie die niet alleen steenrijk, maar ook heel machtig was. Hoewel Beata zich daar wel van bewust was, stond ze er nooit bij stil, want ze vond haar studie veel belangrijker. Brigitte ergerde zich soms aan de beperkingen die hun geloof haar oplegde, maar Beata was heel religieus en dat deed haar vader genoegen. Als jongeman had hij zijn ouders diep geschokt toen hij aankondigde dat hij rabbijn wilde worden, maar zijn vader had met hem gepraat en hem overgehaald om net als hijzelf en Jacobs broers, ooms en daarvoor zijn grootvader bij de bank te komen. Het was een familietraditie en al had Jacobs vader veel respect voor het leven van een rabbijn, hij was niet van plan zijn zoon eraan op te offeren. Dus Jacob was gehoorzaam voor de bank gaan werken en kort daarna was hij getrouwd. Nu was hij vijftig, vijf jaar ouder dan zijn vrouw.

Het hele gezin was het ermee eens dat het een verstandig besluit was geweest de zomer in Zwitserland door te brengen. Ze hadden er veel vrienden, en zowel Jacob en Monika als de kinderen waren uitgenodigd voor allerlei feestjes. Jacob kende er alle bankiers, en ook in Lausanne en Zürich hadden ze vrienden bezocht en de meisjes meegenomen als dat mogelijk was. Nu Horst en Uwe er waren, brachten ze zo veel mogelijk tijd met hen door. Uwe zou na zijn verlof naar het front gaan en Horst had het in München erg naar zijn zin. Ondanks zijn strenge opvoeding was hij een beetje een losbol geworden; hij en Brigitte hadden meer gemeen dan zij beiden met Beata.

Uwe hield zijn pas in en wachtte tot Beata hem had ingehaald. Hij nam haar altijd in bescherming, misschien omdat hij zeven jaar ouder was dan zij, maar vooral omdat hij een zwak voor haar had vanwege haar zachtmoedige, liefdevolle natuur.

'Waar loop je over te peinzen, Bea? Je komt zo ernstig en stilletjes achter ons aan. Wil je niet liever met ons mee wandelen?' Haar moeder en zusje liepen inmiddels al een heel eind voor hen uit, druk pratend over mode en de jongens die Brigitte op de feestjes van de afgelopen week aantrekkelijk had gevonden. De mannen praatten over belangrijker zaken: bankieren en de oorlog. Na de oorlog zou Uwe terugkeren in zijn functie bij de bank, die hij al vier jaar had bekleed. Haar vader had gezegd dat Horst dan zijn vrolijke leventje zou moeten opgeven om ook bij de bank te komen, en dat had Horst beloofd. Bij het uitbreken van de oorlog was hij pas tweeëntwintig geweest, maar na de oorlog zou hij serieus aan zijn toekomst gaan werken, had hij gezegd. Jacob had al een paar keer laten vallen dat hij vond dat Uwe eens aan trouwen moest denken. Jacob verwachtte dat zijn kinderen, en trouwens iedereen om hem heen, hem gehoorzaamden. Dat verwachtte hij ook van zijn vrouw, en ze had hem nooit teleurgesteld. Zijn enige teleurstelling was Horst, die het leven nog steeds niet serieus wilde nemen en al helemaal niet wilde trouwen. Dat wilde alleen Brigitte. Beata had nog geen enkele man ontmoet voor wie ze meer dan normale belangstelling koesterde. Hoewel er onder de zoons van de vrienden van haar ouders best knappe jongens waren, vond ze de jongere nogal kinderachtig en de oudere een beetje ontzagwekkend en soms vrij zwaarmoedig. Daarom had ze geen haast. Ze zei vaak - natuurlijk niet tegen haar vader, maar wel tegen haar moeder of zusje - dat ze het liefst met een geleerde wilde trouwen, hij hoefde echt geen bankier te zijn. Volgens Brigitte waren geleerden saaie mannen. De knappe vriend van Horst die zijzelf op het oog had, was net zo frivool als zij en kwam eveneens uit een vooraanstaande bankiersfamilie. Brigitte wist nog niet dat haar vader van plan was om in september met de ouders van de jongen over een eventueel huwelijk te praten. Voor Beata had hij nog niemand op het oog en daar was ze blij om. Ze ging trouw met haar ouders mee naar allerlei feestjes, in de kleren die haar moeder voor haar uitzocht, ze praatte er beleefd met de gastvrouw en de gastheer, en ze was altijd weer even blij als ze naar huis gingen. In tegenstelling tot Brigitte, die dan steevast klaagde dat het nog veel te vroeg was om weg te gaan en zich vertwijfeld afvroeg waarom ze zo'n slome familie had. Dat was Horst natuurlijk met haar eens.

'Heb je je hier een beetje vermaakt, Beata?' vroeg Uwe zacht. Hij was de enige die moeite deed om een behoorlijk gesprek met haar te voeren en die belangstelling had voor haar mening.

'Ja, het is hier fijn.' Ze glimlachte verlegen. Ook al was hij haar broer, ze verbaasde zich er steeds weer over dat hij zo'n aardige, knappe man was. Hij leek precies op hun vader: hij was lang en blond, hij had blauwe ogen en hij was net zo sportief als Jacob vroeger was geweest. Ook Horst en Brigitte leken op hun vader. Ondanks hun blonde uiterlijk wist iedereen natuurlijk dat ze joods waren, maar de Wittgensteins stonden in zo'n hoog aanzien dat ze zelfs in de hoogste kringen van Keulen werden geaccepteerd, en Jacob was al sinds zijn jeugd bevriend met leden van de families Hohenlohe en Thurn und Thaxis. Alle deuren stonden voor hen open. Toch had Jacob zijn kinderen op het hart gedrukt dat ze alleen met een joodse huwelijkspartner mochten aankomen. Daar werd niet aan getornd en daar waren ze van doordrongen. In hun eigen kring hadden ze meer dan genoeg keus en daar moesten ze het mee doen.

Uwe en Beata leken absoluut niet op elkaar; niemand die hen daar samen zag wandelen, zou raden dat ze familie van elkaar waren. Beata leek op haar moeder: ze was klein en tenger, ze had ravenzwart haar en een porseleinwitte huid. Maar haar moeder had donkerbruine ogen en die van Beata waren groot en blauw, een donkerder blauw dan van haar broers en zusje. Haar vader schiep er stiekem genoegen in dat ze het evenbeeld van haar moeder was; na al die tijd was hij nog steeds zo verliefd op zijn vrouw dat een glimlach van Beata hem altijd ontroerd deed denken aan Monika in de beginjaren van hun huwelijk. Daarom had hij een zwak voor Beata, en Brigitte klaagde vaak dat Beata zijn lievelingetje was. Beata kreeg altijd haar zin, vond ze. Ze besefte niet dat Beata niet in zeven sloten tegelijk zou lopen en dat de kans groot was dat zijzelf dat wél zou doen. De enige keer dat haar vader boos op Beata was geworden, was toen hij ontdekte dat ze een anglicaanse bijbel voor zich had liggen.

'Wat moet dit voorstellen?' had hij streng gevraagd. Ze was toen zestien en had al een groot deel van het Oude Testament gelezen.

'Het is een heel interessant boek, papa. Met prachtige verhalen, en er staat heel veel in wat wij ook geloven.' Ze vond het Nieuwe Testament mooier dan het Oude. Maar haar vader kon het niet waarderen en had de bijbel van haar afgepakt. Hij wilde niet dat zijn dochter een christelijke bijbel las en dat had hij ook tegen haar moeder gezegd, en haar aangeraden beter te letten op wat Beata las. Beata had een onstilbare leeshonger en las alles wat ze maar te pakken kon krijgen, ook Aristoteles en Plato. Ze hield veel van de Griekse filosofen en zelfs haar vader moest toegeven dat ze, als ze een man was geweest, een belangrijke geleerde zou zijn geworden. Maar nu verlangde hij dat ze, net als Uwe, zo gauw mogelijk zou trouwen. Hij was bang dat ze anders een oude vrijster zou worden, en te serieus. Hij had een paar kandidaten op het oog en was van plan geweest zich de komende winter in de kwestie te verdiepen, maar de oorlog had daar een stokje voor gestoken. Een groot aantal jongemannen was nu onder de wapenen en het afgelopen jaar waren er al heel wat van hen gesneuveld. De toekomst was erg onzeker geworden en dat was zorgwekkend.

Jacob was van mening dat Beata een oudere man moest hebben, iemand die haar intelligentie op prijs stelde en dezelfde interesses had als zij. Eigenlijk zou een oudere man ook voor Brigitte beter zijn, want zij was te frivool en had iemand nodig die overwicht op haar had. Hoewel hij van al zijn kinderen hield, was hij erg trots op zijn oudste dochter. Hij beschouwde zichzelf als een wijze, meelevende man, iemand aan wie anderen zonder aarzelen raad konden vragen, en hij wist dat Beata ook erg veel van hem hield en respect voor hem had. Maar ze hield net zoveel van haar moeder en eerlijk gezegd vond ze haar gemakkelijker om mee te praten. Haar moeder was minder intimiderend dan haar rechtlijnige vader.

'Ik wou dat je niet terug hoefde naar de oorlog,' zei Beata verdrietig tegen Uwe toen ze langzaam voortslenterden. De anderen waren al omgekeerd, maar zij liepen nog een eindje door.

'Ik vind het ook niet leuk, maar volgens mij zal het niet lang meer duren,' antwoordde hij met een gemoedelijke glimlach. Dat geloofde hij zelf niet, maar je hoorde een vrouw gerust te stellen, vond hij. 'Met Kerstmis mag ik vast wel weer met verlof naar huis.'

Beata knikte, maar ze dacht dat Kerstmis nog heel ver weg lag en dat ze het niet zou kunnen verdragen als er in de tussentijd iets met hem zou gebeuren. Ze aanbad Uwe, wat ze hem natuurlijk nooit had verteld. Ze hield ook veel van Horst, maar hij gedroeg zich eerder als een lichtzinnige jongere dan als een oudere broer. Hij plaagde haar vaak en ze moest altijd om hem lachen, maar de band tussen haar en Uwe was heel anders.

Op de terugweg naar het hotel praatten ze nog gezellig met elkaar en die avond dineerde het gezin samen voordat de jongens de volgende morgen weer zouden vertrekken. Zoals gewoonlijk amuseerden ze zich kostelijk met Horst, die allerlei mensen die ze hadden ontmoet, imiteerde, en de gekste verhalen over zijn vrienden vertelde.

De volgende dag vertrokken de drie mannen, terwijl de vrouwen nog drie weken zouden blijven. Jacob wilde dat ze zo lang mogelijk weg bleven, hoewel Brigitte zich al stierlijk begon te vervelen. Maar Beata en haar moeder vonden het heerlijk in Zwitserland. Toen Brigitte op een middag met haar moeder zou gaan winkelen, zei Beata dat ze in het hotel wilde blijven omdat ze hoofdpijn had. Dat was niet waar, maar ze hield niet van winkelen. Brigitte wilde altijd in alle winkels van alles aanpassen en kocht grote hoeveelheden jurken, schoenen, hoeden en handschoenen, en haar moeder, die vond dat ze een uitstekende smaak had, maakte nooit bezwaar. Als ze ten slotte bij genoeg naaisters en hoedenmaaksters waren geweest, was de beurt aan de juweliers. Beata wist dat ze pas tegen etenstijd thuis zouden komen en installeerde zich met een boek in de zonnige tuin. Na de lunch ging ze, zoals ze elke dag hadden gedaan, een wandeling maken langs het meer. Het was iets koeler geworden. Ze droeg een witte zijden jurk en een hoed om de zon uit haar gezicht te houden, en ze had een blauwe sjaal in de kleur van haar ogen om haar schouders geslagen. Neuriënd stapte ze voort. De andere hotelgasten zaten nog aan tafel of waren de stad in, dus ze had het pad voor zichzelf. Toen ze een poosje later met gebogen hoofd aan haar broers liep te denken, hoorde ze opeens vlak achter zich ferme voetstappen en werd ze ingehaald door een lange jongeman, die in het voorbijgaan tegen haar glimlachte. Ze schrok er zo van dat ze een stap opzij deed, struikelde en haar enkel verzwikte. Het deed even pijn, maar ze viel niet doordat hij vlug een hand had uitgestoken en haar overeind hield.

'Het spijt me ontzettend! Ik wilde u niet laten schrikken en al helemaal niet omver duwen,' zei hij verontschuldigend. Bezorgd keek hij haar aan, en het viel Beata meteen op hoe aantrekkelijk hij was. Hij was lang en blond, zijn ogen hadden dezelfde kleur als de hare en hij had lange, sterke armen en gespierde schouders. Hij hield haar nog steeds stevig bij haar arm vast. Ze merkte dat haar hoed scheef was gezakt en terwijl ze die rechtzette, nam ze hem steels op. Hij moest iets ouder zijn dan Horst, schatte ze. Hij droeg een witte broek, een donkerblauwe blazer, dezelfde kleur das en een strohoed die hem iets zwierigs gaf.

'Dank u, maar ik mankeer niets, hoor. Het was mijn eigen schuld. Ik hoorde u niet op tijd aankomen.'

'En u zag me pas toen ik u bijna omvergooide. Ik heb me erg lomp gedragen. Mankeert u echt niets? Hoe gaat het met uw enkel?' Hij keek haar vriendelijk aan.

'Prima. U hebt me net op tijd vastgegrepen.' Hij had haar in het Frans aangesproken en ze antwoordde in dezelfde taal. Ze had Frans geleerd op school en het altijd goed bijgehouden. Haar vader had erop gestaan dat ze ook allemaal Engels leerden, en hij had hen aangemoedigd om er Italiaans en Spaans bij te doen. Het laatste had Beata wel gedaan, maar die talen had ze niet onder de knie gekregen. Haar Engels kon ermee door, maar ze sprak vloeiend Frans.

'Wilt u misschien even zitten?' Hij wees naar een bankje vlakbij, met uitzicht op het vredige meer, en wilde haar blijkbaar nog niet loslaten, alsof hij bang was dat ze alsnog zou vallen. Glimlachend zei ze: 'Er is heus niets met me aan de hand, hoor,' al wilde ze best even een poosje naast hem zitten. Ze begreep eigenlijk niet waarom, want het was niets voor haar, maar hij was zo sympathiek en meelevend en leek het voorval zo te betreuren dat ze medelijden met hem had. Het kon echt geen kwaad als ze nog even een praatje met hem maakte voordat ze haar wandeling voortzette, vond ze. Ze had geen haast, want haar moeder en zusje zouden nog urenlang wegblijven. Dus stond ze hem toe haar naar het bankje te brengen, waar hij op een beleefde afstand naast haar ging zitten.

'Is uw enkel echt in orde?' Hij boog zich voorover om naar haar enkel te kijken, net onder de zoom van haar rok, en zag tot zijn opluchting dat die niet was opgezwollen.

'Echt,' antwoordde ze glimlachend.

'Ik wilde alleen maar vlug langs u heen lopen en u niet storen, maar ik had u moeten waarschuwen. Ik lette niet op omdat ik aan de oorlog dacht, aan de afschuwelijke ontwikkelingen,' zei hij met een somber gezicht, terwijl hij zich weer oprichtte en achteroverleunde. Beata keek naar hem en bedacht dat ze nog nooit een jongeman had ontmoet die ze zo aantrekkelijk en aardig vond. Hij was absoluut niet aanstellerig of arrogant, hij zou een vriend van Uwe kunnen zijn.

'Bent u dan geen Zwitser?' vroeg ze.

'Fransman,' antwoordde hij kortaf. Ze trok een bedenkelijk gezicht en zweeg. 'Is dat erg?' vroeg hij, en hij vervolgde: 'Mijn grootvader is een Zwitser, de vader van mijn moeder. Daarom ben ik hier. Hij is twee weken geleden gestorven en ik moest met mijn broer en mijn ouders hierheen komen om zijn nalatenschap af te handelen. Ik heb er speciaal verlof voor gekregen.' Hij was ongewoon ontspannen en openhartig, en beslist niet aanmatigend of te familiair. Naar zijn manieren te oordelen, was hij van goede komaf, dacht Beata.

'Nee hoor, dat is helemaal niet erg,' antwoordde ze eerlijk, en ze keek hem recht aan. 'Ik ben Duitse.' Ze had geen idee hoe hij hierop zou reageren en verwachtte eigenlijk dat hij meteen zou opspringen en roepen dat hij Duitsers haatte, want in de oorlog waren ze vijanden.

'Dacht u dat ik u de schuld van de oorlog zou geven?' Hij keek haar glimlachend aan. Ze was nog jong en heel mooi, en de verontschuldigende uitdrukking op haar gezicht raakte hem. Ze leek een bijzonder meisje, en opeens was hij blij dat hij haar bijna omver had gelopen. 'Hebt u die dan veroorzaakt? Is die verschrikkelijke oorlog uw schuld, mademoiselle? Moet ik boos op u worden?' vroeg hij plagend. Ze lachte met hem mee.

'Dat hoop ik niet. Bent u bij het leger?' Hij had gezegd dat hij met verlof was.

'Bij de cavalerie. Ik heb een opleiding gehad in Saumur.' Beata wist dat Franse jongens uit de hogere kringen daar werden opgeleid tot officier van de cavalerie, een prestigieus onderdeel van het leger.

'Daar hebt u het dan vast wel naar uw zin.' Zij hield ook van paarden en had in haar jeugd veel gereden. Vaak met haar broers, en vooral met Uwe had ze daar erg van genoten. Horst was altijd veel te wild geweest en had zijn paard opgehitst, wat haar paard nerveus had gemaakt. 'Mijn broers zijn ook bij het leger.'

Hij keek haar een poosje bedachtzaam aan, in de ban van haar blauwe ogen - een nog donkerder blauw dan de zijne. Hij had nog nooit een meisje gezien met zulk zwart haar en zo'n blanke huid, ze leek wel een schilderij. 'Zou het niet fijn zijn als onze twee landen hun geschillen konden oplossen door net als wij hier gewoon samen op een bank te gaan zitten? Op een zomermiddag, met uitzicht over het meer? Door twee mensen te sturen die de zaak rustig zouden bespreken, in plaats van al die jongens op een slagveld te laten sneuvelen?' Toen ze haar wenkbrauwen fronste, besefte hij dat hij haar had herinnerd aan de kwetsbaarheid van haar broers.

'Dat zou inderdaad fijn zijn,' beaamde ze. 'Maar mijn oudste broer denkt dat het niet lang meer zal duren.'

'Ik wilde dat ik het met hem eens kon zijn, maar ik vrees dat mannen, als ze eenmaal een wapen in hun handen hebben, dat niet gauw zullen neerleggen. Ik denk dat het nog jaren zal duren.'

'Ik hoop dat u zich vergist,' zei ze zacht.

'Ik ook.' Opeens keek hij weer beschaamd. 'O jee, wat ben ik toch onbeleefd! Ik ben Antoine de Vallerand.' Hij stond op, maakte een buiging voor haar en ging weer zitten.

Ze glimlachte en zei op haar beurt: 'Ik ben Beata Wittgenstein.'

'Hoe komt het dat je zo goed Frans spreekt?' vroeg hij. 'Je spreekt het bijna perfect, accentloos. Je klinkt als een Parisienne.' Hij zou nooit hebben geraden dat ze een Duitse was. Ze boeide hem mateloos. Ook nadat ze haar naam had genoemd, kwam het niet bij hem op dat ze joods zou kunnen zijn. Niet dat dat voor hem enig verschil zou maken, in tegenstelling tot de meesten uit zijn kringen. Hij zag alleen maar een mooie, intelligente jonge vrouw naast zich zitten.

'Ik heb Frans geleerd op school.'

'Nee toch! Als dat zo is, ben je veel knapper dan ik! Ik heb Engels geleerd op school, of in elk geval hebben ze geprobeerd me dat bij te brengen, maar ik spreek er geen woord van en mijn Duits is nog erger. Ik heb geen aanleg voor talen, dat hebben de meeste Fransen niet. We spreken Frans en meestal blijft het daarbij. We gaan er gewoon van uit dat de hele wereld Frans zal leren om met ons te kunnen praten, en wat een bof dat jij dat inderdaad hebt gedaan. Spreek je soms ook Engels?' Hij veronderstelde van wel. Hoewel ze elkaar niet kenden en hij vermoedde dat ze verlegen was, maakte ze een intelligente indruk en zat ze verbazingwekkend ontspannen naast hem. Beata was zelf ook verbaasd over het gemak waarmee ze met hem praatte. Ook al was hij een volkomen vreemde, ze voelde zich in zijn gezelschap volkomen veilig.

'Ja, ik spreek ook Engels,' gaf ze toe, 'maar niet zo goed als Frans.'

'Zit je nog op school?' Ze leek nog een jong meisje, terwijl hij tweeëndertig was.

'Nee, niet meer,' antwoordde ze een beetje verlegen. 'Maar ik lees veel. Ik wilde dolgraag naar de universiteit, maar dat mocht niet van mijn vader.'

'Waarom niet?' Maar hij wist het antwoord al en voegde er glimlachend aan toe: 'Hij vindt dat je moet trouwen en kinderen krijgen, en daar heb je geen studie voor nodig. Is dat zo?'

'Dat is zo.' Ze lachte stralend omdat hij het begreep. 'Maar je wilt niet trouwen?'

Hij deed haar steeds meer aan Uwe denken. Ze had het gevoel dat Antoine en zij al oude vrienden waren en hij leek zich net zo op zijn gemak te voelen met haar. Het kostte haar geen moeite openhartig te antwoorden en dat deed ze zelden. Wat mannen betrof, was ze anders altijd erg terughoudend.

'Ik wil pas trouwen als ik van iemand hou,' antwoordde ze eenvoudig, en hij knikte.

'Dat klinkt verstandig. Zijn je ouders het daarmee eens?'

'Dat weet ik niet. Hun huwelijk is door hun ouders geregeld en dat vinden zij een goed idee. Ze willen ook dat mijn broers binnenkort trouwen.'

'Hoe oud zijn je broers?'

'Drieëntwintig en zevenentwintig. De ene is een serieuze man en de andere wil alleen maar plezier maken. Hij is een beetje een losbol,' voegde ze er met een verontschuldigend glimlachje aan toe.

'Dat klinkt net als mijn broer en ik.'

'Hoe oud is je broer?'

'Vijf jaar jonger dan ik. Hij is zevenentwintig, net als jouw oudste broer, en ik ben een oude man van tweeëndertig. Wat mij betreft, hebben ze de hoop opgegeven.' Tot op dat moment had hijzelf dat ook.

'Welke ben jij?'

'Welke?' Even keek hij haar niet-begrijpend aan en toen begreep hij wat ze bedoelde. 'Ah, ik snap het al. Hij is de losbol, ik ben de saaie piet.' Vlug verbeterde hij zichzelf: 'Sorry, ik wilde niet zeggen dat je oudste broer dat ook is. Hij is gewoon ernstig van aard, denk ik. Dat ben ik ook; ik ben degene met het verantwoordelijkheidsgevoel, mijn broer heeft zelfs nog nooit van dat woord gehoord. Misschien geniet hij meer van het leven dan ik, maar ik zit gewoon anders in elkaar.'

'Dus je bent niet getrouwd?' vroeg ze belangstellend. Wat een vreemde ontmoeting was dit! Ze vroegen elkaar dingen die op een dansvloer, in een salon of bij een diner niet in hun hoofd zouden opkomen! Maar op dit bankje aan het meer had ze het gevoel dat ze hem alles kon vragen wat ze wilde weten. En ze was nieuwsgierig naar hem. Ondanks zijn knappe uiterlijk straalde hij rechtschapenheid en fatsoen uit, terwijl het best kon zijn dat hij loog en dat hij de losbol was en zijn broer de saaie piet, zoals hij het noemde. Maar ze geloofde hem op zijn woord en ze merkte dat hij evenmin aan haar oprechtheid twijfelde.

'Nee, ik ben niet getrouwd,' antwoordde hij met een geamuseerde blik. 'Ik heb er wel een paar keer over nagedacht, maar het leek me toch geen goed idee. Ondanks de aandrang van mijn familie, omdat ik de oudste zoon ben en zo. Maar ik wil niet met de verkeerde trouwen, dan blijf ik liever alleen.'

'Dat ben ik met je eens.' Ze knikte vastberaden. Het ene moment kwam ze kinderlijk over, het andere bleek ze een duidelijke mening te hebben, dacht hij.

'Wat had je willen studeren als je naar de universiteit had gemogen?' vroeg hij nieuwsgierig.

Ze dacht even na. 'Filosofie. De oude Grieken, denk ik. Religie misschien, of religieuze filosofie. Ik heb bijna de hele bijbel gelezen.' Hij keek haar vol bewondering aan. Ze was niet alleen een schoonheid, maar inderdaad heel intelligent en een erg prettige gesprekspartner.

'Wat vind je ervan? Ik heb de bijbel niet gelezen, alleen bij stukjes en beetjes gehoord, meestal bij huwelijken en begrafenissen. Ik zit het grootste deel van de dag op een paard en verder help ik mijn vader met het beheren van ons landgoed. Ik ben al mijn hele leven gek op het land.' Hij kon haar niet uitleggen hoeveel hij van het land hield en wat hun land voor hem betekende, maar die liefde was hem aangeboren.

'Volgens mij zijn een heleboel mannen dat,' zei Beata. 'Waar ligt jullie landgoed?' Ze wilde het gesprek graag nog een poosje voortzetten.

'In de Dordogne, een echte paardenstreek. In de Périgord, niet ver van Bordeaux, als je dat iets zegt.' Bij het noemen van de namen zag ze zijn ogen oplichten en alleen dat al maakte haar duidelijk hoeveel zijn ouderlijk huis voor hem betekende.

'Daar ben ik nooit geweest, maar als jij er zoveel van houdt, moet het een prachtige streek zijn.'

'Dat is het. Waar in Duitsland woon jij?'

'In Keulen.'

'Daar ben ik wel geweest,' zei hij verheugd. 'Ik vind Beieren ook erg mooi, en ik vond Berlijn geweldig.'

'Daar wil mijn broer Horst graag gaan wonen, in Berlijn. Maar dat kan natuurlijk niet, want hij moet na de oorlog voor mijn vader werken. Dat vindt hij verschrikkelijk, maar hij heeft geen keus. Mijn grootvader, mijn vader, zijn broers en mijn broer Uwe werken allemaal voor onze bank. Dat is misschien niet erg opwindend, maar zij vinden het best interessant. Het lijkt mij ook wel boeiend.'

Antoine glimlachte haar toe. Ze had belangstelling voor heel veel zaken en ze dacht over allerlei dingen na en hij wist zeker dat ze, als ze had mogen studeren of ook in de bank had mogen werken, daar een succes van zou hebben gemaakt. Als jong meisje had ze bijna de hele bijbel gelezen!

'Wat vind je leuk om te doen?' vroeg hij belangstellend.

'Ik hou erg veel van lezen om mijn kennis te vergroten. Ik zou later best graag schrijfster willen worden, maar dat kan natuurlijk ook niet.' Geen enkele man zou toestaan dat zijn vrouw zoiets deed, want ze had al haar tijd nodig om voor hem en hun kinderen te zorgen.

'Misschien lukt het je toch. Het hangt er maar van af met wat voor soort man je trouwt, als je trouwt. Heb je ook zusjes?'

'Een jonger zusje, Brigitte, ze is zeventien. Zij is dol op kleren, dansen en feestjes en zo, en ze popelt om te trouwen. Ze vindt mij ontzettend saai.' Ze lachte er zo grappig bij dat hij aandrang voelde haar te omhelzen, al waren ze niet eens officieel aan elkaar voorgesteld. Opeens was hij blij dat hij haar bijna omver had gelopen. Hij begon het als een gelukkig toeval te beschouwen en dat scheen zij ook te doen.

'Mijn broer vindt mij ook heel saai. Maar ik moet bekennen dat ik je helemaal niet saai vind, Beata. Ik vind het erg leuk met je te praten.'

'Ik vind het ook leuk met jou te praten.' Ze glimlachte verlegen en vroeg zich af of ze nu maar beter terug kon gaan naar het hotel. Ze zaten al een hele poos op het bankje, misschien langer dan het hoorde. Zwijgend staarden ze allebei naar het meer, en toen keek hij haar weer aan en vroeg: 'Wil je dat ik je terugbreng naar je hotel? Misschien is je familie ongerust aan het worden.'

'Mijn moeder is met mijn zusje gaan winkelen en ik denk dat ze pas vlak voor het avondeten terugkomen, maar misschien kan ik toch beter teruggaan,' zei ze braaf, ook al voelde ze er niets voor.

Toen ze met tegenzin opstonden, vroeg hij opnieuw hoe het met haar enkel ging en was blij te horen dat ze er absoluut geen last van had. Hij bood haar zijn arm aan, ze legde er haar hand omheen en ze wandelden gezellig keuvelend terug naar het hotel. Ze bleken allebei een hekel aan feestjes te hebben, maar graag te dansen. Hij vond het leuk dat ze van paarden hield en zelfs aan jachtpartijen had meegedaan. Ze hielden ook allebei van boten en van de zee, en hij kon nauwelijks geloven dat ze nooit zeeziek was geweest. Ze biechtte op dat ze bang was voor honden, omdat ze als kind een keer was gebeten. Ze waren allebei dol op Italië, hoewel hij Duitsland ook een prachtig land vond - wat hij op dat moment beter niet hardop kon zeggen. Maar dat haar land en het zijne met elkaar in oorlog waren, had voor hen geen enkele betekenis. Met een teleurgesteld gezicht leverde Antoine haar af bij haar hotel. Hij vond het helemaal niet leuk afscheid van haar te moeten nemen, maar hij moest die avond dineren met zijn familie. Voor het hotel bleven ze staan dralen en keken elkaar een beetje ongelukkig aan.

'Zullen we samen theedrinken?' stelde hij opeens voor, en haar gezicht klaarde op.

'Dat lijkt me erg leuk, Antoine.'

Hij leidde haar naar het terras, waar thee werd geserveerd. Elegante vrouwen zaten er geanimeerd te praten, en duur geklede paren aten flinterdunne sandwiches en converseerden zacht in het Frans, Duits, Italiaans of Engels.

Ze dronken uitgebreid thee en toen alles op was en ze geen reden hadden om nog langer te blijven zitten, liepen ze naar de lobby van het hotel. Toen ze daar tegenover elkaar stonden en hij op haar neerkeek, besefte hij dat ze ondanks haar fragiele uiterlijk een levenslustige jonge vrouw was die uitstekend in staat was haar gedachten onder woorden te brengen en haar ideeën te verdedigen. Ze had over veel zaken een uitgesproken mening en vaak was hij het met haar eens, en als hij het niet met haar eens was, vond hij haar mening beslist de moeite waard. Ze was absoluut niet saai, integendeel, ze was een boeiende, beeldschone jonge vrouw. Hij wilde haar per se terugzien.

'Denk je dat je moeder het goedvindt als je morgen met me luncht?' Hij keek haar hoopvol aan en zou graag haar hand pakken, maar dat durfde hij niet. Nog liever zou hij haar gezicht aanraken, haar prachtige huid...

'Ik weet het niet,' antwoordde ze eerlijk. Het zou al moeilijk genoeg zijn haar moeder uit te leggen hoe ze elkaar hadden ontmoet en hoe het kwam dat ze zonder chaperonne zoveel tijd met hem had doorgebracht. Maar er was niets onbehoorlijks gebeurd en hij gedroeg zich heel hoffelijk, hij was duidelijk van goede familie. Het enige bezwaar dat haar moeder kon maken, was dat hij een Fransman was, wat in deze tijd nogal slecht uitkwam. Maar ze waren in Zwitserland, dat was iets anders dan thuis. Ook al was haar land in oorlog met het zijne, dat betekende nog niet dat hij niet deugde. Zou haar moeder dat ook zo zien? Ze betwijfelde het, omdat haar broers aan de oorlog meededen en elk moment door een Fransman gedood konden worden. Haar ouders waren uiterst vaderlandslievend en stonden niet open voor andere ideeën. Bovendien zouden ze hem nooit als een huwelijkskandidaat accepteren, omdat hij duidelijk niet joods was, al was die gedachtegang natuurlijk wel een beetje voorbarig.

'Misschien willen je moeder en zusje ook mee,' stelde hij hoopvol voor. Hij wilde het niet zomaar opgeven; Beata was zo'n wonderbaarlijk, fascinerend meisje dat hij niet kon toestaan dat een oorlog een belemmering voor een volgende ontmoeting zou zijn.

'Ik zal het vragen,' beloofde Beata. Maar daar zou ze het niet bij te laten, ze zou vechten voor de kans om hem weer te zien en dat zou waarschijnlijk ook wel moeten. Ze wist dat Antoine in de ogen van haar moeder twee nadelen had: zijn nationaliteit en zijn geloof.

'Kan ik je moeder soms beter opbellen om haar uit te nodigen?' vroeg hij bezorgd.

Ze schudde haar hoofd. 'Nee, ik vraag het zelf wel.' Plotseling waren ze samenzweerders in een onuitgesproken complot om hun vriendschap, of wat dit dan ook was, te kunnen voortzetten. Beata dacht niet dat hij alleen maar met haar wilde flirten, maar verder dan vriendschap durfde ze niet te denken.

'Mag ik je vanavond bellen?' vroeg hij een beetje nerveus, en ze gaf hem het nummer van de kamer die ze met Brigitte deelde.

'We eten in het hotel.' Dat gebeurde niet vaak.

'Wij ook!' zei hij opgetogen. 'Misschien zien we elkaar dan en kan ik me aan je moeder en je zusje voorstellen.' Zijn gezicht betrok. 'Maar hoe moet ik uitleggen waar ik je van ken?' Hun kennismaking was niet gegaan zoals het hoorde en hun lange gesprek daarna was op z'n minst ongewoon.

'Ik zeg gewoon dat je me omvergeduwd hebt en me daarna hebt opgeraapt,' zei Beata lachend.

'Ja, daar zal ze erg blij mee zijn. Zeg je er dan bij dat ik je in de modder heb gegooid of alleen dat ik je in het meer heb gedompeld om je na de valpartij af te spoelen?' Beata schaterde en Antoine lachte mee. 'Ja, lach jij er maar om. Je zou in elk geval kunnen zeggen dat ik je bij de arm heb gepakt om je overeind te houden, ook al liep ik je bijna omver.' Maar dat speet hem allang niet meer. 'En je zou er ook bij kunnen zeggen dat ik me toen netjes aan je voorgesteld heb.'

'Dat is zo.' Ze trok een bezorgd gezicht en keek hem aan om hem een voorstel te doen: 'Vind je het heel erg als ik zeg dat je Zwitser bent?'

Hij aarzelde even en knikte toen, omdat hij inzag dat ze bang was dat zijn nationaliteit een obstakel voor haar moeder zou vormen. Hij wist natuurlijk niet dat het feit dat hij geen jood was een nog veel groter obstakel vormde, en dat Beata dat niet wilde zeggen omdat ze de illusie koesterde dat haar moeder geen bezwaar zou maken tegen alleen maar vriendschap tussen hen. Haar ouders hadden immers ook christelijke vrienden, en dat argument zou Beata gebruiken als haar moeder haar verbood met Antoine te lunchen.

'Nou ja, ik ben tenslotte voor een kwart Zwitsers. Ik hoef alleen maar te onthouden dat ik niet in het bijzijn van je moeder moet tellen, want dan zou ik soixante-dix zeggen in plaats van septante en daarmee zou ik mezelf verraden. Ik vind het niet erg mezelf een Zwitser te noemen als dat jou helpt, al is het jammer dat nationaliteit tegenwoordig zo zwaar weegt.' Want zijn eigen familie zou ook in alle staten zijn als ze wisten dat hij vriendschap wilde sluiten met een Duits meisje en nog erger, dat hij op slag dolverliefd op haar was geworden. Maar hij vond het niet terecht dat Beata en hij onder de haat tussen de Fransen en de Duitsers zouden moeten lijden. 'Maak je maar geen zorgen, we krijgen het wel voor elkaar,' zei hij, terwijl hij in de grote blauwe ogen keek die vol vertrouwen naar hem opkeken. 'Dat beloof ik je, Beata. Hoe dan ook zien we elkaar morgen weer.' Hij had zich vast voorgenomen dat niemand hun dat zou beletten.

Beata geloofde hem. Ze waren nog bijna vreemden voor elkaar en toch vertrouwde ze hem al volkomen. Er was die middag iets heel bijzonders tussen hen gebeurd, en haar leven was in één klap veranderd.

'Ik bel je vanavond,' zei hij toen ze in de lift stapte en zich omdraaide om nog een keer tegen hem te lachen terwijl de liftjongen de deuren sloot. Hij keek haar na toen de lift naar boven ging en met een glimlach op zijn gezicht verliet hij het hotel.

2

Tot haar ontzetting was Beata totaal niet voorbereid op de reactie van haar moeder toen ze die na haar terugkeer in het hotel nonchalant voorstelde de volgende dag met z'n drieën met Antoine te lunchen. Ze had gezegd dat Antoine en zij elkaar bij het theedrinken in het hotel hadden ontmoet, dat ze een poosje met elkaar hadden gepraat en dat Antoine hen voor de volgende dag had uitgenodigd. Ze had niet de moed om haar moeder te vragen of zij alleen met Antoine mocht lunchen, want haar moeder staarde haar halverwege haar verhaal al diep geschokt aan.

'Met een wildvreemde man? Ben je nou helemaal gek geworden, Beata? Je ként die man niet eens! Wat heb je in vredesnaam gedaan om hem ertoe te brengen ons uit te nodigen voor de lunch?' Haar moeder keek haar argwanend aan; ze begreep er niets van. Beata was maar een paar uur alleen geweest en het was niets voor haar om met vreemden te praten. Die man was natuurlijk zo'n louche type dat rondhing in hotels en op jonge meisjes aasde, dacht ze. Maar Monika Wittgenstein was niet zo naïef als haar dochter en ze was woedend omdat een man Beata had benaderd en nog erger, dat Beata er nog op in was gegaan ook. Het bewees eens te meer dat Beata eigenlijk nog maar een kind was, en die kerel deugde natuurlijk voor geen cent.

'Ik zat gewoon thee te drinken op het terras,' antwoordde Beata geschrokken. Dit was niet zo gemakkelijk als ze had gedacht, en wat moest ze dan straks tegen Antoine zeggen? 'We raakten aan de praat. Hij was erg beleefd.'

'Hoe oud is hij ? En wat doet hij hier in plaats van mee te vechten in de oorlog?'

'Hij is Zwitser,' zei Beata afgemeten. Dat was tenminste iets. Hoewel Brigitte tegen hun moeder vaak om de waarheid heen draaide, was het voor haar de eerste keer. Maar ze wilde Antoine zo graag weerzien dat het haar opeens niets meer kon schelen dat ze dingen moest doen die ze nooit eerder had gedaan. In één middag had hij haar voor zich gewonnen.

'Waarom was hij dan niet aan het werk? Waarom hing hij hier in het hotel rond?' Monika was van mening dat respectabele mannen werkten en niet hun tijd verdeden met aanpappen met jonge meisjes.

'Hij logeert hier, net als wij. Hij bezoekt zijn familie omdat zijn grootvader onlangs is overleden.'

'Dat spijt me voor hem,' zei Monika strak, 'en misschien is het een heel aardige man, maar we kennen hem niet. We zijn niet door een gemeenschappelijke kennis aan hem voorgesteld, dus gaan we niet met hem lunchen.' Na even te hebben nagedacht, voegde ze eraan toe: 'Hoe heet hij eigenlijk?'

'Antoine de Vallerand.' Monika keek Beata strak aan en vroeg zich af of haar dochter hem misschien al eerder had ontmoet, maar nee, dat zou ze niet verzwegen hebben. Beata was altijd goudeerlijk, ze was alleen nog erg jong en naïef.

'Hij is van adel,' zei Monika verwijtend. Dat was al genoeg om hem als huwelijkskandidaat voor een van haar dochters uit te sluiten, want er waren grenzen waar je niet overheen ging. Beata wist precies wat ze bedoelde: hij was geen jood.

'Is dat een misdaad, van adel zijn?' vroeg ze een beetje bits. Maar Monika zag tot haar ontsteltenis dat haar ogen verdrietig stonden.

'Heb je die man soms al eerder ontmoet?' vroeg ze.

Beata schudde haar hoofd, en toen kwam Brigitte met haar armen vol pakjes de hotelkamer binnen. Ze had heerlijk gewinkeld, hoewel ze de winkels in Keulen mooier vond. Maar hier was geen oorlog en daardoor geen schaarste, en dat was weer erg prettig.

'Hoe ziet hij eruit?' vroeg Brigitte, terwijl ze een nieuwe tas van zwarte suède en een paar mooie, lange glacéhandschoenen omhooghield. 'Is hij knap om te zien?'

'Wat doet dat er nu toe!' snauwde Beata. 'Ik vind hem gewoon een heel aardige man en hij heeft ons alle drie uitgenodigd voor de lunch, wat erg beleefd en vriendelijk van hem is.'

'Maar waarom denk je dat hij dat heeft gedaan?' vroeg Monika met een misprijzend gezicht. 'Omdat hij mij en Brigitte zo dolgraag wil ontmoeten? Natuurlijk niet. Hij wil jóu weer zien, dat spreekt vanzelf. Hoe oud is die man?' Het wantrouwen straalde van haar af.

'Dat weet ik niet; ik denk dat hij ongeveer net zo oud is als Uwe.' Ze wist dat hij vijf jaar ouder was dan Uwe, en dit was al de derde leugen die ze vertelde om hem en hun ontluikende vriendschap te beschermen. Maar dat was het waard, ze wilde hem terugzien, ook al moesten haar moeder en zus er dan bij zijn. Wie weet wanneer ze anders elkaar weer konden ontmoeten.

'Dan is hij te oud voor je,' zei haar moeder bot. Ze had heel andere bezwaren, maar die wilde ze op dit moment niet uitspreken. De uitnodiging was niet belangrijk genoeg.

Beata kon haar moeders gedachten lezen. Monika was niet van plan haar dochters te laten omgaan met een knappe vreemdeling die geen jood was. Als Jacob het zou horen, zou het huis te klein zijn, en terecht. Dus had het geen zin een volgende ontmoeting tussen Beata en die man goed te keuren. Monika zou niets doen wat deze Zwitserse edelman de indruk kon geven dat ze zijn belangstelling voor een van haar dochters aanmoedigde. Het was te gek voor woorden. Natuurlijk hadden Jacob en zij christelijke vrienden, maar het kwam niet in haar hoofd op haar dochters aan hun zoons voor te stellen. En ook al waren haar dochters heel mooie meisjes, de vrienden dachten er net zo over als zij. Dus was het beter de meisjes tegen elke verleiding te beschermen, en volwassenen wisten het altijd beter. Ze moest voet bij stuk houden, anders zou Jacob haar overladen met verwijten.

'Ik snap niet waar je bang voor bent, het is alleen maar een lunch. Hij is toch geen moordenaar?' zei Beata kribbig.

'Hoe weet je dat?' vroeg Monika streng. Beata moest nu maar eens ophouden, bovendien was dit niets voor haar. Hoewel ze wel altijd koppig volhield als ze ergens zeker van was of iets dolgraag wilde doen. Dit was ook weer een voorbeeld van haar koppigheid, want ze kende die man niet eens. Als het aan Monika lag, zou ze hem ook niet leren kennen. Je kon dit soort dingen beter meteen in de kiem smoren. Jacob verwachtte van haar dat ze een goede moeder was en daar zou ze naar handelen. Uit dit voorval bleek dat Beata aan een echtgenoot toe was. Als jonge edellieden als aasgieren om haar heen begonnen te cirkelen, was het tijd dat ze trouwde, voordat ze domme dingen deed.

Beata was veel te ruimdenkend en vooruitstrevend, al was ze een gehoorzame, welgemanierde dochter en mochten ze trots op haar zijn. Monika besloot er na hun terugkeer meteen met Jacob over te praten. Ze wist dat hij zijn oog al had laten vallen op enkele geschikte kandidaten, van wie er een ook bankier was. Die man was bijna oud genoeg om Beata's vader te zijn, maar Monika was het met Jacob eens dat een oudere, intelligente en vooraanstaande man bij Beata paste. Ze was een heel serieus meisje en bij een jongere man zou ze zich vervelen. Maar het allerbelangrijkste was dat hij hetzelfde geloof moest hebben als zij. Dat stond vast, en dat maakte de jongeman die hen had uitgenodigd voor de lunch al bij voorbaat ongeschikt. Met een naam als Antoine de Vallerand moest hij een christen zijn, waarschijnlijk rooms-katholiek. "Wel was hij een Zwitser, geen Fransman. Monika was de Fransen in het afgelopen jaar gaan haten, want het waren de Fransen die het op haar zoons hadden gemunt.

Beata liet het onderwerp rusten, en ze zei geen woord toen zij en Brigitte zich verkleedden voor het diner.

'Wat is er nou vandaag echt met die man gebeurd?' vroeg Brigitte met een ondeugend gezicht. Ze had het perzikkleurige satijnen, met roomkleurige kant afgezette nieuwe ondergoed aangetrokken dat haar moeder die dag voor haar had gekocht. Monika vond het eigenlijk iets te gewaagd, maar het kon geen kwaad haar jongste dochter af en toe te verwennen en tenslotte zou niemand behalve zijzelf en Beata het te zien krijgen. 'Heeft hij je gekust?'

'Hoe kóm je erbij!' Beata keek haar zusje boos aan. 'Wat denk je wel van me? Bovendien is hij een heer. Hij pakte me bij mijn arm en hield me overeind toen hij me bijna omverliep.'

'En zo hebben jullie elkaar ontmoet?' vroeg Brigitte verrukt.

'Wat romantisch! Waarom heb je dat niet tegen mama gezegd? Misschien was ze dan blij geweest dat hij voorkwam dat je viel en je pijn deed.'

'Dat denk ik niet,' zei Beata zacht. Ze kende haar moeder beter dan Brigitte, die soms nog haar zin probeerde door te drijven door kinderachtig te stampvoeten en te huilen. Maar dat was niets voor Beata, integendeel. 'Ik dacht dat het een betere indruk zou maken als ik zei dat we elkaar bij het theedrinken hadden ontmoet.'

'Misschien heb je gelijk. Gelukkig ben je niet op de grond gevallen, dat zou gênant zijn geweest.' Brigitte liet een witte linnen jurk over haar hoofd glijden en begon haar goudblonde krullen te kammen. Beata keek jaloers toe. Brigitte was beeldschoon, ze leek wel een engel. Naast haar voelde Beata zich een grijze muis, en ze had een hekel aan haar donkere haar. Ze nam Brigitte haar schoonheid niet kwalijk, ze wilde alleen maar dat ze meer op haar zusje leek. Brigitte had ook een voluptueuzer figuur, zijzelf leek nog steeds een jong meisje. En Brigitte wist veel meer van mannen. Ze praatte vaker met ze, ze vond het leuk ze te plagen en te verleiden. Beata voelde zich meer op haar gemak bij vrouwen. Brigitte was een flirt en ze wist precies hoe ze mannen moest kwellen.

'Ja, gelukkig pakte hij me stevig vast.'

'Dat was aardig van hem. Wat heeft hij nog meer gedaan?'

'Niets, we hebben alleen gepraat.' Beata trok een rode zijden jurk aan, die haar donkere haar en blanke huid prachtig deed uitkomen. Ze keek teleurgesteld. Als Antoine belde, moest ze hem vertellen dat ze hem niet meer mocht ontmoeten. Ze wist absoluut zeker dat ze haar moeder niet zou kunnen overhalen toch met z'n vieren te lunchen, en van een lunch met hem alleen was al helemaal geen sprake.

'Waarover?'

'Filosofie, de bijbel, zijn land, de universiteit, dat soort dingen. Hij is erg aardig.'

'O mijn god, Beata!' Brigitte keek haar met het opgetogen ontzag van een zeventienjarig meisje aan. 'Ben je verliefd op hem?'

'Natuurlijk niet, ik ken hem niet eens. Ik vond het alleen leuk met hem te praten.'

'Maar dat zijn toch geen dingen waar je met een man over praat? Dat vinden ze helemaal niet leuk, dan denken ze dat je een raar mens bent!' waarschuwde Brigitte haar oudere zus oprecht bezorgd.

'Ik ben ook een raar mens,' zei Beata somber. 'Ik heb geen enkele belangstelling voor...' - ze zocht naar de juiste woorden om Brigitte niet te kwetsen - '... voor lichtere onderwerpen. Ik hou van serieuze onderwerpen, zoals de oude Grieken.'

'Praat de volgende keer alsjeblieft over andere dingen, over feestjes en kleren en juwelen en zo. Dat willen mannen horen, anders denken ze dat je intelligenter bent dan zij en lopen ze weg.' Brigitte wist eerder intuïtief dan uit ervaring hoe ze met mannen moest omgaan, dat had niemand haar hoeven leren.

'Ik zal het proberen.' Waarschijnlijk zou ze het vergeten, maar de jongemannen die ze op feestjes ontmoette, interesseerden haar nauwelijks. Ze was dol op haar broers, maar ze zou nooit met een man als Horst willen trouwen. Zo iemand als Uwe kon ermee door, maar eigenlijk kende ze geen enkele man in hun kringen die ze zich als haar echtgenoot kon voorstellen. Ze waren allemaal oersaai en de meesten waren vrij dom en oppervlakkig. Antoine had een heel andere indruk gemaakt. Hij leek serieus, een denker, zorgzaam en oprecht. Al na een paar uur in zijn gezelschap voelde ze iets voor hem wat ze nooit eerder voor een andere man had gevoeld. Niet dat ze daar iets mee opschoot. Bovendien had ze geen idee wat hij van haar dacht. Ze was lang niet zo aantrekkelijk voor mannen als Brigitte.

Brigitte wilde dat ze haar zus en de man samen had kunnen zien, dan had ze ook geweten wat Antoine voor Beata voelde. Het klonk veelbelovend, en de uitnodiging voor de lunch was een teken van belangstelling. Maar dat zei ze niet hardop, want Beata leek er niet verder over te willen praten.

Toen ze in de lift stonden en afdaalden naar de eetzaal, zweeg Beata weer. Omdat het een warme avond was, had Monika gevraagd om een tafeltje op het terras. Ze droeg een elegante donkerblauwe zijden jurk, een ketting van saffieren, bijpassende oorbellen met saffieren en diamanten, donkerblauwe zijden schoentjes en een tasje van dezelfde stof. De hoofdkelner bracht hen naar hun tafeltje, drie mooie vrouwen. Ze gaven hun bestelling op en terwijl Brigitte met haar moeder babbelde over hun aankopen, zat Beata er stilletjes bij. Monika zei tegen Beata dat ze ook een paar flatteuze jurken voor haar hadden gezien, maar daar ging Beata niet op in.

'Jammer dat je geen boeken kunt aantrekken,' zei Brigitte plagend. 'Dan zou je winkelen veel leuker vinden.'

'Ik maak liever mijn eigen kleren,' zei Beata, en Brigitte rolde met haar ogen.

'Waarom zou je al die moeite doen terwijl je ze in de winkel kunt kopen?'

'Omdat ze dan precies zo zijn als ik ze hebben wil.' Ze had de rode zijden jurk die ze droeg ook zelf gemaakt; hij had een mooie, eenvoudige coupe en paste haar perfect. Ze kon goed naaien en deed het met veel plezier al sinds ze een klein meisje was. Hun gouvernante had het haar geleerd, hoewel Monika dat niet nodig had gevonden. Beata had zelfs een paar avondjurken voor zichzelf gemaakt, naar modellen uit tijdschriften en tekeningen van Parijse modeontwerpers - de laatste waren nu natuurlijk niet meer te krijgen. Ze paste de ontwerpen bij haar eigen smaak aan. Ook voor haar moeder had ze een keer een prachtige avondjurk van groene satijn gemaakt, als geschenk, en Monika was verbaasd geweest over haar talent. Als Brigitte niet had gezegd dat ze liever gekochte kleren had - ze vond eigengemaakte kleren armoedig - zou Beata ook jurken voor haar naaien. Nu maakte ze soms ondergoed voor Brigitte, van satijn en kant, waar ze dol op was, in een regenboog van kleuren. Dat vond haar zusje wél mooi genoeg.

Net toen ze de soep op hadden, zag Beata haar moeder met een verbaasd gezicht staren naar een punt boven haar hoofd. Nieuwsgierig draaide ze zich om en toen zag ze dat Antoine achter haar stond, warm glimlachend naar hen allemaal.

'Madame Wittgenstein?' vroeg hij beleefd, terwijl hij Monika aankeek en haar beide dochters negeerde, ook degene die hem die middag zo geboeid had. 'Neemt u me niet kwalijk dat ik u stoor, maar ik wilde me graag aan u voorstellen en u mijn verontschuldigingen aanbieden omdat ik vanmiddag uw dochter heb uitgenodigd voor de thee zonder dat er een chaperonne bij was. Ze was tijdens een wandeling langs het meer gestruikeld en ze had een beetje last van haar enkel, en ik dacht dat een kopje thee haar goed zou doen. Het spijt me oprecht.'

'Ach, ik eh... Natuurlijk, wat aardig van u...' Monika's ogen flitsten naar Beata en weer terug naar Antoine toen hij zijn naam noemde, een beleefde buiging maakte en haar een handkus gaf. Vervolgens boog hij naar Beata en Brigitte, bij wie hij de handkus achterwege liet omdat een man alleen een getrouwde vrouw op die manier mocht begroeten. Duitse mannen klikten ook nog met hun hakken. 'Ik wist niet dat er iets met haar aan de hand was,' zei Monika een beetje in de war. Antoine keek naar Beata in haar rode jurk en zijn adem stokte van bewondering. Ze keek stralend terug. Hij had met zijn moeder aan een tafeltje aan de andere kant van het terras gezeten toen hij haar met haar moeder en zusje zag binnenkomen, en hij had zich bij zijn moeder verontschuldigd om Beata's moeder te ontmoeten.

Hij stelde niet voor dat ze kennis zouden maken met zijn moeder, omdat Beata had gezegd dat hij Zwitser was en haar leugentje dan aan het licht zou komen. Hij schonk geen aandacht aan Brigitte, die hem ongelovig aanstaarde, alsof ze nog maar een kind was en niet de jonge vrouw die ze pretendeerde te zijn. Dat was een punt in zijn voordeel, vond Monika. Antoine had uitstekende manieren; het was duidelijk dat hij van goede komaf was en geen versierder, zoals ze had gevreesd.

'Hoe gaat het met uw enkel, mademoiselle?' vroeg hij bezorgd aan Beata.

'Heel goed, dank u, monsieur. U bent erg vriendelijk voor me geweest,' antwoordde Beata blozend.

'Geen dank. C'était la moindre des choses... Het was geen moeite.' Hij keek weer naar haar moeder en herhaalde zijn uitnodiging voor de lunch, en nu wist Monika echt niet meer wat ze moest zeggen. Hij was zo beleefd, bezorgd, oprecht en hartelijk dat ze niet meer het hart had hem af te wijzen, en tegen beter weten in nam ze zijn uitnodiging aan en spraken ze af dat ze elkaar de volgende dag om één uur op het terras zouden treffen. Daarna gaf hij haar opnieuw met een buiging een handkus, draaide zich om en liep terug naar zijn moeder, zonder nog een blik op Beata te werpen. Hij had zich niet correcter kunnen gedragen. Toen hij buiten gehoorsafstand was, keek Monika haar oudste dochter een beetje verontschuldigend aan.

'Ik begrijp nu waarom je hem aardig vindt, want dat ís hij ook. Hij doet me aan Uwe denken.' Voor Monika was dat een groot compliment.

'Mij ook.' Behalve dat ik Antoine veel aantrekkelijker vind, dacht Beata erachteraan terwijl ze kalm haar vlees sneed en hoopte dat niemand haar hart kon horen bonken. Hij had het op een bewonderenswaardige manier voor elkaar gekregen, al zou het nergens toe leiden. Wat ze voor elkaar voelden, had geen toekomst, maar ze zou hem in elk geval nog een keer zien. En dan kon ze de herinnering aan dit korte geluk, aan de knappe jongeman uit Genève, mee naar huis nemen. Ze was er zeker van dat geen enkele andere man in de komende jaren aan hem zouden kunnen tippen. Nou ja, waarschijnlijk moest ze zich erbij neerleggen dat ze een oude vrijster zou worden. Zijn grootste tekortkoming was dat hij niet joods was, in de ogen van haar ouders was dat onvergeeflijk. Bovendien was hij geen Zwitser, dus was het een hopeloze zaak.

'Waarom heb je me niet verteld dat je vanmiddag je enkel had verzwikt?' vroeg Monika bezorgd.

'Zo erg was het niet. Toen ik na mijn wandeling langs het meer naar het terras ging om thee te drinken, liep hij per ongeluk tegen me aan. Ik denk dat hij medelijden met me had. Het deed nauwelijks pijn.'

'In dat geval was het aardig van hem dat hij je een kopje thee aanbood. En dat hij ons alle drie uitnodigde voor de lunch.' Beata zag dat haar moeder hem ook charmant vond, en dat was geen wonder. Hij was knap om te zien en verschrikkelijk aardig, en hij had Brigitte genegeerd, wat haar stiekem plezier deed. Alle andere mannen vielen bijna in katzwijm als ze Brigitte zagen, maar Antoine vond haar blijkbaar niets bijzonders. Hij had ook niet laten merken dat hij haar bijzonder vond, hij gedroeg zich inderdaad zoals Uwe, ontspannen en vriendelijk, en daarom was Monika voor hem gezwicht. De rest van de maaltijd zei Beata geen woord meer over hem en ze keek niet eens zijn kant op toen ze na het eten het terras verlieten. Hij deed evenmin moeite om nog een keer met hen te praten. Zelfs Jacob kon hier niets op tegen hebben, dacht Monika opgelucht. Het was een toevallige ontmoeting zonder kwalijke gevolgen, meer niet. Maar Brigitte was slimmer dan haar moeder of zus. Toen de meisjes Monika welterusten hadden gewenst en in hun kamer waren aangekomen, fluisterde ze met grote ogen: 'O mijn god, Beata, hij is fantastisch! En hij is weg van je! Jullie hebben mama behoorlijk voor de gek gehouden, zeg.' Brigitte vond het prachtig en stelde zich al voor dat de geliefden om middernacht een geheime ontmoeting zouden hebben.

'Doe niet zo dom.' Beata trok de rode jurk uit en legde die over een stoel, terwijl ze wilde dat ze wat meer aandacht aan haar uiterlijk had besteed. Deze jurk was eigenlijk toch wel erg saai, en zijzelf ook. 'Hij is helemaal niet weg van me, hij kent me niet eens. En we hebben mama niet voor de gek gehouden. Hij heeft ons uitgenodigd voor de lunch en zij heeft de uitnodiging aangenomen, dat is alles. We gaan alleen maar met z'n drieën iets eten, dus hou alsjeblieft op.'

'Je doet zelf dom. Mannen als hij nodigen je niet uit voor de lunch als ze niet weg van je zijn. Toen hij bij ons tafeltje stond, heeft hij nauwelijks naar je gekeken en dat zegt genoeg.'

'Wat bedoel je daar in hemelsnaam mee?' Beata keek haar zusje geamuseerd aan.

'Ach kind, jij weet helemaal niets van mannen!' riep Brigitte lachend. 'Als ze doen alsof ze je niet zien staan, zijn ze dolverliefd op je geworden. Als ze vreselijk met je flirten en je dweperig aanstaren, doen ze maar alsof.'

Beata moest lachen om de wereldwijze analyse, maar ze wist dat Brigitte een beter inzicht had in mondaine zaken en in mannen dan haar verlegen, serieuze oudere zus.

'Wat een raar gedoe!' zei ze, hoewel ze stiekem hoopte dat het waar was. 'Dus je wilt me wijsmaken dat alle mannen die me negeren, zoals het halve restaurant vanavond, dolverliefd op me zijn. Wat geweldig! En dat ik moet oppassen voor komedianten die net doen of ze verliefd op me zijn. Hemel, wat ingewikkeld!'

'Dat is het ook,' beaamde Brigitte, 'maar zo werkt het meestal wel. De druktemakers spelen een spelletje met je, maar mannen zoals Antoine menen het.'

'Wat menen ze?' Beata keek vragend naar haar zus, die nu in haar satijnen ondergoed als een elegante vrouw op het bed lag. 'Dat ze van je houden. Ik weet zeker dat hij voor je gevallen is.'

'Nou ja, daar schiet hij dan niet veel mee op, want over drie weken gaan we terug naar Keulen,' zei Beata kalm. Ze trok haar onderjurk uit en haar nachthemd aan, en zo zag ze er naast haar zusje nog kinderlijker uit dan anders. Ze maakte altijd haar eigen witte katoenen nachthemden, die comfortabel waren om in te slapen.

'In drie weken kan er heel wat gebeuren,' zei Brigitte raadselachtig.

Beata schudde met een ernstig gezicht haar hoofd. Ze wist wel beter. 'Nee, in dit geval niet. Hij is geen jood; we kunnen nooit meer dan vrienden worden.'

Ze dachten allebei aan hun vader en dat bracht zelfs Brigitte weer met beide benen op de grond. 'Je hebt gelijk,' zei ze zacht, 'maar je mag wel een poosje met hem flirten. Je kunt best wat oefening gebruiken.'

'Ja, dat is waar,' zei Beata bedachtzaam, en ze liep naar de badkamer om haar gezicht te wassen en haar tanden te poetsen. Daarna praatten ze niet meer over Antoine, maar in bed dacht Beata nog heel lang aan hem en betreurde ze het dat de eerste man die ze echt heel leuk vond geen jood was en om het nog erger te maken een Fransman. Nee, dit kon nergens toe leiden, maar ze nam zich voor de komende drie weken zo veel mogelijk van zijn gezelschap te genieten. Pas tegen vier uur in de ochtend viel ze in slaap.

3

De lunch met Antoine de volgende dag verliep precies zoals Beata had gehoopt. De sfeer was ontspannen, Antoine was hoffelijk tegen haar moeder, behandelde Brigitte als een lichtzinnig jong meisje en plaagde Beata op een manier waar ze allemaal om moesten lachen. Hij was intelligent, charmant, aardig en geestig; een bijzonder aantrekkelijke man, en ze vermaakten zich kostelijk. Hij vertelde grappige verhalen over zijn familie en beschreef hoe moeilijk het was hun landgoed efficiënt te beheren, terwijl duidelijk bleek hoeveel hij ervan hield. Hij vergiste zich niet door te verklappen dat het in Frankrijk lag en niet in Zwitserland. Na afloop van de lunch was Monika zo in de ban van zijn charme dat ze er geen kwaad in zag Beata een wandeling met hem te laten maken. Hij had op geen enkele manier laten blijken dat hij romantische gevoelens voor haar koesterde, en hij was beslist geen versierder. Monika besloot dat hij gewoon een aardige man was, die zich vermaakte met nieuwe kennissen.

Beata en Antoine begonnen opgelucht aan een lange wandeling langs het meer. Uiteindelijk rustten ze uit op een smal strandje, met hun voeten in het water, en praatten over van alles en nog wat. Ze bleken wat de meeste dingen betrof dezelfde smaak te hebben en dezelfde mening te delen.

'Dank je wel voor de lunch. Je hebt je perfect gedragen, ook tegenover mijn moeder en Brigitte.'

'Vanzelfsprekend, ze waren ook aardig tegen mij. Je zusje wordt een hartenbreekster, dat kan ik je verzekeren. Ik hoop dat je ouders gauw een man voor haar vinden.'

'Dat doen ze ook,' zei Beata met een glimlachje. Ze vond het geweldig zoals hij met Brigitte was omgegaan, alsof ze een grappig schoolmeisje was, zonder ook maar even met haar te flirten. Het was misschien niet aardig van haar, maar met Brigitte te moeten leven was soms al moeilijk genoeg. 'Ze is verliefd op een vriend van Horst en mijn vader is van plan om binnenkort met zijn vader te praten. Ik denk dat ze zich aan het eind van het jaar wel zullen verloven.'

'En jij?' vroeg Antoine met een ongeruste blik in zijn ogen die Beata ontging. 'Hebben ze voor jou ook al iemand op het oog?'

'Ik hoop het niet. Maar ik laat me niet uithuwelijken, ik denk zelfs dat ik helemaal niet trouw,' antwoordde Beata eerlijk.

'Waarom niet?'

'Omdat ik me niet kan voorstellen dat ik iemand wil die zij voor me uitzoeken. Ik word al ziek bij de gedachte. Ik wil geen man van wie ik niet hou, die ik niet ken, die ik niet om me heen wil hebben. Dan blijf ik liever alleen,' voegde ze er op felle toon aan toe.

Hij keek haar aan en voelde zowel opluchting als medelijden.

'Maar je hebt nog een heel leven voor je, Beata, en je wilt vast wel kinderen. Misschien ontmoet je op een dag toch iemand van wie je gaat houden. Je bent pas twintig, je hebt nog meer dan genoeg tijd.' Hij klonk een beetje verdrietig en toen ze naar hem keek, hielden hun blikken elkaar lange tijd vast.

'Jij ook.'

'Ik moet eerst in dienst en proberen de oorlog te overleven. Op het slagveld sterven ze bij bosjes.' Meteen dacht hij aan haar broers en had hij spijt van wat hij net had gezegd. 'Ach, ik weet zeker dat we erdoorheen komen, maar het is moeilijk nu al aan de toekomst te denken. Ik heb ook altijd gedacht dat ik alleen zou blijven. Ik ben nooit echt verliefd geweest...' - hij keek haar aan, en wat hij toen zei verbaasde hemzelf net zoveel als haar -'... tot ik jou ontmoette.'

Het bleef heel lang stil. Beata wist niet wat ze daarop moest zeggen, maar ze wist zeker dat ze ook verliefd op hem was, ook al kenden ze elkaar nog maar zo kort. Het was een heel vreemde en onverwachte ontwikkeling, die ze niet meer konden stoppen.

'Ik ben joods,' flapte ze eruit. 'Ik kan niet met je trouwen.' Tranen welden op in haar ogen en hij pakte haar hand vast.

'Dat zullen we dan nog wel eens zien, Beata. Het komt wel vaker voor dat mensen van verschillende religies met elkaar trouwen.' Hij had al de hele dag over een huwelijk met haar lopen denken. Nu leek het nog een onmogelijke droom, maar wat hij voor haar voelde, was werkelijkheid. Hij had tot zijn tweeëndertigste moeten wachten om haar te vinden en hij was niet van plan haar zomaar te laten gaan. Er waren obstakels, dat zag hij ook. Het zou niet vanzelf gaan. Zijn familie zou het er evenmin mee eens zijn; hij was een graaf, dat wist ze nog niet eens. Voor haar zou dat geen verschil maken, daar was hij van overtuigd. Wat ze in elkaar gevonden hadden, zat veel dieper dan geloof, titels of maatschappelijke positie. Ze was de perfecte partner voor hem en hij voor haar, maar door hun omstandigheden konden ze niet vanzelfsprekend samen verder gaan. Dus moesten ze ervoor vechten.

'Mijn familie zal het nooit goedvinden. Mijn vader zou me vermoorden, ze zouden me verstoten.' In haar familie was er geen sprake van dat iemand een huwelijkspartner van een ander geloof koos.

'Misschien niet, als we samen met ze gaan praten. Mijn familie zou ook schrikken, ze zouden ook aan het idee moeten wennen. En eerst moet de oorlog voorbij zijn. Als we samen verder willen, hebben we nog een lange weg voor ons. Dit is pas het begin, maar ik wil wel dat je weet dat ik van je hou. En dat ik dat nooit eerder tegen iemand heb gezegd.'

Met betraande ogen keek ze hem aan en knikte. Ze klemden hun handen in elkaar en ze fluisterde: 'Ik hou ook van jou.'

Zonder nog iets te zeggen, boog hij naar haar toe en kuste haar. Daarna omhelsden ze elkaar en bleven zo lange tijd zitten. Verder gingen ze niet, maar op dat moment waren ze allebei innig gelukkig.

'Ik wil dat je weet dat ik van je hou voor het geval dat me iets overkomt. Ik wil dat je weet dat deze man van je houdt en van je zal houden tot op de dag van zijn dood.' Het was een zwaarwichtige verklaring nadat ze elkaar pas twee dagen kenden, maar hij meende het, en Beata dacht er net zo over als hij.

'Ik hoop dat die dag nog heel ver weg ligt,' zei ze ernstig.

'Daar kun je van op aan,' beloofde hij.

Ze bleven nog een uurtje zitten en hij kuste haar nog een keer voordat ze teruggingen. Antoine nam zich voor haar te beschermen en lief te hebben, en om vooral niets te doen wat haar in moeilijkheden kon brengen of kon kwetsen, want hij besefte dat hun liefde voor elkaar al genoeg problemen zou opleveren. Het zou een zware weg worden, maar dit was hun lotsbestemming, dat wist hij zeker. Hand in hand liepen ze terug naar het hotel.

Ze bedachten een plan om elkaar later die avond ook weer te zien. Beata zei dat Brigitte sliep als een os en niet zou horen dat ze de kamer verliet. Ze zouden elkaar om middernacht in de tuin treffen. Natuurlijk mocht Monika het niet merken, dus als zij of Brigitte nog op waren, ging de afspraak niet door. Antoine drong erop aan dat ze geen risico's zou nemen, want dat waaraan ze begonnen waren, was al riskant genoeg. Als door een wonder kon het plan doorgaan, en daarna maakten ze elke dag een wandeling, dronken samen thee en ontmoetten elkaar om middernacht. Het enige wat ze deden, was praten en elkaar kussen, en toen hij uit Genève vertrok, vlak voordat Beata ook zou gaan, hadden ze elkaar innig lief en hadden ze elkaar beloofd dat ze hoe dan ook de rest van hun leven met elkaar zouden delen. Na de oorlog zouden ze met hun wederzijdse families praten en intussen zou hij haar schrijven. Hij had een neef in Genève die als tussenpersoon kon dienen en de brieven kon doorsturen naar Keulen, want vanuit Frankrijk ging er geen post meer naar Duitsland.

Hun laatste avond samen was een kwelling. Urenlang lagen ze in elkaars armen. Pas tegen het ochtendgloren ging Beata terug naar haar kamer, met haar gezicht nat van de tranen, maar in het besef dat als het lot het wilde, ze op een dag weer samen zouden zijn. Hij zou met Kerstmis verlof krijgen, maar dan moest hij naar huis, naar de Dordogne. Zolang het oorlog was, kon hij niet naar Keulen komen, en haar familie had geen plannen om de volgende zomer weer naar Zwitserland te gaan. Dus moesten ze geduld oefenen. Maar ooit zouden ze elkaar weerzien. Geen van beiden zou ooit een ander vinden, daar waren ze zeker van.

'Vergeet niet hoeveel ik van je hou,' fluisterde hij voordat ze zich omdraaide en wegliep. 'Ik zal elk moment aan je denken, tot ik je weer zie.'

'En ik hou van jou,' snikte ze.

Toen ze in de kamer die ze met Brigitte deelde weer in bed lag, kon ze niet meer slapen. Twee uur later zag ze dat er een brief onder de deur door werd geschoven, maar toen ze ernaartoe sloop en de deur heel zachtjes opende, was hij al weg. In de brief herhaalde hij hoeveel hij van haar hield en dat ze op een dag de zijne zou zijn. Ze vouwde het vel zorgvuldig op en verstopte het in de la bij haar handschoenen. Ze kon het niet opbrengen de brief te verscheuren, hoewel dat veel verstandiger zou zijn. Maar Brigitte droeg veel grotere handschoenen dan zij en zou nooit op die plek zoeken.

Ze had geen idee hoe het verder zou gaan. Ze wist alleen dat ze van hem hield, en ze kon alleen maar bidden dat hij de oorlog zou overleven. Haar hart was van hem.

Gelukkig had ze alles wat er tussen Antoine en haar was gebeurd geheim kunnen houden en kon ze blijven volhouden dat ze alleen vrienden waren, meer niet. Het stelde Brigitte teleur en ze wilde het eigenlijk niet geloven, maar ze moest wel. Beata liet niets merken van de liefde die ze voor Antoine voelde en ze gaf niets toe. Dat zou te gevaarlijk zijn. Wat de toekomst betrof, kon ze alleen Antoine vertrouwen. Haar moeder vond het fijn voor haar dat ze bevriend waren geraakt en zei dat ze hoopte dat ze hem ooit nog eens terug zouden zien. Misschien zou Jacob, als de oorlog nog lang duurde, er toch nog wel een keer tussenuit willen naar Zwitserland.

Het was moeilijk om in september terug te gaan naar Keulen, waar het oorlog was. Overal hoorden ze sombere verhalen over zoons, echtgenoten of broers die waren gesneuveld. Monika maakte zich voortdurend zorgen om haar eigen zoons, net als Jacob, maar hij dacht ook aan zijn dochters. Zoals hij zijn vrouw had beloofd, had hij in oktober een gesprek met de vader van de vriend van Horst in Berlijn, over de jongeman waar Brigitte haar oog op had laten vallen. Brigitte was zielsgelukkig toen de jongeman haar ten huwelijk vroeg nadat hun ouders hadden besloten dat een verbintenis tussen de twee families een gunstige zaak was. Jacob zou zijn jongste dochter een grote bruidsschat meegeven en beloofde de jongelui een huis voor hen te kopen in Berlijn. Zoals Beata had voorspeld, verloofde Brigitte zich aan het eind van het jaar, nadat ze achttien was geworden.

Als het vredestijd was geweest, zouden haar ouders ter ere van haar verloving een groot bal hebben gegeven, maar daarvan kon nu natuurlijk geen sprake zijn. De verloving werd bekendgemaakt en ze gaven een diner voor de wederzijdse ouders en een aantal vrienden. Er kwamen ook enkele generaals, alle jongemannen waren in uniform en Uwe kon er ook bij zijn, maar Horst kon geen verlof krijgen. Het werd een mooie avond om het samengaan van twee families en twee knappe jonge mensen te vieren.

Daarna kon Brigitte alleen nog maar aan haar aanstaande huwelijk en haar bruidsjurk denken. Ze zouden in juni trouwen, wat volgens haar nog eindeloos lang duurde. Ze had haar hele leven gedroomd van een man, kinderen, feestjes, mooie kleren en juwelen, en nu zou ze al die dingen krijgen. Haar verloofde had het geluk dat hij in Berlijn was gestationeerd en dus niet in gevaar verkeerde; zijn vader had ervoor gezorgd dat hij adjudant van een generaal was geworden en niet naar het front zou worden gestuurd. Brigitte hoefde zich geen zorgen te maken.

Beata was kalm getuige van alles wat er gebeurde en ze gunde haar zusje haar geluk. Ze had beloofd al het ondergoed voor Brigittes uitzet te maken, en ze was voortdurend bezig met lappen satijn en repen kant. Ze leek het absoluut niet erg te vinden dat haar jongere zus ging trouwen en zij niet; ze had veel meer belangstelling voor het verloop van de oorlog. Eens per week kreeg ze via de neef in Zwitserland een brief van Antoine en zo wist ze dat het goed ging met hem. Hij was gestationeerd in de buurt van Verdun. Ze bewaarde de brieven, las ze steeds weer over en onder het naaien kon ze rustig aan hem denken. Het was Monika wel opgevallen dat Beata af en toe een brief kreeg, maar omdat Beata meestal de post in ontvangst nam, wist niemand hoe vaak dit gebeurde. Hun liefde leed niet onder de scheiding en ze waren nog steeds vastbesloten om na de oorlog samen een leven op te bouwen. Beata had zichzelf en Antoine beloofd dat ze, mocht hem iets overkomen, nooit met een ander zou trouwen. Dat vond ze heel gewoon, want ze kon zich niet voorstellen dat ze ooit zoveel van een ander zou houden als van hem.

Jacob had gemerkt dat Beata erg stil was geworden, en volgens hem kwam dat van verdriet omdat Brigitte zo gelukkig was. Hij vond het verschrikkelijk dat zij niet hetzelfde geluk had gevonden en dat bracht hem ertoe op zoek te gaan naar een man voor haar. In maart besloot hij dat een man die weliswaar niet zijn eerste keus was voor Beata, toch de beste kandidaat was. Het was een weduwnaar zonder kinderen, van onberispelijke komaf, met een eigen fortuin. Jacob wilde voor Beata een oudere, betrouwbaarder man dan de knappe verloofde van Brigitte, die nog jong en speels was en behoorlijk verwend. Zijn trouw moest nog blijken, al was het een aardige kerel. De man die hij voor Beata had uitgezocht, was degelijk en bijzonder intelligent. Hij was niet knap om te zien, maar ook niet lelijk, al werd hij kaal. Hij was lang en vrij gezet, en hij was tweeënveertig, maar Jacob wist dat hij respect voor Beata zou hebben. De man zei dat hij het een eer zou vinden zich te verloven met zo'n mooie jonge vrouw. Zijn eerste vrouw was vijf jaar geleden na een lang ziekbed gestorven en hij had nog niet eerder aan een tweede huwelijk gedacht. Hij was een rustige man, hij gaf net zo weinig om uitgaan als Beata en een kalm huiselijk leven was belangrijk voor hem. Jacob en Monika nodigden hem uit voor het diner en stonden erop dat Beata er ook bij was, zonder haar te vertellen waarom. Beata had er helemaal geen zin in, want Brigitte logeerde bij haar toekomstige schoonouders in Berlijn en zonder haar zou het beslist een saaie avond worden. Maar ze wist dat ze er na Brigittes verhuizing naar Berlijn aan zou moeten wennen zonder haar naar feestjes te gaan, dus ze vermande zich. Op de bewuste avond zag ze er, toen ze de salon binnenkwam, elegant en waardig uit in een donkerblauwe fluwelen jurk met een parelketting om haar hals en diamanten in haar oren. Toen ze werd voorgesteld aan de man met wie haar ouders hoopten dat ze zou trouwen, gaf ze hem beleefd een hand en ging een eindje bij hem vandaan zitten, in de veronderstelling dat hij voor haar vader werkte in de bank. Naast hem aan tafel beantwoordde ze beleefd zijn vragen, maar haar gedachten waren bij Antoines laatste brief, die ze die middag had ontvangen. Ze luisterde nauwelijks naar haar tafelgenoot, en hij dacht dat ze verlegen was en vond haar erg charmant. Het kwam geen moment bij Beata op dat hij speciaal voor haar was gekomen en dat ze met opzet naast hem was geplaatst.

In zijn brief schreef Antoine dat Duitse troepen de aanval hadden ingezet op de Fransen bij Verdun. Beata was vreselijk ongerust en moest er voortdurend aan denken, en na het dessert verontschuldigde ze zich met de opmerking dat ze hoofdpijn had. Ze nam geen afscheid van haar tafelgenoot, die aan haar vader vroeg wanneer hij van plan was Beata in te lichten over hun aanstaande verloving. Over een paar dagen, beloofde Jacob. Hij was ervan overtuigd dat hij de ware voor Beata had gevonden; de man hield zelfs net zoveel van de Griekse filosofie als zij. Hij had geprobeerd er tijdens het eten met haar over te praten, maar ze had verstrooid geluisterd en alleen af en toe geknikt. Ze was een heel bescheiden meisje, oordeelde de aanstaande verloofde.

Toen Jacob Beata de volgende dag in de gang tegenkwam, was ze weer opgeknapt. Ze had weer een brief van Antoine gekregen, waarin hij haar verzekerde dat hem niets mankeerde en dat hij nog evenveel van haar hield. Ze hadden een paar afschuwelijke dagen achter de rug, maar hij leefde nog, al was hij uitgeput en uitgehongerd. De situatie die hij beschreef klonk als een nachtmerrie, maar nu ze wist dat hij niet gewond was geraakt, kon ze weer lachen. Haar vader vroeg haar mee te gaan naar zijn werkkamer, omdat hij met haar wilde praten. Hij vroeg of ze zich de vorige avond had vermaakt en ze antwoordde beleefd dat het een gezellige avond was geweest. Vervolgens vroeg hij wat ze vond van de man die naast haar had gezeten, en hoewel ze zich hem nauwelijks kon herinneren, zei ze dat hij een aardige gesprekspartner was geweest. Ze begreep niet waar haar vader naartoe wilde.

Toen hij het haar uitlegde, verbleekte ze. De man die naast haar had gezeten, zei haar vader, de man naar wie ze nauwelijks geluisterd had en die ze absoluut niet aantrekkelijk had gevonden, wilde met haar trouwen. Haar vader vond dat een goed idee en wat hem betrof, kon het huwelijk zo snel mogelijk plaatsvinden, bijvoorbeeld in juli, vlak na dat van Brigitte. Of, omdat Beata de oudste was, vóór dat van Brigitte, in mei. Ze hoefden nergens op te wachten en vanwege de oorlog trouwde men tegenwoordig al heel snel.

Beata staarde haar vader diep geschokt en vol afgrijzen aan, waar hij niets van begreep. Ze sprong op en terwijl ze geagiteerd heen en weer liep, wees ze in felle bewoordingen zijn voorstel af. Jacob kon zijn oren niet geloven. Deze reactie had hij niet verwacht en viel hem bitter tegen. Hij had de weduwnaar al zo goed als beloofd dat het huwelijk zou plaatsvinden en ze hadden het zelfs al over de bruidsschat gehad. Het was bijzonder gênant dat Beata blijkbaar niet met de man wilde trouwen. Maar ze was altijd een gehoorzame dochter geweest, dus moest hij haar zien te overtuigen.

'Ik ken die man niet eens, papa!' riep Beata met een betraand gezicht. 'Hij is oud genoeg om mijn vader te zijn en ik wil beslist niet met hem trouwen. Ik wil niet als een slavin aan een vreemdeling worden gegeven. Als u van me verwacht dat ik het bed met hem deel, word ik liever een oude vrijster,' vervolgde ze wanhopig.

Haar vader keek geschokt toen ze wat zijn plan betrof geen blad voor de mond nam, en hij nam zich voor haar moeder op te dragen met Beata te praten. Maar eerst deed hij nog één poging om haar te laten inzien dat haar woede misplaatst was en dat ze blij hoorde te zijn.

'Je moet op mijn oordeel vertrouwen, Beata. Hij is de juiste man voor je. Op jouw leeftijd heb je romantische ideeën over de liefde die niet bij de werkelijkheid passen. Jij hebt een metgezel nodig die dezelfde belangstelling heeft als jij, die zich verantwoordelijk gedraagt en respect voor je heeft. De rest komt vanzelf, dat beloof ik je, Beata. Jij bent veel verstandiger dan je zusje en je moet een man hebben die net zo verstandig en praktisch is als jij. Een onvolwassen jongeman met een knap gezicht is niets voor jou. Jij moet een man hebben die je beschermt en goed voor jou en je kinderen zorgt, een man op wie je kunt rekenen en met wie je kunt praten. Daar draait het om in een huwelijk, Beata, niet om romantiek en feestjes. Dat laatste heb jij niet nodig, dat is niets voor jou. Een man zoals hij is geknipt voor jou,' eindigde hij streng, terwijl ze hem vanaf de andere kant van de kamer woedend aankeek.

'Slaapt u dan maar met hem, papa, want mij raakt hij niet aan! Ik hou niet van die man en ik trouw niet met hem omdat u dat wilt. Ik laat me niet als een stuk vee verhandelen, papa. Dat kunt u me niet aandoen.'

'Ik sta niet toe dat je op die manier tegen me praat!' bulderde hij opeens kwaad. 'Wat moet ik anders met je? Moet ik je dan als een oude vrijster tot in lengte van dagen onderhouden? Wat gebeurt er dan met je als je moeder en ik er niet meer zijn en jij niemand meer hebt om je te beschermen? Deze man zal goed voor je zorgen, Beata, en dat heb je nodig! Je kunt niet zitten wachten op een knappe prins die je komt halen, een prins die net zo intelligent is als jij, en net zo'n boekenwurm, en net zo serieus. Misschien heb je liever een professor van de universiteit, maar die kan je niet onderhouden op de manier die je gewend bent en verdient. Bij deze man kun je dit soort leven voortzetten. Je bent het je kinderen verplicht met iemand zoals hij te trouwen, Beata, in plaats van met een arme kunstenaar of schrijver bij wie je uiteindelijk in een hutje aan tuberculose zult sterven. Wees reëel, Beata, en trouw met de man die ik voor je uitgekozen heb. Je moeder en ik weten wat goed voor je is. Jij bent nog jong en idealistisch, en je beseft niet dat de boeken die je leest niet de werkelijkheid zijn. Dit is je leven, en je doet wat ík zeg!'

'Ik ga nog liever dood,' zei ze, en ze keek haar vader strak aan. Hij zag dat ze niet te vermurwen was en plotseling kwam er iets bij hem op waaraan hij wat haar betrof nooit eerder had gedacht. Hij kon het zich niet voorstellen, want ze ging nooit uit, maar de blik in haar ogen dwong hem het haar te vragen. 'Ben je soms verliefd op een ander?' vroeg hij met trillende stem, bang voor het antwoord.

Ze aarzelde even voordat ze antwoord gaf, maar ze besefte dat ze hem de waarheid moest vertellen. Ze had geen keus. 'Ja.' Doodstil wachtte ze op zijn reactie.

'Waarom heb je me dat niet eerder verteld?' Opeens keek hij treurig en alsof hij zich bedrogen voelde. Als hij dit had geweten, had hij zich een heleboel moeite kunnen besparen. Blijkbaar voelde ze zoveel voor die ander dat ze niet eens bereid was over de man die hij geschikt voor haar vond te praten. 'Wie is het? Ken ik hem?' Er ging een rilling door hem heen, als een waarschuwing voor naderend onheil.

Ze schudde haar hoofd en antwoordde zacht: 'Nee, u kent hem niet. Ik heb hem de afgelopen zomer in Zwitserland ontmoet.' Ze zou hem alles eerlijk vertellen, er zat niets anders op. Dit gesprek kwam eerder dan ze had verwacht en ze kon alleen maar hopen dat hij zich eerlijk en redelijk zou gedragen.

'Maar waarom heb je me dat niet verteld? Weet je moeder hiervan?'

'Nee, niemand weet ervan. Mama en Brigitte hebben hem wel ontmoet, maar toen was hij nog alleen maar een vriend. Ik wil met hem trouwen zodra de oorlog voorbij is, papa. Hij wil hierheen komen om kennis met u te maken.'

'Laat hij dat dan maar doen.' Jacob was nog steeds boos, maar hij nam zich voor zich als een rechtgeaarde, liefhebbende vader te gedragen, ook al had ze hem al die tijd in onwetendheid gelaten.

'Nu nog niet, papa. Hij is aan het front.'

'Weten je broers wie hij is?'

Ze schudde opnieuw haar hoofd en antwoordde niet.

'Verzwijg je iets voor me, Beata? Ik heb het gevoel dat er meer aan de hand is.'

Hij had gelijk, dat had hij meestal. Ze begon te trillen van angst.

'Hij is van goede familie, ze hebben een groot landgoed. Hij is intelligent en heeft een goede opleiding gehad. Hij houdt van me, papa, en ik hou van hem.' Ze begon te huilen.

'Waarom heb je dit dan geheim gehouden? Wat verberg je voor me, Beata?' Hij schreeuwde zo hard dat Monika hem boven kon horen.

'Hij is een rooms-katholieke Fransman,' fluisterde Beata.

Haar vader brulde als een gewonde leeuw. Het klonk zo afschuwelijk dat ze een paar stappen achteruit deed terwijl hij naar haar toe kwam. Hij bleef vlak voor haar staan, greep haar bij haar smalle schouders en schudde haar zo hard heen en weer dat haar tanden klapperden.

'Hoe durf je, Beata!' bulderde hij. 'Hoe durf je ons dit aan te doen! Je trouwt niet met een christen, Beata. Nooit! Ik heb nog liever dat je doodgaat. Als je het toch doet, ben je dood voor onze familie. Dan schrijf ik je naam in ons dodenboek. Ik verbied je die man nog ooit weer te zien. Hoor je me? Je trouwt met Rolf Hoffmann op de dag die ik bepaal. Ik zal hem vertellen dat het huwelijk doorgaat. En je schrijft aan je rooms-katholieke Fransman dat je hem nooit meer wilt zien. Heb je me begrepen?'

'Dat kunt u me niet aandoen, papa.' Ze huilde zo hard dat ze bijna geen lucht meer kreeg, maar ze weigerde te beloven dat ze Antoine zou opgeven en met de man zou trouwen die haar vader voor haar gekozen had, wat haar vader ook zei.

'Dat kan ik wel en dat zal ik. Volgende maand trouw je met Hoffmann.'

'Papa, nee!' Ze zakte snikkend op haar knieën terwijl hij de kamer uit stormde en naar boven liep, en zo zat ze nog te huilen toen haar moeder uiteindelijk naar haar toe kwam.

Monika knielde naast haar neer, eveneens in tranen om wat ze zojuist van haar man had gehoord. 'Hoe heb je dit kunnen doen, Beata? Je moet hem vergeten... Ik weet dat hij een goed mens is, maar je kunt niet met een Fransman trouwen, niet nu deze afschuwelijke oorlog is uitgebroken, en net zomin met een rooms-katholiek. Je vader zal je naam in het dodenboek schrijven!' Monika was wanhopig, vooral toen ze het gezicht van haar dochter zag.

'Als ik niet met hem trouw, ga ik ook dood, mama. Ik hou van hem! Ik kan niet met die afschuwelijke Hoffmann trouwen.' Ze wist best dat hij niet afschuwelijk was, maar hij was wel oud, en hij was niet Antoine.

'Ik zal tegen papa zeggen dat je niet met Hoffmann trouwt, maar je moet Antoine vergeten.'

'We hebben elkaar beloofd na de oorlog met elkaar te trouwen.'

'Dan moet je tegen hem zeggen dat het niet doorgaat. Je kunt jezelf niet verloochenen.'

'Hij houdt van me zoals ik ben.'

'Jullie zijn domme kinderen. Zijn familie zal hem ook verstoten en waar moeten jullie dan van leven?'

'Ik kan naaien, dus kan ik naaister worden, of lerares, wat ik ook maar kan doen. Papa heeft niet het recht me dit aan te doen.' Maar ze wisten allebei dat hij dat recht wél had, dat hij kon doen wat hij wilde. Hij had haar gewaarschuwd dat ze, als ze met een christen trouwde, voor hem dood zou zijn. Monika geloofde hem en ze kon de gedachte niet verdragen dat ze Beata dan nooit meer zou zien. Ze vond dat als haar dochter met haar geliefde zou trouwen, de prijs daarvoor veel te hoog was.

'Doe het alsjeblieft niet,' smeekte ze. 'Luister alsjeblieft naar papa.'

'Dat kan ik niet,' snikte Beata in haar moeders armen.

Jacob hield een slag om de arm toen hij die middag met Rolf Hoffmann praatte. Hij zei dat Beata nog een jong, dwaas meisje was en bang was voor de lichamelijke verplichtingen die een huwelijk met zich meebracht. Daarom wist hij niet zeker of ze al rijp was voor een huwelijk. Jacob wilde Hoffmann niets voorliegen, maar hij wilde hem ook niet de waarheid vertellen. Misschien, opperde hij, zouden ze eerst een tijd met elkaar moeten omgaan om elkaar beter te leren kennen, tot Beata aan een huwelijk en alles wat daaraan te pas kwam toe was. Hoffmann was teleurgesteld, maar hij zei dat hij bereid was om te wachten. Hij had geen haast, en hij had begrip voor de angst van zo'n jong, onschuldig meisje als Beata, want hij had gezien hoe verlegen ze was. En zelfs een gehoorzame dochter moest de gelegenheid krijgen om de man te leren kennen met wie ze zou trouwen en wiens bed ze zou delen. Jacob was Hoffmann dankbaar voor zijn geduld en beloofde hem dat Beata over niet al te lange tijd beslist met het huwelijk zou instemmen.

Die avond kwam Beata niet aan tafel, en Jacob kreeg haar ook de volgende dagen niet te zien. Volgens haar moeder lag ze in bed. Beata had Antoine per brief laten weten wat er allemaal was gebeurd. Haar vader zou nooit toestemming voor het huwelijk geven, had ze geschreven, maar zij was nog steeds bereid om met hem te trouwen, na de oorlog of eerder, als hem dat beter leek. Ze voelde zich thuis in Keulen niet meer op haar gemak, want ze wist dat haar vader zou proberen haar te dwingen met Rolf Hoffmann te trouwen. Ze besefte dat ze wekenlang op Antoines antwoord zou moeten wachten, maar daar zat niets anders op.

Pas twee maanden later kreeg ze antwoord op haar brief, in mei. Ze was doodsbang geweest dat hij gewond of zelfs dood zou zijn of dat hij, nadat hij had gehoord hoe kwaad haar vader op haar was, had besloten niets meer van zich te laten horen. Hij bleek een maand geleden gewond te zijn geraakt en lag in een ziekenhuis in Yvetot, vlak bij de Normandische kust. Hij had bijna een arm moeten missen, maar gelukkig zou hij genezen. Tegen de tijd dat ze zijn brief ontving, schreef hij, zou hij thuis in de Dordogne zijn en daar zou hij zijn familie inlichten over hun aanstaande huwelijk. Hij hoefde niet terug naar het front, hij hoefde helemaal niet meer te vechten. Toen Beata dit las, vreesde ze dat zijn wond erger was dan hij voordeed, ook al verzekerde hij haar een paar keer dat het goed ging en dat hij erg veel van haar hield.

Beata schreef gauw een antwoord en stuurde de brief zoals gewoonlijk naar zijn neef in Zwitserland. Daarna moest ze weer wachten. Antoine had ook geschreven dat hij hoopte dat zijn familie haar met open armen zou ontvangen en dat ze na hun huwelijk op hun landgoed in de Dordogne konden wonen. Hij was zich er natuurlijk wel van bewust dat het niet gemakkelijk voor zijn familie zou zijn om op dit moment of zelfs na de oorlog een Duitse vrouw in hun midden op te nemen, afgezien van de religieuze kwestie. Een huwelijk tussen een Franse graaf en een jodin was voor hen net zo'n weerzinwekkend idee als een huwelijk tussen Beata en een rooms-katholieke Fransman voor haar familie was.

In afwachting van zijn volgende brief bleef Beata haar moeder thuis helpen en deed ze haar best om haar vader te ontwijken. Hij had haar herhaaldelijk gevraagd tijd met Rolf door te brengen, maar ze had steeds geweigerd en gezegd dat ze nooit met hem zou trouwen en hem niet meer wilde zien. Ze liep als een schim door het huis. Monika kon het bijna niet aanzien en smeekte haar steeds haar vader te gehoorzamen, want dan pas zou de rust in huis terugkeren. Door haar halsstarrige houding was de sfeer er nu te snijden.

Toen haar broers met verlof thuis waren, hadden ze allebei met haar gepraat, maar ook dat had niet geholpen. Brigitte, die vanwege haar aanstaande huwelijk in het middelpunt van de belangstelling wilde staan, was woedend op Beata.

'Hoe kon je zo stom zijn het papa te vertellen, Beata?'

'Ik wilde niet liegen,' antwoordde Beata. Maar sindsdien was hun vader kwaad op iedereen. Hij hield hen allemaal verantwoordelijk voor Beata's verraad, zoals hij het noemde. Het was alsof hij haar ervan verdacht expres verliefd te zijn geworden op een rooms-katholieke Fransman, alleen om haar vader dwars te zitten. Het was het ergste wat ze hem had kunnen aandoen en hij zou het nooit vergeten, ook al zou ze uiteindelijk bereid zijn om Antoine op te geven.

'Je houdt niet eens echt van hem,' zei Brigitte, zo zelfverzekerd als een achttienjarig meisje dat haar droomprins had gevonden maar kon zijn. Nu was zij de perfecte dochter en haar zusje de domme gans, ze gedroeg zich bespottelijk. In Genève was het een romantisch intermezzo geweest, maar je zette niet je hele leven en dat van je familie op zijn kop voor iemand uit een andere wereld. Zijzelf was dolblij met de man die haar vader voor haar had gevonden, want hij was precies wat ze wilde. 'Je kent hem nauwelijks.'

'Inmiddels ken ik hem heel goed.' Ze hadden zes maanden lang met elkaar gecorrespondeerd en hun ziel en zaligheid in die brieven gelegd, maar ook na de drie weken in Genève waren ze al zeker van elkaar geweest. 'Jij begrijpt er waarschijnlijk niets van, maar ik weet dat hij de enige man voor me is.'

'Zelfs als papa je naam in het dodenboek schrijft en je ons dus nooit meer zult zien?'

Die gedachte had Beata de afgelopen twee maanden als een loden last met zich mee gedragen. 'Ik hoop dat hij me dat niet zal aandoen,' zei ze schor. Ze moest er niet aan denken dat ze dan haar moeder, haar broers, haar vader en ook Brigitte nooit meer zou zien, maar het was helemaal ondenkbaar dat ze de man van wie ze hield zou opgeven. Maar zelfs als haar vader haar in het begin inderdaad zou verstoten, zou hij misschien later wel weer bijtrekken. Als ze Antoine zou verliezen, zou dat voorgoed zijn, maar je kon je hele familie toch niet voorgoed verliezen?

'Stel dat hij dat wel doet en ons verbiedt je ooit nog te zien?' hield Brigitte vol, om Beata te dwingen dat risico onder ogen te zien. 'Wat doe je dan?'

'Dan hoop ik maar dat hij ooit van gedachten verandert,' antwoordde Beata verdrietig.

'Dat zal hij nooit doen, niet als je met een christen trouwt. Uiteindelijk zal hij het je vergeven dat je niet met Rolf wilt trouwen, maar als je met een Fransman trouwt, vergeeft hij het je nooit. En dat is je Fransman niet waard, Beata. Dat is niemand waard.' Brigitte prees zich gelukkig dat haar keus wel de goedkeuring van haar ouders had, want zij zou nooit zo moedig en koppig kunnen zijn als Beata. 'Maar doe alsjeblieft geen domme dingen die mijn huwelijksdag kunnen bederven, Beata.' Meer kon ze er niet over zeggen.

Beata knikte. 'Ik zal eraan denken,' beloofde ze.

Een week voor het huwelijk kreeg ze weer een brief van Antoine. Zijn familie had net zo gereageerd als die van haar. Zijn vader had gezegd dat hij, als hij met een Duitse jodin wilde trouwen, moest vertrekken. Hij mocht niets meenemen. Volgens de Franse wet kon zijn vader hem na zijn dood de erfenis en de titel niet ontzeggen, maar Antoine en Beata zouden voor die tijd niet welkom zijn. Antoine was zo kwaad dat hij meteen naar Zwitserland was gereisd, waar hij op haar wachtte. Hij stelde voor dat ze in Zwitserland het einde van de oorlog zouden afwachten, als Beata, nu ze wist dat ze geen van beiden meer op hun familie konden rekenen, tenminste nog steeds met hem wilde trouwen. Zijn neef had beloofd dat ze bij hem en zijn vrouw op de boerderij mochten wonen, waar ze konden meehelpen. Antoine benadrukte dat het geen gemakkelijk leven zou worden en dat ze bij zijn neef, die het niet breed had, alleen kost en inwoning zouden krijgen. Antoine zag er niet tegenop, maar Beata moest zelf beslissen. Hij schreef dat hij het zou begrijpen en het haar niet kwalijk zou nemen als ze zou besluiten dat ze haar familie niet voor hem kon opgeven, en dat hij altijd van haar zou blijven houden. Hij was ervan doordrongen dat ze alles wat ze liefhad zou moeten opofferen voor een huwelijk met hem, en dat hij het niet in zijn hoofd zou halen dat van haar te verlangen. Ze moest zelf beslissen.

Beata bedacht ontroerd dat hij datzelfde offer al voor haar had gebracht. Hij had zijn familie in de Dordogne al verlaten en kon niet terug. Gewond en alleen woonde hij nu bij zijn neef en diens vrouw op een boerderij in Zwitserland, dat had hij voor haar gedaan. Zijn land en het hare waren nog steeds in oorlog, ook al hoefde hij er niet meer aan mee te doen. Beata zou ooit terug willen naar Duitsland, wist ze en naar haar familie, als haar vader dat goed zou vinden, maar voorlopig had ze eigenlijk geen andere keus dan naar Zwitserland te gaan en daar tot de oorlog voorbij was te blijven. Daarna zouden ze wel zien wat ze zouden doen. Misschien zouden hun families dan wat milder zijn geworden, al schreef Antoine dat de breuk met zijn familie onherstelbaar was. De ruzie voor zijn vertrek was te hoog opgelopen om vrede te kunnen sluiten. Zelfs zijn broer Nicolas had niet meer met hem willen praten, terwijl ze altijd een hechte band hadden gehad. Hij beschouwde het als een groot verlies.

De hele week voor Brigittes huwelijk liep Beata met een gekwelde blik in haar ogen rond, wetend dat ze de knoop moest doorhakken. De trouwdag ervoer ze alsof ze in de droom van iemand anders terecht was gekomen. Brigitte en haar man gingen op huwelijksreis naar Zwitserland, dat maakte het nog onwezenlijker. Jacob had gezegd dat dat het enige veilige land in Europa was. Ze zouden drie weken doorbrengen in de Alpen ten noorden van Genève, niet ver van de plek waar Antoine op Beata wachtte. Beata was het liefst meteen naar hem toe gegaan, maar ze had Brigitte beloofd voor het huwelijk geen drastische dingen te doen.

Twee dagen later kwam het tot een uitbarsting toen Jacob van Beata de belofte eiste dat ze Antoine nooit meer zou zien. Haar broers waren terug naar hun legeronderdeel, Brigitte en haar man waren op huwelijksreis. Jacob was onverbiddelijk. Beata weigerde koppig toe te geven. Haar moeder wond zich vreselijk op en deed haar best om hen allebei tot bedaren te brengen, maar dat lukte niet. Ten slotte brulde Jacob dat als Beata dan per se met die katholieke kerel wilde trouwen, ze maar beter meteen kon ophoepelen, maar dan moest ze wel beseffen dat ze in haar ouderlijk huis nooit meer welkom zou zijn. Hij en haar moeder zouden een dodenwake voor haar houden en dat was dat. Zodra ze de voordeur achter zich dicht had getrokken, was ze wat hem betrof dood. Hij verbood haar dan nog ooit met iemand van hun gezin contact op te nemen. Hij gedroeg zich zo kil en onredelijk dat dit voor Beata de druppel was die de emmer deed overlopen.

Na de verschrikkelijke ruzie, waarin ze haar vader had gesmeekt om goed na te denken en in elk geval eerst kennis met Antoine te maken, ging ze verslagen naar haar kamer. Ze pakte twee kleine koffers met alles wat ze dacht op een boerderij in Zwitserland te kunnen gebruiken en ingelijste foto's van haar familie. Huilend bracht ze de koffers naar de gang, waar haar moeder eveneens huilend op haar stond te wachten.

'Doe dit toch niet, Beata! Hij laat je er nooit meer in!' Monika had haar man nog nooit zo kwaad gezien, maar ze wilde haar dochter niet verliezen en wist niet wat ze moest doen om de afschuwelijke situatie op te lossen. 'Je zult eeuwig spijt hebben!'

'Dat weet ik,' gaf Beata moedeloos toe, 'maar Antoine is de enige man van wie ik ooit zal houden en ik wil hem niet verliezen.' Maar ze wilde haar familie ook niet verliezen. 'Zul je me schrijven, mama?' Toen ze elkaar omhelsden en hun natte gezichten tegen elkaar drukten, voelde ze zich weer even een kind. Haar moeder gaf geen antwoord en Beata besefte wat dat betekende. Haar vader had haar verbannen door haar dood te verklaren en haar moeder kon niet anders dan hem gehoorzamen. Ze kon het niet opbrengen tegen zijn wil in te gaan, zelfs niet voor Beata. Jacobs woord was wet. 'Dan schrijf ik jou,' beloofde Beata zacht, en ze omklemde haar moeder voor de laatste keer. Ze was het afgelopen voorjaar eenentwintig geworden.

'Hij zal me je brieven niet geven,' zei Monika, en ze hield Beata zo lang mogelijk in haar armen. Het vertrek van haar dochter sneed door haar ziel. 'O, lieverd, wees alsjeblieft gelukkig met die man. Ik hoop dat hij goed voor je zal zijn.' Ze begon hevig te snikken. 'Ik hoop dat hij dit waard is. O, mijn meiske... Ik zal je nooit meer zien...' Beata kneep haar ogen stijf dicht terwijl ze zich nog één keer tegen haar moeder aan drukte.

Jacob stond boven aan de trap toe te kijken. Voor het eerst zag Beata dat hij een oude man was geworden, terwijl ze hem altijd zo jong en vitaal had gevonden. Maar hij stond op het punt het kind te verliezen dat hem altijd het liefst was geweest, op wie hij altijd zo trots was geweest. Ze was de laatste die het nest zou verlaten.

'Ja, ik ga,' antwoordde Beata bedroefd. 'Ik hou van je, papa.' Ze had ook hem graag nog een keer omhelsd, maar de uitdrukking op zijn gezicht maakte duidelijk dat ze dat beter niet kon proberen.

'Je moeder en ik houden vanavond een dodenwake voor je,' zei hij bars. 'Moge God je vergeven wat je doet.' Beata durfde het laatste niet tegen hém te zeggen, maar ze dacht het wel.

Ze gaf haar moeder nog een kus, tilde haar koffers op en liep langzaam de trap af, nagekeken door haar ouders. Ze hoorde haar moeder huilen, maar haar vader bleef stil.

'Ik hou van jullie!' riep ze nog een keer naar boven voordat ze de voordeur achter zich dichttrok. Er kwam geen antwoord.

Ze liep de straat uit tot ze een taxi kon aanroepen en liet zich naar het station brengen. Zacht huilend zat ze op de achterbank. Toen ze uitstapte en de chauffeur betaalde, gaf hij geen commentaar. Er gebeurden de verschrikkelijkste dingen tegenwoordig en hij wilde niet nieuwsgierig zijn.

Ze moest drie uur wachten op de trein naar Lausanne, tijd genoeg om van gedachten te veranderen. Maar dat wilde ze niet, ze wist absoluut zeker dat haar toekomst bij Antoine lag. En hij had net zoveel opgegeven voor haar. Ze konden niet in de toekomst kijken, maar al bij hun eerste ontmoeting had ze geweten dat hij haar lotsbestemming was. Ook al had ze hem sinds september niet meer gezien, hij was een deel van haar geworden, ze hoorden bij elkaar, net als haar ouders. Net als Brigitte en de man met wie ze onlangs was getrouwd. Iedereen moest zijn eigen weg volgen. Wie weet zou ze hen toch nog ooit terugzien; ze kon zich niet voorstellen dat haar vader zijn starre houding tot in lengte van dagen zou Volhouden. Ooit zou hij tot inzicht komen.

Terneergeslagen stapte ze eindelijk in de trein. Met betraande wangen staarde ze lange tijd uit het raampje, tot ze in slaap viel. De oude vrouw met wie ze de coupé deelde en die ze had verteld dat ze naar Lausanne ging, moest haar wekken toen ze er waren. Beata bedankte haar beleefd en stapte uit. Op het station keek ze zoekend om zich heen, met het gevoel dat ze een weeskind was geworden. Op het station in Keulen had ze Antoine een telegram gestuurd, en even later zag ze hem vanuit de verte naar haar toe komen. Zijn gewonde arm lag in een mitella, maar toen hij voor haar stond sloeg hij zijn andere arm zo stevig om haar heen dat het haar de adem benam.

'Ik wist niet zeker of je wel zou komen, ik was zo bang dat je het toch niet zou doen... Eigenlijk vraag ik veel te veel van je...' Ze huilden allebei terwijl hij haar vertelde hoeveel hij van haar hield en ze hem verwonderd aankeek. Hij was nu haar familie, haar aanstaande man, haar heden en haar toekomst, misschien wel de vader van haar kinderen. Hij was haar alles en dat was zij voor hem. Het gaf niet hoe moeilijk hun leven nog zou worden, als ze maar samen waren. Ook al was het afscheid van haar familie nog zo pijnlijk geweest, ze wist dat ze de juiste keus had gemaakt.

Heel lang stonden ze in een innige omhelzing op het perron van Lausanne voordat hij ten slotte een van haar koffers pakte, en zij de andere, en ze naar buiten liepen, waar zijn neef en diens vrouw stonden te wachten. Antoine straalde en Beata keek met een gelukkige glimlach naar hem op. Terwijl de neef de koffers achter in de vrachtauto zette, sloeg Antoine zijn arm weer om Beata heen. Hij had niet durven hopen dat ze zou komen, maar nu was ze er toch. Ze had alles voor hem opgegeven. Ze stapten in de auto en toen Antoine Beata opnieuw een kus gaf, dacht hij dat hij geen woorden kon vinden om haar te vertellen wat ze voor hem betekende.

Beata was stil toen ze de stad uit reden. Ze mocht niet meer omkijken, ze moest haar ogen alleen nog maar gericht houden op de toekomst.

Nog diezelfde dag schreef Jacob, zoals hij had gezegd, Beata's naam in het dodenboek van hun familie, nadat ze de avond tevoren een dodenwake voor haar hadden gehouden. Voor haar familie was Beata dood.

4

De boerderij van Antoines familie was klein en eenvoudig, maar het landschap eromheen was prachtig en binnen was het warm. Het woonhuis had twee slaapkamertjes naast elkaar, waarvan het ene van de drie kinderen was geweest. Zij waren inmiddels volwassen en woonden in Italië en Frankrijk, want geen van hen had belangstelling voor het boerenbedrijf van hun ouders. Er werd geleefd in de grote, comfortabele keuken en de zitkamer werd alleen 's zondags gebruikt. Het was heel iets anders dan het huis in Keulen waar Beata was opgegroeid. De boer was familie van Antoines moeder en eigenlijk een achterneef van Antoine, legde hij uit, maar hij en zijn vrouw wilden de jonge mensen graag helpen en ze waren zelf blij met de extra hulp op de boerderij. Een eindje van het woonhuis vandaan stond een huisje dat onderdak bood aan twee jonge knechten, die hielpen op het land en met de verzorging van de koeien. Hier, hoog in de bergen boven Lausanne, kon je je nauwelijks voorstellen dat er ergens anders zoveel ellende heerste. Er lag een wereld tussen het leven op de boerderij en de oorlog.

De boer en zijn vrouw, Walther en Maria Zuber, waren aardige, gemoedelijke mensen. Ze hadden een goede opleiding genoten, maar ze hadden gekozen voor een leven waarin ze zich gelukkig voelden, al werden ze er niet rijk van. De rest van hun familie woonde in Genève en Lausanne. Eerst schatte Beata dat ze net zo oud waren als haar ouders, maar later bleek dat ze ouder waren. Een leven van hard werken in de buitenlucht had hen blijkbaar geen kwaad gedaan. En nu waren ze bereid het jonge paar in hun benarde omstandigheden een toevluchtsoord te bieden. Antoine was van plan zijn uiterste best te doen om hen daarvoor te bedanken, maar met zijn gewonde arm mocht hij zich voorlopig nog niet te veel inspannen.

Toen Beata die middag het verband verschoonde en de arm masseerde, schrok ze van de wond die de granaatscherf had veroorzaakt. Er waren spieren en zenuwen beschadigd en het deed erg veel pijn. De dokter had tegen Antoine gezegd dat hij de arm uiteindelijk wel weer zou kunnen gebruiken, maar hij moest er niet op rekenen dat die ooit weer helemaal zou genezen. Gelukkig was het zijn linkerarm en was Antoine rechts, en voor Beata maakte het niets uit.

Antoine had aangeboden te helpen met de paarden, omdat hij daar veel van wist, en verder wilde hij alles doen wat met één arm mogelijk was. Beata zou de twee jonge knechten kunnen helpen, en toen ze in de gezellige keuken het middagmaal van soep en worstjes zaten te eten, bood ze aan te leren koken. Toen Maria zei dat ze haar ook zou laten zien hoe ze de koeien moest melken, keek Beata haar met grote ogen aan. Ze was nooit eerder op een boerderij geweest en het drong tot haar door dat ze erg veel zou moeten leren. Ze had voor Antoine niet alleen haar familie en haar thuis opgegeven, maar ook haar geboortestad en het leven dat haar dierbaar was geweest. Ze had alles voor hem opgegeven, maar hij had voor haar hetzelfde gedaan. Ze waren samen aan een nieuw leven begonnen en de Zubers hadden dat mogelijk gemaakt. Beata bedankte hen uit de grond van haar hart, en na het eten hielp ze Maria met de afwas. Voor het eerst had ze niet kosjer gegeten en ook daar zou ze aan moeten wennen. Haar leven was drastisch veranderd.

'Wanneer gaan jullie trouwen?' vroeg Maria met een moederlijk bezorgde blik. Al sinds Antoine had geschreven en gevraagd of ze bij hen mochten komen, had ze zich zorgen gemaakt om Beata. Walther en zij hadden meteen gastvrij besloten dat het jonge paar welkom was, ook omdat zijzelf best wat extra hulp konden gebruiken.

'Ik weet het niet,' antwoordde Beata zacht. Antoine en zij hadden nog geen tijd gehad om dat te bespreken; alles was opeens erg snel gegaan en ze hadden nog heel veel andere dingen om over na te denken. Bovendien was ze nog niet over de schok van de laatste, traumatische dagen in Keulen heen.

Die avond laat maakten Antoine en Beata plannen voor de toekomst. Antoine had op de bank in de woonkeuken zijn bed opgemaakt zodat Beata in de logeerkamer kon slapen, waar Maria het mee eens was. Hij had Maria en Walther beloofd dat ze zo gauw mogelijk zouden trouwen. Maria wilde niet dat de jonge mensen onder haar dak in zonde leefden en haar man was het daarmee eens. Antoine en Beata wilden zelf ook het liefst zo vlug mogelijk trouwen, en Antoine had al gehoord dat ze daar als buitenlanders een vergunning voor nodig hadden.

De volgende morgen mocht Antoine Walthers vrachtwagen lenen om met Beata naar de dichtstbijzijnde stad te rijden om het benodigde document aan te vragen. Ze moesten hun paspoorten laten zien om toestemming te krijgen voor een burgerlijk huwelijk en ze moesten twee Zwitsers meebrengen als getuigen. Dat Antoines grootvader Zwitser was geweest, legde geen gewicht in de schaal, want zijn moeder had de Franse nationaliteit en hijzelf ook. De ambtenaar die hen hielp, beloofde dat ze de vergunning binnen twee weken zouden krijgen.

'Wordt het huwelijk door een ambtenaar of door een priester voltrokken?' vroeg de ambtenaar beroepshalve, en Antoine staarde hem niet-begrijpend aan. Ze hadden er geen van beiden bij stilgestaan dat iemand het huwelijk zou moeten voltrekken, ze waren er gewoon van uitgegaan dat het op het gemeentehuis zou gebeuren. Hun enige aanwezige familieleden waren de Zubers, en in hun situatie wilden ze alleen maar een officieel document hebben dat bewees dat ze wettig getrouwd waren om samen een vredig leven te kunnen leiden. Er was geen sprake van een uitgebreide plechtigheid met een ontvangst en een feest, het ging om het moment waarop ze tot man en vrouw werden verklaard. Antoine keek aarzelend naar zijn aanstaande vrouw en toen ze weer buiten in de zon liepen, sloeg hij zijn rechterarm om haar heen en gaf haar voorzichtig een kus.

'Over twee weken zijn we getrouwd,' zei Beata zacht, en ze keek hem glimlachend aan. Het zou niet de huwelijksvoltrekking worden die ze zich als meisje had voorgesteld, maar ze trouwde wel met de man van haar dromen. Ze hadden elkaar tien maanden geleden ontmoet en het was liefde op het eerste gezicht geweest, en ze wilde niets liever dan de rest van haar leven met hem doorbrengen. Ze wisten niet waar ze na de oorlog zouden gaan wonen of waarvan ze dan moesten leven, en nog minder of hun families hen nog ooit zouden willen zien. Beata hoopte van wel, maar het enige wat echt belangrijk was, was een leven samen met hem.

'Wie wil jij ons huwelijk laten voltrekken?' vroeg Antoine. Het was toch een vraag waarover ze moesten nadenken. Hij wist niet of Beata prijs stelde op een rabbijn, maar dat vond hij zelf een beetje een raar idee. Ze zouden natuurlijk om een ambtenaar kunnen vragen, maar nu hij erover nadacht, had hij eigenlijk het liefst een priester.

'Ik heb er nog niet over nagedacht. We kunnen het niet aan een rabbijn vragen, want dan zou jij je tot het joodse geloof moeten bekeren en daar moet je hard voor studeren. Dat kan jaren duren.' Twee weken leken haar al een eeuwigheid. Bovendien konden ze, nu ze bij de Zubers woonden, geen jaren meer wachten, en Antoine had de afgelopen nacht bijna geen oog dichtgedaan bij de gedachte dat Beata in het bed sliep dat ze binnenkort samen zouden delen.

'Wat vind je er dan van als een priester ons trouwt?' vroeg Antoine. Hij wilde haar niet dwingen, maar hij hoopte dat ze daar geen bezwaar tegen zou maken.

'Ik weet het niet, zoiets is nooit bij me opgekomen. Maar trouwen voor alleen een ambtenaar is misschien toch wel een beetje kaal. Ik denk niet dat het iets uitmaakt of een rabbijn of een priester het huwelijk voltrekt, want ik heb toch altijd al geloofd dat er maar één God over ons waakt en dat hij niet alleen bij de kerk of de synagoge hoort.' Antoine vond het een verrassend antwoord. In tegenstelling tot haar familie was Beata heel ruimdenkend.

Op de terugweg naar de boerderij zetten ze het gesprek over hun huwelijk voort, en Antoine vroeg of Beata bereid was om rooms-katholiek te worden. Als hij dat belangrijk vond, antwoordde ze, had ze daar geen bezwaar tegen. Ze hield van het joodse geloof, maar ze hield ook van Antoine, en als haar bekering betekende dat ze eerder konden trouwen, dan was dat erg belangrijk voor haar. Toen ze langs een kerkje reden, parkeerde Antoine de auto. Erachter lag de pastorie. Hij liep het trapje van verweerde stenen op en trok aan de bel. Op een bordje stond dat de kerk uit de tiende eeuw stamde, en hij zag er dan ook heel oud uit. De deur werd opengedaan door een oude priester in een soutane, die glimlachte toen hij Antoine zag staan. Ze wisselden een paar woorden en toen wenkte Antoine dat Beata, die in de auto zat te wachten, ook moest komen. Ze stapte uit en liep langzaam naar hen toe. Ze had nooit eerder met een priester gepraat, maar hij had een vriendelijk gezicht.

'Je verloofde heeft me net verteld dat jullie willen trouwen,' begon de priester, toen ze met z'n drieën buiten in de frisse berglucht in de zon stonden. Iets verderop lag een veld met gele bloemen, en vlak achter de kerk lag een kerkhof vol oude en nieuwe grafstenen, met een kapelletje erbij en ook een bron. Later hoorden ze dat die dateerde uit de vierde eeuw.

'Ja, we willen inderdaad trouwen,' beaamde Beata. Ze probeerde er niet aan te denken wat haar ouders ervan zouden vinden als ze haar met een priester zagen praten. Zo half en half verwachtte ze dat ze door de bliksem getroffen zou worden, maar ook voelde ze zich verbazingwekkend veilig en tevreden.

'Omdat je niet rooms-katholiek bent, is het nodig dat je eerst wat lessen volgt. Ik neem aan dat je je wilt bekeren.' Beata slikte. Het was een schok dit uit de mond van een priester te horen, want ze had het joodse geloof altijd als het hare beschouwd. Maar ze had natuurlijk nooit verwacht met iemand te trouwen als Antoine, en ze had vroeger al opengestaan voor andere religies. Als ze dit deed voor Antoine, uit liefde voor hem, zou ze haar nieuwe geloof op den duur net zo vanzelfsprekend vinden als haar oude, dacht ze. 'Je zou samen met de kinderen uit de buurt onze godsdienstlessen kunnen volgen, maar de laatste groep heeft net de eerste communie achter de rug en de volgende klas begint pas in de herfst, en jullie willen blijkbaar al over twee weken trouwen.' De priester wierp een blik op Antoines gewonde arm en keek vervolgens naar Beata's onschuldige gezicht. Antoine had ook al uitgelegd dat hij een Fransman was en Beata een Duitse, dat hij in de oorlog gewond was geraakt, dat ze nauwelijks familie hadden en bij een verre neef woonden. Hij had erbij gezegd dat Beata pas de vorige dag uit Duitsland was gekomen en dat ze niet in zonde wilden leven, maar voor de wet wilden trouwen. De priester besloot dat hij de jongelui wilde helpen; hij had een goede indruk van hen gekregen en ze hadden met oprechte bedoelingen zijn hulp ingeroepen. 'Komen jullie maar even binnen, dan kunnen we het bespreken.'

Hij ging hen voor naar een kleine, schemerige kamer. Aan een van de muren hing een groot kruis en er brandden kaarsen. In een hoek stond een Maria-altaar. De priester ging aan een oud bureau zitten en Antoine trok twee stoelen bij. Ondanks het sombere vertrek voelden Antoine en Beata zich tegenover de vriendelijke priester meteen op hun gemak.

'Zou je elke middag een uur bij me willen komen, Beata?'

Beata knikte aarzelend. Ze wist nog niet wat er op de boerderij van haar werd verwacht en of Antoine tijd zou hebben om haar met de auto te brengen. De kerk was een heel eind lopen, maar als het moest, had ze dat ervoor over. 'Ja, dat zal ik doen,' antwoordde ze, toch wel een beetje onder de indruk. Ze wist eigenlijk niet wat haar te wachten stond.

'Dan hebben we genoeg tijd om alles door te nemen wat je voor je bekering moet weten. Ik zou er liever meer tijd voor nemen, minstens een paar maanden, zodat je goed begrijpt waar je mee bezig bent en zeker weet dat je gedoopt wilt worden, maar in jouw geval hebben we haast. Je kunt thuis studeren en met je vragen bij mij komen. Het is een belangrijke stap in je leven, nog belangrijker dan je huwelijk. De omhelzing van Christus is een wonderbaarlijk mooie gebeurtenis.'

'Ja, dat weet ik,' fluisterde ze. Antoine keek naar haar wijd open ogen in haar melkwitte gezicht en vond haar in het kaarslicht mooier dan ooit. 'Maar stel dat ik vind dat ik er nog niet aan toe ben? Om... gedoopt te worden?' Ze kon het woord nauwelijks uitspreken.

'Dan moet je natuurlijk wachten tot je dat wél bent. Je kunt je huwelijk altijd uitstellen,' antwoordde de priester vriendelijk. 'Je kunt alleen met een rooms-katholiek trouwen als je bereid bent zijn geloof aan te nemen.' Hij zei er niet bij dat Antoine ook het joodse geloof zou kunnen aannemen of dat ze alleen een burgerlijk huwelijk konden overwegen. In zijn ogen kon een rooms-katholiek alleen door een priester met iemand van hetzelfde geloof in de echt worden verbonden, en Beata begreep inmiddels dat Antoine er ook zo over dacht. Het was het tweede offer dat ze voor hem zou moeten brengen, de tweede grote stap die ze zou moeten doen. Ze zag in dat het geen goed idee was als hij joods werd, want die studie duurde jaren en ze zouden in de buurt geen rabbijn vinden. Bovendien wilde ze het niet van hem vragen. Dus als ze zowel voor de wet als voor God met Antoine wilde trouwen, moest ze dat doen in zijn kerk. Ze had de bijbel met veel belangstelling gelezen, de verhalen over Jezus vond ze prachtig en de heiligen intrigeerden haar. Misschien, hield ze zich voor, was dit altijd al de bedoeling geweest. Ze was diep gelovig, maar misschien zou ze net zo gelukkig zijn met het rooms-katholieke geloof als met het joodse. Als vrouw van Antoine moest ze dingen voor hem opgeven, dat hadden ze allebei al voor elkaar gedaan. Dit was er een van.

Ze praatten nog een halfuurtje door en Beata beloofde de priester dat ze de volgende middag terug zou komen. Over twee weken zou ze klaar zijn voor haar bekering en haar huwelijk, verzekerde hij haar. Hij liep mee naar buiten en toen ze wegreden, wuifde hij hen na. Het kostte Antoine geen moeite bij het rijden alleen zijn rechterhand te gebruiken terwijl hij zijn linkerhand op het stuur liet rusten.

'Wat vind je ervan?' vroeg hij onderweg, een beetje bezorgd. Hij besefte dat hij heel veel van haar vroeg en als het haar grote moeite kostte, was hij bereid om alleen voor de wet met haar te trouwen. Hij wilde niet dat ze iets deed wat tegen haar principes inging. Hij wist eigenlijk niet hoe gelovig ze was en hoe verknocht aan haar joodse tradities. Haar ouders waren orthodoxe joden, daarom konden ze niet accepteren dat Beata met een niet-jood trouwde. Maar hij wist niet hoeveel het joodse geloof voor haar betekende en hoe pijnlijk ze het vond het voor hem op te geven.

'Ik vind het een aardige man en ik denk dat het een heel interessante studie zal zijn,' antwoordde ze beleefd, maar ze keek niet ontdaan. Bij alles wat ze de laatste tijd hadden meegemaakt, had ze nog geen moment haar kalmte verloren.

'Maar wil je je wel bekeren? Je hoeft het niet te doen als je dat niet wilt, Beata. Dan trouwen we alleen op het stadhuis. Je hebt al genoeg voor me opgegeven.' Hij had grote bewondering voor haar.

'Jij ook voor mij,' zei ze eerlijk. Een poosje later voegde ze er, terwijl ze uit het zijraampje keek, aan toe: 'Ik denk dat ik liever in de kerk trouw, vooral omdat het voor jou zo belangrijk is.' Ze draaide haar gezicht naar hem toe en keek hem liefdevol aan.

'Dat vind ik verschrikkelijk lief van je,' zei hij, en hij wilde dat hij een arm om haar heen kon slaan, maar dat ging natuurlijk niet. 'Ik hou van je,' voegde hij er zacht aan toe. Even later kwam er nog iets bij hem op. 'Stel dat we kinderen krijgen, wil je dan dat die rooms-katholiek of joods worden?'

Het was een voor de hand liggende vraag en als ze genoeg tijd en de mogelijkheid hadden gehad om elkaar beter te leren kennen, zouden ze dat soort dingen natuurlijk allang besproken hebben. Beata dacht er een poosje diep over na, want dit was opnieuw een besluit dat van invloed was op de rest van hun leven. '

Ik vind dat als wij allebei overtuigd katholiek zijn, onze kinderen dat ook moeten worden. Jij niet?' Bovendien was dat de meest praktische oplossing. Zijzelf was vroeger met haar ouders mee naar de tempel gegaan omdat het hun traditie was, en ze hoopte dat haar huwelijk met Antoine het begin zou zijn van een nieuwe traditie.

Antoine knikte haar dankbaar toe. Dit was natuurlijk een van de redenen dat haar ouders zo fel tegen hun huwelijk waren. Het idee van rooms-katholieke kleinkinderen moest een soort nachtmerrie voor hen zijn.

'Het zou te verwarrend zijn als wij ons aan andere gewoonten hielden dan onze kinderen, als wij in andere dingen geloofden,' vervolgde Beata. 'Hoewel ik er, door wat ik allemaal gelezen heb, niet van overtuigd ben dat wat jij en ik nu geloven zoveel van elkaar verschilt.'

Dat was Antoine met haar eens, en in vredige eensgezindheid kwamen ze terug bij de boerderij en stapten uit. Met Antoines arm om haar schouders gingen ze naar binnen.

Tijdens het middagmaal vertelden ze Walther en Maria over hun bezoek aan het gemeentehuis, het gesprek met de priester en Beata's beslissing om rooms-katholiek te worden. Beata verontschuldigde zich omdat ze de volgende twee weken elke middag een poosje weg zou moeten, maar Maria vond het geweldig nieuws. Nadat Antoine hun had verteld dat Beata joods was, had ze zich afgevraagd wat ze zouden doen. Toen de mannen weg waren en de twee vrouwen samen de keuken opruimden, zei ze tegen Beata dat ze het een heel liefdevolle daad vond.

'Dit moet allemaal wel heel vreemd voor je zijn,' voegde ze er meelevend aan toe. Maria was een forse, moederlijke vrouw, en de boerderij was haar leven. Ze was op haar negentiende met Walther getrouwd, die de boerderij twee jaar eerder had gekocht. Ze hield van haar man, ze had kinderen gekregen en hard gewerkt, en ze ging trouw naar de kerk. Hoewel ze een intelligente vrouw was en altijd veel had gelezen, leidde ze een eenvoudig leven. Ze leefde in een heel andere wereld dan waar Beata was opgegroeid. Kleren en juwelen zeiden haar niets.

Beata dacht aan haar moeder en zusje en kon zich hen in haar nieuwe omgeving niet voorstellen. Glimlachend bedacht ze dat het huwelijksleven van Brigitte en dat van haarzelf niets gemeen zouden hebben. Antoine en zij waren niet van plan voorgoed in Zwitserland te blijven. Als zijn familie of de hare tot inkeer zou komen en de kans zou zich voordoen om naar Frankrijk of Duitsland te gaan en daar een goed leven op te bouwen, zouden ze die grijpen. Als Antoine niet terug kon naar het landgoed van zijn familie in de Dordogne, zou hij iets nieuws moeten beginnen, maar na de oorlog zou er veel veranderd zijn en was hij vast niet de enige in die situatie. Voorlopig was Beata dankbaar dat ze bij de Zubers een plek hadden gevonden.

'Niet zozeer vreemd, maar wel heel anders,' antwoordde ze kalm. 'Ik ben nog nooit zo ver van mijn familie vandaan geweest.' Ze miste haar moeder verschrikkelijk en zij en haar zusje waren altijd samen geweest, maar nu Brigitte getrouwd was en in Berlijn woonde, was die scheiding onvermijdelijk. Het ergst was de afschuwelijke manier waarop ze haar familie had moeten verlaten. Dat deed nog vreselijk veel pijn en ze vermoedde dat het pas na jaren zou slijten. Maria, die zag hoe Beata eronder leed, hoopte dat beide families het hun kinderen uiteindelijk zouden vergeven en dat ze hen dan weer zouden willen ontvangen. Het waren bewonderenswaardige jonge mensen en als hun ouders hen voorgoed hadden verstoten, zouden ze daar hun hele leven onder lijden. Intussen zouden Walther en zij hun best doen om hun ouders te vervangen, want voor hen was de komst van Antoine en Beata een zegen.

'Willen jullie zo gauw mogelijk kinderen?' vroeg Maria nieuwsgierig. Beata bloosde en wist niet wat ze daarop moest antwoorden. Ze wist niet eens of ze dat wel zelf konden bepalen. Ze had altijd gedacht dat kinderen kwamen wanneer het de bedoeling was. Als je daar iets aan kon veranderen, wist ze niet hoe, en ze kende Maria nog niet goed genoeg om het haar te vragen.

'Ik denk het wel,' antwoordde ze verlegen, terwijl ze de laatste schone borden in de kast zette. 'Het hangt ervan af wat God met ons voorheeft.' Ze vroeg zich af of Brigitte ook binnenkort een kind zou hebben. Ze kon zich Brigitte niet met een kind voorstellen, ze was zelf nog zo'n kind, ook al was ze achttien. Zijzelf was eenentwintig en ze voelde dat ze klaar was om te trouwen en een gezin te stichten, maar drie jaar geleden was ze daar nog lang niet aan toe geweest. Ondanks hun moeilijke begin kon ze het nu aan, en dat vond ze een spannend idee.

'Het zal fijn zijn hier weer een baby te hebben,' zei Maria opgewekt, terwijl ze voor hen allebei een kopje thee inschonk. Ze zag haar kleinkinderen zelden, omdat ze zo ver weg woonden en het niet mogelijk was dat Walther en zij de boerderij voor lange tijd aan een ander overlieten. De gedachte dat Antoine en Beata een baby zouden krijgen en dan nog bij hen zouden wonen, maakte haar blij.

Maar voor Beata lag dat nog te ver in de toekomst. Voorlopig moest ze zich concentreren op haar godsdienstlessen in het naburige kerkje en haar huwelijk met Antoine over twee weken. Wat daarna kwam, was van later zorg. Ze hield ontzettend veel van Antoine en ze had geen spijt van de keuzes die ze had gemaakt.

Maria en Walther hadden respect voor de manier waarop Beata Antoine was gevolgd. Ze waren onder de indruk van haar moed en vastberadenheid, en ze vonden haar ook heel lief. Maria ging elke dag meer van haar houden. Hoewel ze Antoine de laatste jaren niet veel meer hadden gezien, waren ze altijd erg op hem gesteld geweest en toen hij had gevraagd of ze hem en zijn verloofde onderdak wilden verlenen, hadden ze geen moment geaarzeld. Maria betreurde het dat de jongelui, omdat ze een andere nationaliteit hadden, niet voorgoed konden blijven. Na de oorlog zou de Zwitserse regering er beslist op staan dat alle asielzoekers terugkeerden naar hun eigen land. Maar de oorlog was nu al twee jaar aan de gang en wie weet hoe lang die nog zou duren. Intussen hadden ze hoog in de bergen een vredig toevluchtsoord gevonden.

De volgende dag ging Beata weer naar de priester. Ze vond de lessen bij hem al meteen erg boeiend, zoals ze vroeger de verhalen in de bijbel ook erg boeiend had gevonden. Vanzelfsprekend legde de priester de nadruk op het rooms-katholieke geloof. Hij vertelde haar over de kruisweg, de Maagd Maria, de Heilige Drie-eenheid en de kerkdienst, hij leerde haar de gebeden en het bidden van de rozenkrans. Hij legde uit wat de sacramenten waren en hoe belangrijk de heilige communie was.

Beata stelde vragen die hem ervan overtuigden dat ze ernstig over het onderwerp nadacht, en hij kreeg niet de indruk dat de christelijke opvattingen haar wezensvreemd waren. Zij legde hem uit waar haar eigen geloof en dat van hem overeenkwamen. Hij ontdekte dat ze een intelligente en bijzonder aardige jonge vrouw was met een grote liefde voor religie en filosofie, en in de twee weken dat ze samen zo intensief met haar studie bezig waren, raakte hij erg op haar gesteld. Elke dag bracht ze iets mee van de boerderij en deed ze hem de groeten van de Zubers. En ze maakte hem aan het lachen met haar verhaal over haar pogingen om koeien te melken.

Zelf lachte ze elke morgen nog harder als ze eraan dacht dat Brigitte hetzelfde karweitje zou opknappen. Brigitte zou flauwvallen. Het enige grote verdriet dat maar niet over wilde gaan, was het gemis van haar moeder. Ondanks de onbuigzame houding van haar vader wat Antoine betrof, miste ze hem ook, en ze maakte zich voortdurend zorgen om haar broers. Ook al was ze nu ver van huis en was haar vader kwaad op haar, ze hield nog steeds van haar familie. Ze was niet eens boos op hen, ze miste hen alleen maar en had met de priester, vader André, over hen gepraat. De priester bewonderde haar om haar vergevingsgezindheid, om haar bereidheid te vergeven dat ze haar weggestuurd hadden. Op een middag had hij haar zelfs een groot compliment gegeven door te verklaren dat ze, als ze niet in een ander geloof was geboren en niet binnenkort zou trouwen, een goede non zou zijn geweest. Toen Beata dat die avond aan Antoine had verteld, was hij daar niet blij mee geweest en had hij geroepen: 'Grote goedheid, ik hoop niet dat hij probeert je te rekruteren! Want ik heb heel andere plannen met je, hoor.' Zijn felle blik had duidelijk gemaakt dat ze bij hém hoorde, nergens anders.

'Ik ook, maar het was aardig van hem en ik vat het op als een compliment.' Ze voelde zich zelfs gevleid, want het was een uiting van waardering; dat vond Maria ook.

'Dat kan wel zijn, maar ik wil geen nonnen in de familie,' zei Antoine afkeurend en nog steeds een beetje wantrouwig. 'Ik vind dat ze een droevig leven leiden. Mensen horen te trouwen en kinderen te krijgen.'

'Misschien niet allemaal. Niet iedereen is daar geschikt voor,' zei Beata verstandig.

'Nou, ik ben blij dat jij dat wel bent,' zei Antoine, en hij leunde over de tafel en gaf haar een kus, waar Maria om moest glimlachen. Antoine werkte elke dag hard met Walther mee en het was Beata opgevallen dat de wond aan zijn arm aan het genezen was. De arm was nog steeds erg stijf, maar hij kon er al veel meer mee doen dan een poos geleden. Beata vond Antoine nog net zo aantrekkelijk als vroeger. Na de kus glimlachte ze verlegen; ze wist zich nog steeds geen houding te geven als het gesprek over kinderen ging, omdat het haar herinnerde aan wat haar nog allemaal te wachten stond.

Op de morgen dat Beata gedoopt zou worden, gingen Maria, Antoine en Beata eerst langs het gemeentehuis. Walther kon niet mee, omdat hij het te druk had op de boerderij. Een ambtenaar met een somber gezicht voltrok in een mum van tijd het burgerlijk huwelijk dat voorafging aan het kerkelijk huwelijk de volgende dag. Beata was er diep van onder de indruk dat ze daarna, op weg naar de kerk, voor de wet al Antoines vrouw was, zoals ze dat de volgende dag voor God zou zijn. De doopplechtigheid duurde ook niet lang. Beata legde haar gelofte af aan de rooms-katholieke kerk en Antoine en Maria, die dienstdeden als peetouders, beloofden de duivel bij haar vandaan te houden en haar te helpen trouw te blijven aan haar geloof. Daarna ontving ze van vader André voor het eerst de heilige communie, waarvan ze moest huilen. Het betekende veel meer voor haar dan ze had verwacht en dan wat ze ooit in haar joodse geloof had meegemaakt. In de tempel had ze zich vaak verveeld. De dienst duurde urenlang en het had haar altijd geërgerd dat vrouwen en mannen er gescheiden werden. Ook had ze het niet eerlijk gevonden dat er geen vrouwelijke rabbijns waren, maar toen ze dat een keer tegen haar vader had gezegd, had hij boos geantwoord dat dat nu eenmaal zo was. Tot haar teleurstelling waren er ook geen vrouwelijke priesters, maar in elk geval wel nonnen.

Brigitte had het orthodoxe geloof van hun ouders ook altijd benauwend gevonden en voordat ze met Heinrich trouwde en naar Berlijn verhuisde, had ze gezegd dat ze de dieetvoorschriften niet meer zou volgen, omdat Heinrich en zijn familie dat ook niet deden. Ze had het haar ouders niet verteld, dat durfde ze niet. Brigitte vond al die strenge regels onzin, maar hoewel Beata dat niet met haar eens was, vond ze bepaalde dingen wel onbegrijpelijk. Tot haar verbazing sprak het katholicisme haar enorm aan, afgezien nog van het feit dat ze daardoor het gevoel had dat ze nog dichter bij Antoine stond. Ze was zelfs in staat om in wonderen te geloven, zoals de onbevlekte ontvangenis van Jezus. Toen ze als rooms-katholiek de kerk verliet, voelde ze zich opeens heel anders, veel lichter. Stralend keek ze Antoine aan. Met deze twee belangrijke gebeurtenissen was het een heel bijzondere dag geweest.

'Ik vind het nog steeds jammer dat je geen non wilt worden,' zei vader André plagend. 'Als je nog flink zou studeren en erachter zou komen dat het je roeping is, zou je daar heel geschikt voor zijn.'

Antoine keek hem misprijzend aan en zei: 'Ik ben blij dat u maar twee weken had.' Hij moest er niet aan denken dat hij de bruid die hij met zoveel moeite voor zich had gewonnen, aan een klooster zou verliezen, maar hij wist dat de priester het goed bedoelde.

Ze namen afscheid en zouden de volgende dag terugkomen voor het huwelijk. Alle papieren waren in orde en voor de wet waren ze al getrouwd. Nadat ze Beata's bekering die avond met een feestelijk etentje hadden gevierd, ging Beata vroeg naar haar kamer. Het was de laatste nacht die ze daar alleen zou doorbrengen, en ze had een geheim project waar ze nog aan moest werken. Ze had uit Duitsland alleen praktische kleren meegebracht, niets dat geschikt was voor haar huwelijk, maar Maria had haar twee prachtige kanten tafelkleden gegeven die ze van haar grootmoeder had gekregen, al zaten er al wel wat versleten plekken in. Steeds wanneer Beata het niet druk had gehad met haar lessen, het melken van de koeien of helpen in de keuken, had ze in haar kamertje zitten naaien. De trouwjurk was bijna klaar. Doordat ze zo klein was, was er zelfs genoeg stof voor een sleepje en een kapje met een sluier. De jurk had een nauwsluitend lijfje en klokrok met applicatiewerk van het kant dat ze had overgehouden nadat ze de stukken met slijtplekken en scheurtjes eraf had geknipt. Het was een prachtige jurk geworden, maar zelfs Maria had hem nog niet mogen zien. Maria verwachtte er niet veel van, want wat kon je eigenlijk met twee oude tafelkleden beginnen? Ze wist niet hoe goed Beata kon naaien.

Antoine zou een uur voor de huwelijksvoltrekking in de kerk zijn, dus zou hij Beata niet van tevoren zien. Ze wilde hem verrassen wanneer ze door het gangpad van het oude kerkje naar hem toe liep. Hij had geen flauw idee wat ze elke avond nadat ze vroeg naar bed was gegaan, had uitgevoerd, hij dacht dat ze doodmoe was geweest van het ongewone werk op de boerderij. Zelfs Maria wist niet dat ze soms tot diep in de nacht had zitten naaien om de jurk op tijd klaar te krijgen en dan maar een paar uur had geslapen voordat ze de volgende ochtend weer op tijd aan het werk ging. Haar trouwjurk was het mooiste werkstuk dat ooit uit haar handen was gekomen en als hij van zijde of satijn was geweest, had ze er zelfs voor het chicste huwelijk eer mee kunnen behalen. Ondanks de dunne linnen stof was het een schitterende japon geworden, die eigenlijk beter paste bij het kerkje in de bergen dan een duurder exemplaar zou hebben gedaan.

'Toen ze de volgende morgen in haar witte trouwjurk uit haar kamertje kwam, slaakte Maria een kreet en riep: 'O, mijn god, kind, hoe kom je aan die jurk? Heeft Antoine je toch een keer mee naar Lausanne genomen?'

'Natuurlijk niet.' Beata lachte verheugd om de reactie van haar peetmoeder, bij wie de tranen over de wangen liepen. 'Ik heb hem zelf gemaakt, van de tafelkleden die je me had gegeven. Ik heb er twee weken lang elke avond aan gewerkt.'

'Dat kan ik me gewoon niet voorstellen! Ik zou in twee jaar nog niet zoiets moois kunnen maken.' Maria vond het een schitterende jurk. Beata was een plaatje, de mooiste bruid die Maria ooit had gezien. 'Wie heeft je zo goed leren naaien?'

'Ik vind het gewoon leuk om te doen. Vroeger maakte ik ook wel eens iets voor mijn moeder of mijn zusje, en ik naaide mijn eigen kleren liever zelf, want dan waren ze precies naar mijn zin.'

'Maar zo'n jurk als deze heb je vast nooit eerder gemaakt.' Maria draaide Beata in de rondte en bewonderde de sluier en het sleepje. 'Als Antoine je straks ziet aankomen, valt hij flauw voor het altaar.'

'Dat hoop ik niet,' zei Beata, maar ze genoot van Maria's loftuitingen. Zelfs Walther was sprakeloos van bewondering, en samen met Maria hielp hij mee om Beata voorzichtig te installeren in zijn auto. Op weg naar de kerk voelde Beata zich een beetje schuldig, omdat ze Antoine naar de kerk had laten lopen. Ze had hem die morgen nog niet gesproken; ze had gewacht tot hij weg was voordat ze uit haar kamer was gekomen, want volgens de traditie mocht een bruidegom zijn bruid op hun huwelijksdag pas bij het begin van de plechtigheid zien. Ze kon nog steeds nauwelijks bevatten dat dit haar trouwdag was. Toen ze zich aankleedde, had ze gehuild om het gemis van haar moeder. Ze had vroeger nooit kunnen vermoeden dat haar moeder op haar trouwdag zou ontbreken en dat haar vader haar niet weg zou geven.

Walther en Maria hadden voor de ringen gezorgd. Walther had Antoine de trouwring van zijn vader gegeven, die hij in een doosje had bewaard en die precies om de ringvinger van Antoines linkerhand paste. Voorlopig had Walther hem nog in zijn zak, samen met de ring van Maria's overgrootmoeder: een smalle gouden band met diamantjes. Deze was zo klein dat niemand anders in de familie hem had kunnen dragen, maar het leek wel alsof hij speciaal voor Beata was gemaakt. Op de binnenkant stond een gravering: Mon coeur à toi, mijn hart voor jou. Beide ringen waren met liefde een leven lang gedragen.

Bovendien waren Walther en Maria zo edelmoedig om die nacht bij vrienden in de buurt te logeren, zodat het bruidspaar het huis voor zichzelf kon hebben. Walther had de fles champagne koud gezet die hij overhad van het huwelijk van zijn zoon, en Maria had allerlei lekkere hapjes klaargemaakt. Liefdevol hadden ze allebei hun best gedaan, want Maria wilde dat het een zo mooi mogelijke dag voor de jongelui zou worden om een beetje goed te maken dat ze niet in het bijzijn van hun naaste familie konden trouwen. Antoine en Beata vonden dat ze, al hadden ze veel verloren, ook heel veel gekregen hadden, in de eerste plaats elkaar. Hoewel ze hun families misten, waren ze gelukkig.

Toen Beata en de Zubers bij de kerk aankwamen, was de mis net afgelopen. Antoine wachtte op hen in de pastorie, zoals Beata had gevraagd. De mensen die uit de kerk kwamen, staarden met kreten van bewondering naar de beeldschone bruid. Met haar donkere haar onder de kanten sluier, haar roomblanke huid en haar grote blauwe ogen leek ze wel een sprookjesprinses; ze was de mooiste bruid die de mensen ooit hadden gezien. Zelfs vader André was sprakeloos toen hij haar zag, en hij gaf toe dat ze beter een bruid dan een non kon zijn. Met twinkelende ogen ging hij Antoine halen en beloofde hem een grote verrassing. Antoine wist niet wat hij bedoelde, tot de organist de muziek speelde die Beata en hij hadden uitgezocht, en hij haar aan de arm van Walther langzaam door het gangpad naar zich toe zag komen. Ze schreed zo statig als een jonge koningin, het leek wel of ze zweefde. Bij de jurk droeg ze roomwitte schoentjes met glinsterende gespen, de enige feestelijke schoenen die ze bij haar vertrek had ingepakt. Antoine staarde als met stomheid geslagen naar de jurk. Hij had zich afgevraagd wat ze zou dragen, en nu kwam het bij hem op dat ze haar bruidsjapon misschien ook uit Keulen had meegebracht. Hij zag eruit alsof hij voor de oorlog in Parijs was gemaakt. Zijn blik gleed omhoog naar Beata's gezicht. Toen Maria de dunne sluier naar achteren sloeg, zag ook zij dat de ogen van de bruid vol tranen stonden, van liefde en geluk.

Ook toen ze hun huwelijksgeloften uitspraken, kon Beata haar tranen niet bedwingen. Haar hand trilde toen Antoine de ring aan haar vinger schoof en heel voorzichtig, om hem geen pijn te doen, deed ze daarna bij hem hetzelfde. Toen de priester verklaarde dat ze man en vrouw waren en ze elkaar kusten, was haar geluk compleet. Antoine liet haar met tegenzin los om samen met haar weer naar buiten te gaan, waar de zon scheen. Enkele mensen uit de buurt waren er blijven wachten om het bruidspaar uit de kerk te zien komen. Geen van de aanwezigen zou ooit vergeten wat een mooie bruid Beata was geweest, vooral Antoine niet.

De priester ging mee naar de boerderij voor het middagmaal en daarna brachten de Zubers hem thuis voordat zij doorreden naar hun vrienden. Beata en Antoine wuifden hen na en toen ze uit het gezicht waren verdwenen, draaiden ze zich naar elkaar toe. Eindelijk waren ze alleen. Dat was in het huis van Walther en Maria nog niet vaak gebeurd, en nu mochten ze zelfs de slaapkamer delen. Maar eerst hadden ze nog de hele middag het huis voor zichzelf, een geweldig geschenk van het oudere paar. Deze middag en nacht alleen in de boerderij in de Alpen was hun huwelijksreis, maar meer hadden ze niet nodig. Ze waren samen, dat was genoeg. Het was een dag om nooit te vergeten.

Antoine keek naar zijn bruid in de namiddagzon. Ze droeg nog steeds haar trouwjurk, waaraan ze zo lang had gewerkt en die ze maar zo kort zou dragen, en hij bewonderde de manier waarop die als gegoten zat om haar elegante figuurtje.

Ze gingen in de woonkeuken zitten om na te praten over de dag. Na een poosje stond Antoine op om hun allebei een glas champagne in te schenken. De laatste keer dat Beata champagne had gedronken, was bij het huwelijk van haar zusje, en nadat ze elkaar toegedronken hadden, voelde ze zich al meteen een beetje licht in het hoofd. Ze kon nog nauwelijks bevatten hoezeer haar leven de laatste paar weken veranderd was. Een maand geleden zou ze nooit hebben geloofd dat ze nu op een boerderij in Zwitserland zou wonen en getrouwd zou zijn met Antoine. Het leek nog een heerlijke droom, al was er een nachtmerrie aan voorafgegaan. Maar het verdriet begon al een beetje te zakken, en hun nieuwe leven was begonnen.

Toen de zon onderging, stelde Beata voor dat ze de door Maria klaargemaakte lekkernijen op tafel zou zetten. Ze hadden de hele middag hand in hand zitten praten en ze hadden geen haast om hun huwelijk in bed te bezegelen. Antoine wilde haar niet nerveus maken, hij wist dat het een grote stap voor haar was en hij wilde het haar zo gemakkelijk mogelijk maken. Maar ze hadden geen van beiden honger meer. Toen ze elkaar kusten, begon de champagne mee te werken en opeens werden ze allebei door hartstocht overmand. Het was elf maanden na hun kennismaking en nu was het tijd. Ondanks zijn gewonde arm, die trouwens al veel sterker was geworden, tilde hij haar op en droeg haar voorzichtig naar hun slaapkamertje. Hij legde haar op het bed en begon haar langzaam uit te kleden. Hij wist niet of ze te verlegen was om hem haar lichaam te laten zien, maar ze leek er niet van te schrikken. Even later lag de jurk zorgvuldig uitgespreid op de enige stoel en trok hij haar ook haar delicate zijden ondergoed uit, dat ze eveneens zelf had gemaakt. Naakt leek ze precies een mooie porseleinen pop en benam ze hem de adem. Toen hij haar kuste, begon ze met trillende vingers zijn kleren uit te trekken. Ze had geen flauw idee wat er van haar verwacht werd, wat er zou gebeuren. Brigitte had wel eens een paar vage opmerkingen gemaakt, maar Beata was lang niet zo werelds als haar jongere zus, die altijd veel nieuwsgieriger was geweest naar wat er zich afspeelde tussen een man en een vrouw. Maar toen Antoine haar omhelsde en begon te strelen, beantwoordde ze zijn liefkozingen met ongekend genot. Hij was teder en vol consideratie, en na afloop ging hij naast haar liggen en gleed met zachte vingers over haar lichaam. Ze lagen urenlang te praten en toen ze veel later nogmaals de liefde bedreven, was dat nog heerlijker dan de eerste keer.

Toen ze midden in de nacht eindelijk honger hadden, aten ze de lekkere dingen die Maria had klaargezet. Antoine zei dat hij nog nooit zo'n trek had gehad en Beata, in de ochtendjas die ze van Maria had gekregen, giechelde. Antoine droeg ook alleen een ochtendjas. Toen hij haar opnieuw gretig kuste, liet hij het kledingstuk van haar schouders glijden en bewonderde haar schoonheid. Hij voelde zich zielsgelukkig, net als Beata, en hij vond dat hun huwelijksdag een groot succes was. Geen van beiden was teleurgesteld.

Beata knabbelde aan een kippenpoot en vroeg: 'Denk je dat we al een baby hebben gemaakt? Ik neem aan dat het zo gaat, tenzij er nog iets is wat je me niet hebt verteld.' Nu het grote mysterie was opgelost, voelde ze zich opeens heel volwassen.

'Wie weet,' antwoordde hij glimlachend. 'Zou je dat willen, Beata? Vind je dat niet te vlug?'

'Stel dat ik het niet wil?' zei ze nieuwsgierig.

'Als je wilt wachten, kunnen we voortaan voorzorgsmaatregelen nemen.' Dat wilde hij liever niet, maar als ze niet meteen zwanger wilde raken, zou hij zijn best doen om dat te voorkomen. Hij was tot alles bereid om haar gelukkig te maken.

'Ik wil het wel,' zei ze zacht, en ze gaf hem een kus. 'Ik wil dolgraag jouw baby krijgen.'

'Dan zullen we ons best doen om dat te laten gebeuren.' Daar waren ze al mee begonnen.

Ze ruimden de tafel af en na de afwas schonk hij voor hen allebei nog een glas champagne in. Toen de fles leeg was, gingen ze weer naar bed en hervatten hun liefdesspel. Het was een heerlijke huwelijksnacht. Toen de eerste zonnestralen over de bergtoppen gleden, zuchtte Beata als een kind en viel in zijn armen in slaap. Ze hield meer van hem dan ooit.

5

De huwelijksdag van Antoine en Beata bleef iedereen bij als een sprookje. Nog maanden later was Beata's bruidsjapon in het dorp een onderwerp van gesprek. Maria had haar geholpen de jurk voorzichtig in een doos op te bergen, en Beata droogde een paar van de bloemen uit haar boeket. Nadat ze er een paar dagen over had nagedacht, besloot ze een brief aan haar moeder en een aan haar zusje te schrijven. Ze wist dat Brigitte inmiddels in Berlijn woonde, en ze wilde haar vertellen over haar mooie huwelijksdag en dat ze nog steeds van haar hield. Ze wilde haar moeder laten weten dat het goed met haar ging, dat ze het betreurde dat ze het huis op zo'n afschuwelijke manier had moeten verlaten en dat ze haar vooral op haar trouwdag erg had gemist.

Twee weken nadat ze de brieven had verstuurd, kwamen ze ongeopend terug. Op de envelop van Brigitte stond een stempel met 'onbekend op dit adres', en Beata besefte dat haar zusje, zelfs nu ze in Berlijn woonde, niet tegen de wens van hun vader in durfde te gaan. Op de brief aan haar moeder had haar vader in zijn nette handschrift 'retour afzender' geschreven. Ze wilden dus inderdaad niets meer met haar te maken hebben. Ze moest er twee dagen in stilte om huilen voordat ze de moed had het Antoine te vertellen.

'Het is nog niet lang genoeg geleden,' zei hij troostend. 'Gun ze nog wat tijd. Over een paar maanden kun je het nog een keer proberen, misschien is hun boosheid dan gezakt.' Hijzelf had zijn ouders nog niet geschreven, hij was nog te kwaad om hun houding. En hij wilde ook nog geen contact met zijn broer. Zijn verontwaardiging was veel groter dan die van Beata.

'Je kent mijn vader niet,' zei Beata verdrietig. 'Hij zal het me nooit vergeven. Hij zei dat mama en hij sjiva voor me zouden zitten.' Ze legde uit dat dat een dodenwake was, en hij schrok ervan. 'Ik wilde mama en Brigitte alleen maar laten weten dat ik getrouwd ben en dat ik van ze hou.' Haar vader durfde ze niet te schrijven, maar de vrouwen in hun gezin hadden net zomin geantwoord, want ze waren te bang voor hem. Alleen zij had het gewaagd zich tegen hem te verzetten, en ze wist dat hij haar dat nooit zou vergeven. Ze hoopte dat de anderen dat uiteindelijk wél zouden doen.

Antoine deed zijn best om haar te troosten. Elke avond bedreven ze de liefde, wat voor een pasgetrouwd paar vanzelfsprekend was. Ze deden hun uiterste best om zo stil mogelijk te zijn en de Zubers niet te storen, maar ze woonden zo dicht op elkaar dat Maria Beata een week of zes na de bruiloft op een ochtend in de badkamer hoorde overgeven.

'Gaat het een beetje?' vroeg ze bezorgd van achter de deur. De mannen waren al bij zonsopgang aan het werk gegaan, dus waren ze alleen. Beata had op het punt gestaan de koeien te gaan melken toen ze opeens misselijk was geworden. Met een vaalbleek gezicht kwam ze even later de keuken binnen en ging zitten.

'Het spijt me, misschien komt het doordat ik gisteren al die bramen heb gegeten die Antoine voor me had geplukt. Ik voelde me gisteravond al niet lekker,' zei ze. 'Maar ik wilde het niet tegen Antoine zeggen, want dan zou hij zich schuldig voelen.'

'Weet je zeker dat het van de bramen komt?' vroeg Maria. Het verbaasde haar niet dat Beata misselijk was, en ze hoopte dat het een andere oorzaak had.

'Ik denk het wel.'

Maria stelde nog een paar vragen en lachte om Beata's naïviteit toen ze antwoord gaf.

'Als ik het me goed herinner, meisje, ben je zwanger,' zei ze.

'O ja?' Beata keek haar stomverbaasd aan en Maria begon weer te lachen.

'Ik denk het wel, maar het lijkt me beter dat je wacht tot je het zeker weet voordat je het je man vertelt.' Dan zou hij zich niet onnodig zorgen maken en zich ook niet te voorbarig verheugen. Mannen konden soms vreemd reageren, wist Maria, dus was het beter te wachten tot de zwangerschap een feit was.

'Wanneer weet ik het zeker en kan ik het hem vertellen?'

'Over een week of twee, als er verder niets gebeurt en je je nog steeds niet lekker voelt. Je zult het gauw genoeg beseffen.' Glimlachend ging Beata de koeien melken en die middag was ze zo moe dat ze naar bed ging en voor het avondeten twee uur sliep.

'Is er iets met Beata?' vroeg Antoine aan Maria toen hij thuiskwam. Anders begroette Beata hem altijd blij zodra hij binnenkwam, maar misschien kreeg ze 's nachts niet genoeg slaap doordat hij elke avond zo naar haar verlangde.

'Nee hoor, ze heeft alleen maar een hele poos buiten in de zon gestaan. Ik heb haar fruit laten plukken,' antwoordde Maria discreet.

Twee weken later wist Beata zeker dat ze zwanger was. Ze kon haar rok niet meer dichtknopen en ze was voortdurend misselijk. Op een zondagmiddag, toen ze na de kerkdienst met Antoine naar huis wandelde, keek ze hem met een geheimzinnig glimlachje aan. Hij lachte terug en vroeg zich af wat er door haar hoofd ging. Het leven met haar was een heerlijk mysterie voor hem.

'Je kijkt alsof je een geheim hebt,' zei hij.

'Ik zal het je verklappen,' zei ze zacht, en ze stak haar hand door zijn arm. Ze hadden er de voorkeur aan gegeven naar de kerk te lopen; het was eind augustus en nog steeds mooi weer. Maria en Beata hadden uitgerekend dat ze ongeveer twee maanden zwanger moest zijn en dat de baby in hun huwelijksnacht moest zijn verwekt. Antoine vermoedde nog helemaal niets. 'We krijgen een kind.' Haar ogen straalden van blijdschap.

Hij stond stil en keek haar stomverbaasd aan. 'Weet je dat zeker? Hoe kan dat nou opeens?'

'Nou ja, eh, als we thuis zijn, zal ik het je uitleggen, of misschien moet ik het je hier alvast laten zien,' plaagde ze, en hij lachte met haar mee.

'Dat bedoel ik niet, hoewel ik die uitleg graag te goed houd, madame De Vallerand.' Hij vond het leuk haar zo te noemen; de naam paste bij haar en zij vond het leuk die te horen. 'Wat ik wel bedoel, is wanneer is het gebeurd en hoe weet je dat en wanneer komt het?' Met een bezorgd gezicht voegde hij eraan toe: 'Mag je eigenlijk wel zo'n eind lopen?'

'Hoezo, wil je me soms dragen?' vroeg ze giechelend. 'Alles is in orde, hoewel ik me de laatste tijd niet erg lekker heb gevoeld, maar volgens Maria is dat normaal. Ik heb wel eens van kennisjes gehoord dat ze er maandenlang zo ziek van waren dat ze hun bed niet eens uit konden.' Maar zij leidde zo'n gezond leven dat ze ervan overtuigd was dat de misselijkheid binnenkort over zou zijn. Het ging al beter. De eerste paar weken waren haar niet meegevallen, maar nu vond ze het zo fijn dat ze in verwachting was dat ze het weeë gevoel op de koop toe nam. 'Ik denk dat het in onze huwelijksnacht is gebeurd, wat betekent dat we begin april een prachtige baby zullen hebben. Misschien wel voor Pasen.' Ze had zich bijna versproken en gewoontegetrouw 'Pascha' gezegd. In het rooms-katholieke geloof was het de viering van de opstanding, van herboren worden, en dat vond ze een mooi moment. Bovendien zou de baby in de zomer meteen naar buiten kunnen, dat was vast gezonder dan in de winter dik ingepakt binnen te moeten blijven.

Antoine werd er opgewonden van. Hij dwong haar rustiger te lopen en had haar het liefst gedragen. Beata zag meteen dat hij ook een beetje bedenkelijk keek en ze vermoedde dat hij zich afvroeg of hij nu nog wel met haar mocht vrijen. Ze stelde hem gerust door nadrukkelijk te zeggen dat haar verder niets mankeerde en dat er voorlopig niets zou veranderen.

De volgende paar maanden lette hij extra goed op haar. Hij kwam zo vaak mogelijk even naar huis om te zien of alles in orde was en wilde haar zo veel mogelijk werk uit handen nemen, al verzekerde ze hem keer op keer dat dat niet nodig was.

'Dat hoeft echt niet, Antoine. Het is juist goed voor me om in beweging te blijven.'

'Hoe weet je dat?'

Voor alle zekerheid nam hij haar mee naar een dokter in Lausanne, die verklaarde dat de zwangerschap normaal verliep en dat ze zich geen zorgen hoefden te maken.

Het enige waar Beata mee zat, was dat ze haar moeder het nieuws niet kon vertellen. Ze had nog een keer geschreven, maar die brief was ook teruggekomen. Haar familie had haar buitengesloten en de enigen die ze nu nog had, waren Antoine, de Zubers en over een paar maanden hun kind.

Tegen Kerstmis was Beata al erg dik geworden. Ze was zo klein en tenger dat haar gezwollen buik de indruk wekte dat de zwangerschap al veel verder gevorderd was. Een maand later zag ze eruit alsof het kind elk moment kon komen. Antoine liet haar nog maar zelden naar buiten gaan, omdat hij bang was dat ze zou uitglijden in de sneeuw en het kind dan veel te vroeg zou komen. 's Nachts legde hij regelmatig zijn hand op haar buik om de baby te voelen schoppen; volgens hem was het een jongen. Daar hoopte Beata op, maar Antoine vond het geslacht van het kind niet belangrijk. Beata was kerngezond en opgewekt, al kon ze zich nauwelijks meer bewegen. Ze had wat positiekleren gemaakt, blouses en rokken en jurken van oude lappen, en Maria was opnieuw verbaasd over haar talent. Walther had haar een rode geruite deken gegeven en daar had ze zelfs een mooie jas van genaaid. Ze zag er stralend uit, en als ze 's zondags naar de kerk kwam, was vader André altijd weer blij haar te zien.

Antoine maakte zich veel zorgen over de bevalling zelf. Wie zou Beata daarbij moeten helpen? Het liefst zou hij Beata tegen die tijd naar een ziekenhuis in Genève of Lausanne brengen, maar daar had hij geen geld voor. De dichtstbijzijnde dokter woonde bijna vijftig kilometer bij hen vandaan en had geen telefoon. De Zubers hadden er ook geen, dus konden ze hem niet op tijd waarschuwen en de rit naar hem toe duurde veel te lang. Beata zei dat ze zich geen zorgen maakte. Maria had haar drie kinderen thuis gekregen en ze was naar Frankrijk gereisd om haar dochter bij te staan toen haar kleinkind werd geboren. Ze had al meer bevallingen gedaan en ook al had ze geen officiële opleiding, ze was een ervaren vroedvrouw. Zowel Maria als Beata was ervan overtuigd dat ze het samen wel zouden klaren, al had Beata Maria bekend dat ze toch wel een beetje bang was. Ze had geen idee wat haar te wachten stond en naarmate de bevalling dichterbij kwam, zag ze er steeds meer tegen op. Maar dat probeerde ze Antoine niet te laten merken.

'Het gebeurt pas als je er klaar voor bent,' zei Maria geruststellend. 'Baby's weten precies wanneer ze moeten komen en ze komen niet als je moe of ziek of van streek bent. Ze wachten tot je eraan toe bent ze te verwelkomen.' Het leek Beata te mooi om waar te zijn, maar omdat Maria zo'n kalme, verstandige vrouw was, was ze bereid om haar te geloven.

Tot haar verbazing merkte Beata dat ze eind maart opeens veel meer energie kreeg. Op een dag ging ze zelfs weer koeien melken en toen Antoine dat die avond hoorde, zei hij verwijtend: 'Hoe heb je zo dom kunnen zijn? Stel dat een koe je een trap had gegeven en de baby had verwond? Ik wil dat je thuisblijft en geen gevaarlijke dingen meer doet.' Het zat hem erg hoog dat hij niets kon doen om het haar gemakkelijker te maken en al klaagde ze nooit, ze was geen boerendochter. Ze was in de stad in weelde opgegroeid; hij had begrepen dat ze vroeger zelfs met een verkoudheid naar de dokter ging. En nu verwachtte hij van haar dat ze in een huisje hoog in de Alpen zonder hulp van een arts of verpleegkundige hun kind ter wereld zou brengen!

Hij schreef een brief aan een vriend in Genève en vroeg hem een boek over zwangerschap en geboorte te sturen, en dat las hij stiekem wanneer Beata sliep, in de hoop dat hij er iets van kon leren om haar te helpen. Hij werd steeds zenuwachtiger, vooral omdat ze zo tenger was en de baby zo groot. Stel dat het kind er niet uit kon? Een van de hoofdstukken in het boek ging over keizersneden, die alleen door een arts konden worden uitgevoerd en zelfs dan was het zowel voor de moeder als voor het kind een gevaarlijke operatie, die vaak slecht afliep.

Antoine kon zich niets ergers voorstellen dan Beata te verliezen, en natuurlijk wilde hij de baby ook niet kwijt.

Toen hij in de laatste nacht van maart onrustig lag te slapen, hoorde hij Beata opstaan en naar de badkamer gaan. Ze droeg een nachthemd van Maria, het enige dat haar nog paste. Even later kwam ze geeuwend terug.

'Is alles in orde?' fluisterde hij, om de Zubers niet wakker te maken.

'Ja hoor.' Ze glimlachte slaperig en ging weer liggen, met haar rug naar hem toe. Als ze op haar rug lag, had ze het gevoel dat ze stikte. Hij legde een arm om haar heen en toen hij zijn hand op haar enorme buik liet rusten, voelde hij de baby schoppen. Maar hij kon niet meer slapen en Beata ook niet. Moeizaam draaide ze zich naar hem toe, en hij kuste haar.

'Ik hou van je,' fluisterde hij.

'Ik hou ook van jou,' fluisterde ze terug. Ze had een tevreden uitdrukking op haar mooie gezicht en haar lange donkere haar lag uitgespreid op het kussen. Opnieuw draaide ze zich om en vroeg hem haar rug te masseren, die pijn deed. Dat deed hij graag, en weer verbaasde hij zich over haar kleine lichaam en de enorme buik. Opeens begon ze te kreunen.

'Doe ik je pijn?' vroeg hij geschrokken.

'Nee hoor, het gaat alweer.' Ze wilde niet zeggen dat ze al de hele dag pijn had gehad. Misschien was het indigestie, maar nu drong de pijn door tot in haar rug. Ze dommelde weer in, en een uur later stond Antoine op. Walther en hij hadden die dag veel te doen en ze wilden vroeg aan de slag. Toen hij vertrok, sliep Beata nog en was Maria heel stil bezig in de keuken.

Pas twee uur later kwam Beata uit de slaapkamer, met een angstig gezicht. 'Ik geloof dat het begonnen is,' zei ze zacht tegen Maria.

'Dan ben je precies op tijd,' zei Maria verheugd. 'De negen maanden zijn om. Vandaag krijgen we een baby!'

'Ik voel me niet goed,' bekende Beata. Haar rug deed vreselijk pijn, ze was misselijk en ze voelde een zware druk in haar onderbuik. De zeurende pijn in haar lichaam leek niet meer op indigestie. 'Wat gaat er nu gebeuren?' Ze keek Maria paniekerig aan en de oude vrouw sloeg een arm om haar heen en nam haar mee terug naar de slaapkamer.

'Je krijgt vandaag een prachtig kind, Beata, dat is het enige wat er gaat gebeuren. Ga maar weer liggen en denk daar alleen nog maar aan. Ik kom zo terug.' Maria had al handdoeken en oude lakens klaargelegd bij een paar waskommen, en toen Beata met een angstig gezicht weer in bed lag, wilde ze die gaan halen.

'Niet weggaan!'

'Ik ga alleen maar even naar de bijkeuken, ik ben zo terug.'

'Waar is Antoine?' Opeens voelde Beata een snijdende pijn door haar lichaam gaan. Ze schrok er vreselijk van, want daar had niemand haar iets over verteld. Haar buik werd keihard en haar adem stokte. Maria hield haar stevig vast.

'Goed zo, goed zo. Ik ben zo terug.' Maria liep haastig naar de keuken, zette een pan water op het fornuis, ging het linnengoed halen en liep terug naar Beata, die met een verbijsterd gezicht in de kussens lag. Toen kwam de tweede wee. Beata gilde en stak haar handen uit naar Maria, die zei dat ze niet mocht persen, dat het nog een hele poos zou duren voordat de baby er was. Als ze te vroeg perste, zou ze doodmoe worden. Maria nam een kijkje, maar ze zag nog geen hoofdje en ze hoopte dat Beata niet al te lang zou hoeven lijden. Soms was een snelle bevalling pijnlijker dan een langzame, maar dan was het ook weer vlug voorbij. Dit was echter een grote baby en het was Beata's eerste keer, daarom vermoedde Maria dat het nog uren kon duren.

Bij de volgende wee braken de vliezen en meteen waren de handdoeken die Maria onder Beata had gelegd, doorweekt. Ze bracht ze naar de keuken, haalde droge doeken en schoof die weer onder Beata. Zoals Maria verwachtte, zetten daarna de weeën flink door. Binnen een uur golfden de krampen door Beata's lichaam en had ze steeds maar heel even tijd om weer op adem te komen. Toen Antoine voor het middagmaal thuiskwam, hoorde hij Beata gillen en hij rende naar haar toe.

'Gaat het wel goed?' vroeg hij geschrokken aan Maria.

'Het gaat uitstekend,' antwoordde Maria zacht. Ze vond niet dat hij erbij hoorde te zijn, maar hij was meteen binnengekomen en had een arm om Beata heen geslagen.

'Ach mijn arme meisje, wat kan ik doen om je te helpen?' Beata begon te huilen. Ze was doodsbang, maar Maria weigerde zich zorgen te maken. Ze wist dat het een grote baby moest zijn en dat de kracht van de weeën zou helpen. Maar Beata had al net zoveel pijn als vrouwen die op het punt stonden het kind eruit te persen, en Maria kon nog geen spoor van de baby zien.

'Antoine... Ik kan het niet... Ik kan niet... O god, het is vreselijk...' Tussen de weeën door hapte Beata naar adem en Antoine keek hulpeloos toe.

'Ga jij nu even met Walther wat eten,' zei Maria bedaard tegen Antoine, maar hij verroerde zich niet.

'Ik ga niet weg,' zei hij vastberaden. Hij had Beata dit aangedaan, vond hij, en nu kon hij haar dit niet alleen laten doorstaan. Maria vond het een vreemde situatie, maar zijn aanwezigheid had een kalmerende invloed op Beata. Ze deed haar best om minder te schreeuwen. Antoine legde zijn hand op haar buik en voelde hoe gespannen die was. Toen Maria naar de keuken wilde gaan om Walther iets te eten te geven, vroeg Antoine haar tegen haar man te zeggen dat hij bij Beata zou blijven tot het kind geboren was. Even later kwam Maria terug met een koele, vochtige doek om Beata's gezicht te betten, al hielp dat niet tegen de pijn.

Zo ging het nog urenlang door, en pas tegen zonsondergang slaakte Maria een triomfantelijke kreet. Eindelijk zag ze het hoofdje! Bij elke wee zag ze er iets meer van, en met hernieuwde geestdrift moedigden zij en Antoine Beata aan. Beata gilde nu aan één stuk door; ze dacht niet dat ze het zou overleven. Ze mocht niet meer uitrusten en Maria zei dat ze zo hard mogelijk moest persen. Met een vertrokken, paars gezicht perste ze uit alle macht, maar nog steeds gebeurde er niets. De gang van zaken verbijsterde Antoine. Hij vond het verschrikkelijk en hij zwoer dat het bij deze ene baby zou blijven. Hij zou haar dit nooit hebben aangedaan als hij had geweten hoe het was. Ze had de hele dag weeën gehad en tegen zevenen was Antoine de wanhoop nabij. Beata weigerde nog te persen; ze was uitgeput en huilde alleen nog maar.

'Vooruit, doorgaan!' schreeuwde de anders zo kalme Maria tegen haar. Ze zag het hoofdje met elke wee komen en gaan en ze wist dat de baby het, als het nog veel langer duurde, niet zou halen. 'Persen!' riep ze zo streng dat Beata gehoorzaamde. 'Goed zo, en nu nog eens, persen!' Ze beval Antoine Beata bij haar schouders omhoog te duwen en Beata haar voeten tegen het voeteneinde van het bed te zetten. Beata gilde weer alsof ze vermoord werd, maar met de volgende perswee kwam het hoofdje half naar buiten en even later hoorden ze een kreetje waar ze alle drie van verstomden. Beata keek Antoine verbijsterd aan. Maria beval dat ze nog een keer moest persen en toen kwamen de schoudertjes tevoorschijn, en na nog twee keer lag de baby onder het bloed op het bed luid te krijsen. Het was een meisje. De lakens waren doordrenkt van het bloed en Maria zag dat Beata veel bloed verloren had, maar niet zoveel dat er gevaar dreigde. Het was een enorme baby, wat ze al hadden vermoed. Terwijl Antoine en Beata toekeken, bond Maria behendig de navelstreng op twee plaatsen af en knipte die door. Snel maakte ze de baby schoon, wikkelde haar in een laken en gaf haar aan haar moeder. Antoine stond er huilend bij. Hij had nog nooit zoiets moois gezien als zijn vrouw met hun dochtertje in haar armen.

'Het spijt me verschrikkelijk,' zei hij ontroerd. 'Ik vind het vreselijk dat het zo erg was.' Beata legde de baby aan haar borst en keek hem glimlachend aan.

'Het was de moeite waard,' zei ze. Ze zag er uitgeput uit, maar ze straalde en ze had niets meer van de vrouw die de hele dag had gegild van de pijn. 'We hebben een beeldschone dochter.'

'Van een beeldschone moeder,' zei hij, en hij streelde eerst haar wang en toen die van de baby. Het kind keek hen allebei aan met een blik alsof ze het fijn vond hen te ontmoeten. Beata bedacht dat ze nu wist waarom vrouwen nooit over hun bevallingen spraken, want als ze van tevoren had geweten wat een kind krijgen allemaal inhield, had ze misschien niet de moed gehad eraan te beginnen. Antoine keek nog steeds ontdaan.

Hij kwam naast haar op het bed liggen en samen bewonderden ze hun baby. Toen vroeg Maria Antoine hen alleen te laten en in de keuken iets te eten en een glas cognac te drinken, want dat had hij wel nodig, vond ze. Het was al na negenen en ze wilde Beata en de baby wassen, het bed verschonen en de kamer opruimen.

Toen hij een uurtje later weer binnen mocht komen, wachtte hem een vredig tafereeltje. Beata lag fris en met gekamd haar in een schoon bed met de slapende baby in haar armen. Er was geen spoor meer over van het bloedige schouwspel van de afgelopen uren. Hij glimlachte dankbaar tegen Maria en omhelsde haar. 'Je bent een wonder,' zei hij.

'Nee hoor, dat zijn jullie. Ik ben erg trots op jullie. Je dochter weegt bijna tien pond,' zei ze voldaan, alsof het haar eigen prestatie was. Het was de grootste baby die ze ooit ter wereld had helpen brengen, terwijl Beata maar een tenger poppetje was. Een paar keer was ze bang geweest dat een van de twee het niet zou overleven, maar ze had niets van haar paniek laten merken. 'Hoe noemen jullie haar?' vroeg ze de stralende ouders. Op dat moment stak Walther zijn hoofd om de deur en lachte naar het knappe paar met hun pasgeboren kind.

Beata en Antoine keken elkaar aan. Ze hadden het er al maanden over gehad, maar over een meisjesnaam hadden ze geen beslissing kunnen nemen. Beata liet haar blik rusten op haar dochter en opeens wist ze hoe ze haar wilde noemen.

'Wat vind je van Amadea?' vroeg ze Antoine. Hij dacht even na. Eigenlijk had hij zijn dochter naar zijn moeder willen noemen - ze heette Françoise - maar nu ze zo fel tegen zijn huwelijk met Beata was geweest, deed hij dat liever niet. Beata en hij wisten dat Amadea 'door God geliefd' betekende en dat was ze, en door haar ouders.

'Ja, dat vind ik een prachtige naam en hij past bij haar. Ze is zo'n mooi kind dat ze een bijzondere naam verdient. Amadea de Vallerand,' probeerde hij het uit, en Beata glimlachte. De baby bewoog en slaakte een kreetje dat klonk als iets tussen een zucht en een rollend geluidje in, en al haar bewonderaars lachten. 'Zij vindt het ook mooi,' zei Antoine.

'Zo heet ze dus,' besliste Beata. Ze begon alweer aardig de oude te worden, zo levendig alsof ze best een dansje door de kamer wilde maken, en Antoine was blij dat ze het niet probeerde. 'Hallo, Amadea,' zei ze lachend tegen haar dochtertje, en toen keek ze weer zielsgelukkig naar Antoine. Wat waren ze blij met hun kind!

Toen Antoine later met zijn armen om Beata heen bij haar in bed lag, dacht hij vol verbazing terug aan wat er die dag allemaal was gebeurd. En toen Beata met de baby in de wieg naast haar in slaap viel, dankte hij God fluisterend voor het wonder dat ze hadden beleefd. Amadea. Hij vroeg God om altijd van haar te blijven houden.

6

Amadea de Vallerand was negentien maanden en tien dagen oud toen de oorlog in 1918 eindelijk voorbij was. Ze had blond haar en blauwe ogen, ze was groot voor haar leeftijd en ze was het zonnetje in huis. Maria wist dat het gezinnetje, dat inmiddels al twee jaar bij hen in huis woonde, meteen na de oorlog zou moeten vertrekken, en dat vond ze erg jammer. Maar de jonge mensen mochten niet in Zwitserland blijven; zodra het in hun eigen land weer veilig was, moesten ze terug.

Toen het tegen Kerstmis liep, hadden Antoine en Beata al eindeloos besproken of ze naar Duitsland of naar Frankrijk zouden gaan. Zijn ouders hadden onomwonden laten weten dat zijn joodse vrouw en hun half-joodse kleindochter in de Dordogne niet welkom waren. Het maakte geen verschil dat Beata rooms-katholiek was geworden, in hun ogen was en bleef ze een jodin. Antoine kwam de deur niet in. Beata kreeg van haar ouders ook geen enkele kans. De brieven die ze aan haar beide ouders apart had geschreven, waren teruggekomen, net als haar laatste brief aan Brigitte. Beata vroeg zich af of Brigitte inmiddels ook een kind zou hebben. Zijzelf zou graag een tweede willen en ze deden niets om dat te voorkomen. Omdat Amadea zo snel was verwekt, verbaasde het haar dat ze niet opnieuw zwanger was geraakt. Maar voorlopig waren ze nog heel gelukkig met alleen Amadea. Het was een ondernemend meisje en ze brabbelde aan één stuk door in haar eigen taaltje. De Zubers beschouwden haar als een van hun kleinkinderen en beseften hoezeer ze haar straks zouden missen.

In februari kreeg Antoine een brief die de doorslag gaf over hun toekomst. Een vriend die hij kende van Saumur, het opleidingsinstituut van de cavalerie, schreef dat hij in Duitsland voor een krats een prachtig kasteel had gekocht met heel mooie stallen erbij, al waren die in slechte staat. De vriend, hij heette Gérard Daubigny, wilde het kasteel opknappen om er zelf met zijn gezin te gaan wonen, en hij zou graag willen dat Antoine de stallen liet herbouwen, de mooiste paarden kocht die hij kon vinden, personeel in dienst nam en het beheer over de stoeterij ging voeren. Hij wist dat Antoine een uitstekend ruiter en paardenkenner was, en ook dat hij een gewonde arm had, al had Antoine hem verzekerd dat hij die weer goed kon gebruiken. Intussen was Antoine ter compensatie verbazend handig geworden met zijn rechterarm.

Toevallig lag het kasteel in de buurt van Keulen en hoewel het er niet naar uitzag dat Beata's familie zich zou laten vermurwen, bestond de kans dat haar vader, als Beata met haar gezin in de buurt woonde, met de hand over het hart zou strijken. Maar die mogelijkheid had geen invloed op Antoines beslissing. Daubigny bood hem een goed salaris en hij wist dat hij het een geweldige baan zou vinden. Blijkbaar stond er ook nog een mooi huis op het terrein en daar mochten ze in wonen. Het was groot genoeg voor hun gezin en eventuele uitbreiding. Eind februari nam Antoine het aanbod aan en ze beloofden begin april te komen, dan had Antoine genoeg tijd om Walther te helpen zich bij de nieuwe situatie aan te passen. De Zubers hadden hun twee jaar onderdak geboden en hen het leven gered. Zonder hen hadden ze nergens naartoe gekund en waren ze misschien niet eens getrouwd. Ze waren straatarm bij hen aangekomen, en nu hadden ze Amadea. En de nieuwe baan was opnieuw een geschenk uit de hemel.

Voordat ze de boerderij verlieten, deed Beata avond aan avond haar best om Antoine Duits te leren, ook al was zijn nieuwe baas een Fransman. Maar de stalknechten en trainers die hij in dienst zou moeten nemen en de bouwvakkers die de stallen zouden herbouwen, zouden Duitsers zijn, dus moest hij die taal zo goed mogelijk onder de knie krijgen. Bovendien hadden ze afgesproken dat hij Frans met Amadea zou praten en Beata Duits, want ze wilden haar tweetalig opvoeden. Beata was vastbesloten dat Amadea ook Engels zou leren, dus als ze het zich in Duitsland konden veroorloven, wilde ze een Engelse kinderjuf nemen om daarmee te helpen. Antoine was het met haar eens dat verschillende talen spreken heel belangrijk was.

Omdat ze het in Duitsland nog steeds niet breed zouden hebben, dacht Beata erover te gaan naaien voor vrouwen uit de kringen die ze van vroeger kende, als ze haar een kans wilden geven. Ook hoopte ze dat dit een indirecte weg terug naar haar moeder zou zijn.

Antoine wist dat madame Daubigny - ze heette Véronique -rijk was en hij vermoedde dat Gérard, die zelf uit een verarmde aristocratische familie kwam, haar geld gebruikte voor de restauratie van het kasteel en de start van de stoeterij. De Daubigny's hadden Beata nog niet ontmoet en ze wisten niet wie ze was geweest voordat ze met Antoine trouwde. Antoine en Beata spraken af dat het eenvoudiger was hun niet te vertellen dat ze uit een joodse familie kwam, dat ze dat stukje van hun geschiedenis en de problemen die eruit voort waren gekomen voor zichzelf zouden houden. Beata zag er niet joods uit en Amadea, met het blonde haar van haar vader en de fijne trekken van haar moeder, al helemaal niet. Beata vond het nog steeds verschrikkelijk dat haar familie haar verstoten had en ze wilde niet dat anderen dit wisten.

Op de dag dat de familie De Vallerand uit de boerderij vertrok, moesten ze allemaal huilen. Jammerend stak Amadea haar armpjes uit naar Maria. De Zubers brachten hen met de auto naar het station in Lausanne, waar Beata hen snikkend omhelsde. Ze herinnerde zich de dag drie jaar geleden waarop ze afscheid van haar ouders had genomen.

Op de tweede verjaardag van Amadea kwamen ze in Keulen aan. Hoewel Antoine het leuk vond zijn oude vriend terug te zien, bekende hij Beata die avond dat hij toch wel een beetje tegen zijn nieuwe taak opzag.

Het kasteel was helemaal vervallen, er was tientallen jaren niets aan gedaan. De adellijke familie die eeuwenlang eigenaar was geweest, had geen geld gehad om het te onderhouden, het was onbewoond geweest en in de oorlog was het in nog slechtere staat geraakt. Van de stallen was nauwelijks iets over. Waarschijnlijk zou het jaren duren voordat alles in de oude glorie was hersteld en de manege een bloeiend bedrijf was geworden. Maar na een paar maanden verklaarde Antoine dat hij het een geweldig project vond en dat hij zich verheugde op het moment dat hij naar paarden kon gaan zoeken. Beata vond het leuk hem 's avonds zo enthousiast over zijn plannen te horen praten.

Uiteindelijk bleek dat alles sneller ging dan ze hadden verwacht. Tegen de kerst was een leger van architecten, aannemers, timmerlieden, schilders, metselaars, tuiniers, glaszetters en andere ambachtslieden druk aan het werk. Véronique en Gérard Daubigny stelden hoge eisen. Volgens Antoine wilde Véronique er een paleis van maken. Tot zijn voldoening was ook wat de stallen betrof het beste nauwelijks goed genoeg. Het werden ruime, frisse, moderne verblijven met verwarming voor maximaal zestig paarden. In het voorjaar reisde Antoine door heel Europa om de beste raspaarden te kopen, en naar Engeland, Schotland en Ierland nam hij Beata mee. Ze genoot ervan. In de Dordogne kocht hij niet ver van het landgoed van zijn ouders, die hem nog steeds weigerden te ontvangen, drie prachtige jachtpaarden. Toen ze op weg naar een veiling in de Périgord langs het terrein reden waar hij was opgegroeid, was hij stil en Beata, die zag dat hij met een intens verdrietige blik naar het toegangshek keek, besefte hoe erg hij het vond. Voor hun families waren ze zo goed als dood.

Toen ze terug waren in Keulen, had zij dezelfde ervaring als hij. Op een dag kon ze er niet aan weerstaan een taxi te nemen en langs haar ouderlijk huis te rijden en toen ze voor de deur stond, moest ze huilen omdat de mensen van wie ze nog steeds hield binnen waren en haar niet meer wilden zien. Ze had vanuit haar nieuwe woonplaats nog een keer aan iedereen geschreven en opnieuw waren de brieven ongeopend teruggestuurd. Haar vader was niet tot inkeer gekomen. Antoine en zij moesten met de situatie leren leven, maar soms deed dat pijn, als een oud litteken of een afgezet lichaamsdeel.

Beata was dankbaar dat ze Antoine en Amadea had, al was ze soms teleurgesteld omdat er geen tweede kind kwam. Ze deden er wel hun best voor, maar ze hadden het veel drukker dan in Zwitserland en ze vroeg zich soms af of het daardoor kwam. Zo langzamerhand begon Beata te geloven dat het bij een wens zou blijven. Haar nieuwe woonplaats beviel haar goed, en de Daubigny's waren vrienden geworden.

Het duurde nog een heel jaar voordat de stallen vol waren. Antoine had achtenvijftig volbloedpaarden gekocht voor de Daubigny's, waaronder enkele arabieren, en toen Amadea vijf werd, kocht hij voor haar een pony. Ze kon al heel goed rijden. Antoine en Beata maakten vaak lange ritten door het mooie landschap en dan namen ze Amadea mee. Ze was het middelpunt van hun leven en Antoine wilde dat zijn dochter een uitstekende amazone werd. Ze sprak vloeiend drie talen, zoals Beata had gehoopt, en een jaar later ging ze met de kinderen van de Daubigny's naar de plaatselijke school. Véronique en Beata hadden geen tijd om elkaar vaak te zien, maar ze gingen vriendschappelijk met elkaar om. Beata maakte tegen een redelijke prijs avondjurken voor haar en enkelen van haar vriendinnen. Zij en Antoine waren niet rijk, maar ze leidden een comfortabel, prettig leven in het mooie huis dat Gérard Antoine ter beschikking had gesteld. Antoine hield van zijn werk, wat heel belangrijk was voor Beata, en zijzelf was erg gelukkig met haar man en haar kind.

Nog maar heel zelden werd ze herinnerd aan haar vroegere leven en als dat gebeurde, deed het haar nog steeds verdriet. Op een dag zag ze haar zus op straat lopen en ze vroeg zich af of Brigitte inmiddels weer in Keulen woonde. Ze was met haar man en twee kinderen, waarvan het ene even oud was als Amadea en sprekend op haar leek. Beata was alleen met de trein naar de stad gegaan om stoffen te kopen, en toen ze haar zus zag aankomen, bleef ze stokstijf staan. Zonder erover na te denken, riep ze haar naam en liep naar haar toe. Brigitte stond ook stil, keek haar zus recht aan, draaide zich met een paar woorden tegen haar man om en stapte snel in een wachtende limousine. Haar man tilde de kinderen op en zette hen naast haar op de achterbank. Even later reden ze weg, zonder Beata te groeten. Beata was zo van streek dat ze haar boodschappen vergat en rechtstreeks weer naar huis ging, met betraande ogen. Toen ze Antoine die avond over het voorval vertelde, had hij met haar te doen. Ze hadden allebei een harteloze familie.

Daarna had ze haar broers een keer een restaurant zien verlaten met twee vrouwen, waarschijnlijk hun echtgenotes. Uwe had haar recht in het gezicht gekeken en ze zag dat hij haar herkende, maar hij was met een ongelukkig gezicht straal langs haar heen gelopen. Horst had zich omgedraaid en was als eerste in een taxi gestapt. Die avond had ze ook gehuild, maar toen was het van woede. Welk recht hadden ze om haar zo te behandelen? Hoe haalden ze het in hun hoofd? Behalve kwaad was ze natuurlijk ook verdrietig, en steeds weer voelde ze zich net zo verloren als op de dag dat ze haar ouderlijk huis had verlaten om met Antoine te trouwen. Ze besefte dat het een wond was die nooit helemaal zou genezen.

Het ergst was de keer dat ze haar moeder had gezien, twee jaar voordat ze Brigitte was tegengekomen. Ze woonden toen al twee jaar in Keulen en ze had Amadea bij zich. Ze was in de stad om wat boodschappen te doen en weer had ze het niet kunnen helpen en was ze naar haar ouderlijk huis gaan kijken. Toen ze ervoor stond, had Amadea gevraagd wat ze deed.

'Niets bijzonders, schat, ik wil alleen even kijken.'

'Ken je de mensen die hier wonen?' Het was koud en Amadea had honger, maar Beata stond met een bedroefd hart naar het raam te kijken van wat vroeger haar eigen kamer was geweest en liet vervolgens haar blik over de andere ramen glijden. Plotseling zag ze haar moeder staan, en in een opwelling stak ze haar hand op en zwaaide. Haar moeder keek nog eens goed en herkende haar, en Beata zwaaide nog harder. Haar moeder boog haar hoofd, bleef even staan en trok toen de gordijnen dicht. Het was een teken voor Beata dat ze de hoop moest opgeven, dat ze haar moeder nooit meer zou zien. Zelfs het kleine meisje naast haar had haar moeders hart niet doen ontdooien en haar niet de moed gegeven haar man ongehoorzaam te zijn. Beata was uit hun leven gebannen. Beata voelde zich leeg toen ze met Amadea ergens iets ging eten en ze daarna met de trein teruggingen naar huis.

'Wie was die mevrouw naar wie je zwaaide?' Amadea zag de verdrietige blik op het gezicht van haar moeder en ze begreep er niets van.

Beata had het liefst willen zeggen dat het haar moeder was, maar ze zei: 'Een vriendin van vroeger, maar ik geloof niet dat ze me herkende. Ik heb haar al heel lang niet gezien.'

'Misschien zag ze niet wie je was, mama,' zei Amadea troostend, en Beata knikte. Het duurde een hele tijd voordat ze het Antoine kon vertellen. Zijn ouders en broer hadden hem ook verstoten, hoewel hij als oudste zoon de titel en het land van zijn vader zou erven, maar dat maakte blijkbaar geen verschil. Antoine en Beata moesten accepteren dat het verleden een gesloten boek was, en dat ze samen alleen aan de toekomst moesten denken.

Verder was het leven goed. Antoine en Gérard konden het goed met elkaar vinden, de stoeterij werd een winstgevend bedrijf. Af en toe kocht Antoine nieuwe paarden, hij organiseerde jachtpartijen, trainde paarden om te racen en fokte hengsten. Langzamerhand kreeg de stoeterij van Gérard Daubigny in heel Europa een goede naam en dat was vooral dankzij Antoine, die veel meer van paarden wist dan Gérard.

Het leven ging zijn gangetje toen Beata op een middag, toen ze bij Véronique was om haar een nieuwe avondjurk te laten passen, onder het praten zomaar flauwviel. Véronique schrok ontzettend en dwong haar, toen ze bijkwam, op de chaise longue in de kleedkamer te gaan liggen tot ze zich weer helemaal goed voelde. Wat later bracht ze haar naar huis. Toen ze langs de stallen liepen, waar Antoine net op dat moment rijles gaf aan Amadea, keek hij op en zag dat Beata er een beetje pips uitzag. Hij riep een stalknecht om een oogje op Amadea te houden en rende naar de twee vrouwen toe om te vragen wat er aan de hand was. Beata had Véronique gevraagd niets tegen Antoine te zeggen, want dan zou hij zich alleen maar zorgen maken. Ze dacht dat ze misschien griep kreeg of migraine, hoewel dat laatste zelden voorkwam.

'Wat is er met je gebeurd?' vroeg hij Beata bezorgd. 'Je ziet bleek.' Hij keek Véronique vragend aan, maar ze gaf geen uitleg.

'Ik denk dat ik iets onder de leden heb,' antwoordde Beata. 'Hoe gaat het met Amadea's rijlessen?' vroeg ze om hem af te leiden. 'Denk eraan dat je haar verbiedt roekeloze dingen te doen, hoor.' Amadea was inmiddels zeven en een durfal; tot ontzetting van haar moeder deed ze niets liever dan op haar paard over sloten en hekken springen.

'Ik geloof niet dat ik haar iets kan verbieden,' zei Antoine met een scheef glimlachje. 'Ze heeft over een heleboel zaken haar eigen ideeën.' Ze was een intelligent meisje met net zo'n brede belangstelling als haar moeder, maar haar ondernemingslust was een bron van bezorgdheid voor haar ouders. Ze ging ervan uit dat alles haar zou lukken, ze was nergens bang voor. Hoewel dat een bewonderenswaardige eigenschap was, kon het ook te ver gaan. Beata was altijd bang voor ongelukken; Amadea was enig kind en alle aandacht en liefde van haar ouders waren voor haar. Beata betreurde dat wel eens, maar na zeven jaar ging ze ervan uit dat Amadea enig kind zou blijven. 'Zal ik je even thuisbrengen?' vroeg Antoine, nog steeds een beetje ongerust. Beata had een bleke huid, maar als ze zich niet goed voelde, werd ze vaalwit en dat was ze nu ook. Véronique was bang dat ze opnieuw zou flauwvallen.

'Maak je geen zorgen, ik ga thuis gewoon een poosje liggen. Ga maar gauw terug naar onze bengel.' Hij gaf haar een kus, en even later bracht Véronique Beata naar bed en ging terug naar haar eigen huis.

Toen Antoine die avond thuiskwam, zag Beata er weer normaal uit, maar de volgende morgen was het weer mis. Ze had moeite met opstaan en zag grauw. Omstreeks lunchtijd ging hij terug naar huis om te kijken hoe het met haar ging.

'Hoe voel je je nu?' vroeg hij met een frons tussen zijn wenkbrauwen. Hij vond het afschuwelijk als ze ziek was. Zijn vrouw en zijn dochter waren zijn enige familie, en de vorige winter had er een gevaarlijke griep geheerst.

'Een stuk beter,' antwoordde ze zo opgewekt mogelijk. Dat was niet waar, zag hij. Hij kende haar beter dan wie ook.

'Ik wil dat je naar de dokter gaat,' zei hij ferm.

'Die kan er toch niets aan doen. Ik zal straks een dutje doen voordat Amadea uit school komt, dan ben ik vanavond weer opgeknapt.' Ze stond erop de lunch klaar te maken, maar toen ze tegenover elkaar aan tafel zaten, zag hij dat ze nauwelijks iets at. Meteen nadat hij weer weg was, ging ze terug naar bed. Een week later was Antoine nog steeds ongerust. Hoewel Beata volhield dat haar niets mankeerde, zag hij dat het tegendeel waar was. 'Als je zelf niet naar de dokter gaat, breng ik je naar hem toe. Maak alsjeblieft een afspraak, Beata. Ik weet niet waarom je zo lang wacht.' Ze wachtte omdat ze bang was voor een teleurstelling. Ze vermoedde inmiddels wat er met haar aan de hand was en ze wilde wachten tot ze meer zekerheid had voordat ze het Antoine vertelde. Maar ten slotte gaf ze toe en ging naar de dokter. Hij bevestigde haar vermoeden en toen Antoine die avond thuiskwam, zat ze stralend op hem te wachten, ook al voelde ze zich ellendig.

'Wat zei de dokter?' vroeg Antoine bezorgd toen Amadea naar boven was gegaan om haar pyjama aan te trekken.

'Dat ik kerngezond ben. Ik hou van je, Antoine!' Ze was zo blij dat ze wel kon juichen.

'Zei hij dat?' vroeg Antoine lachend. 'Nou ja, dat is mooi, maar dat wist ik al. Kon hij je ook nog vertellen wat je verder mankeert?' Omdat ze zo vrolijk was, besefte hij al dat het niets ergs kon zijn.

'Niets wat over een tijdje niet over is,' antwoordde ze raadselachtig.

'Is het dan toch griep? Dan moet je erg voorzichtig zijn, liefste.' Ze wisten dat daar vorige winter mensen aan gestorven waren.

'Nee hoor, daar lijkt het niet op,' stelde ze hem gerust. 'Wat mij mankeert, is dat ik in verwachting ben!' Ze straalde. 'We krijgen weer een baby!' Eindelijk werden haar gebeden beantwoord, acht jaar na de geboorte van hun eerste kind.

'Echt waar?' Net als zij had Antoine de hoop op een tweede kind allang opgegeven, want in al die tijd was Beata niet meer zwanger geworden terwijl het de eerste keer meteen was gebeurd. 'Wat geweldig, liefste! Wat fantastisch, wat een wonder!' Hij keek net zo blij als zij.

'Wat is een wonder?' vroeg Amadea in haar nachthemd vanuit de deuropening. 'Wat is er gebeurd?' Ze wilde altijd alles weten en overal aan meedoen. Hoewel ze niet alleen erg intelligent, maar ook erg koppig was, was ze ook zorgzaam en aanbad ze haar ouders. Even was Antoine bang dat ze jaloers zou worden en met een opgetrokken wenkbrauw keek hij Beata aan.

Beata knikte.

'Je moeder heeft me net heel goed nieuws verteld,' zei hij trots. 'Je krijgt een broertje of een zusje.'

'O ja?' Amadea staarde hem verbijsterd aan en keek toen naar haar moeder. Ook Beata vroeg zich opeens af of haar dochter, die altijd hun oogappel was geweest, een aanvulling van hun gezin zou verwelkomen, al had ze vaak gezegd dat ze graag een broertje of zusje zou willen hebben. 'Wanneer?'

'Twee weken na je volgende verjaardag. Dan ben je acht,' antwoordde Beata.

'Waarom moeten we er zo lang op wachten?' vroeg Amadea met een teleurgesteld gezicht. 'Kan het niet eerder? Vraag het eens aan de dokter.'

'Zoiets heeft tijd nodig, daar kan ik niets aan veranderen,' zei Beata glimlachend. Amadea dacht blijkbaar dat je een baby bij de dokter kon bestellen. Zijzelf zou dertig zijn als het kind geboren werd en Antoine was net tweeënveertig geworden. Gelukkig verheugde Amadea zich dus net zo op de komst van de baby als zij.

'Heb je om een jongen of een meisje gevraagd?' vroeg Amadea.

'Daar kun je ook niet om vragen, je moet afwachten wat God je stuurt. Maar voor papa hoop ik dat het een jongen wordt,' zei Beata oprecht.

'Waarom wil papa een jongen? Meisjes zijn veel beter. Ik wil een zusje.'

'Laten we maar gewoon afwachten wat het wordt.' Antoine en Beata keken elkaar liefdevol aan en glimlachten tegen hun dochter. Het kon Antoine niets schelen of het een jongen of een meisje werd, als het kind maar gezond was.

'Het wordt een meisje,' zei Amadea vastberaden, 'en ze wordt mijn baby. Ik zal alles voor haar doen. Mag dat?'

'We vinden het fijn dat je mama wilt helpen,' zei Antoine liefdevol.

'Hoe zullen we haar noemen?' vroeg Amadea praktisch.

'Daar moeten we maar eens goed over nadenken,' antwoordde Beata. Ze was moe en opgewonden tegelijk. Ze had hier heel vaak van gedroomd en toen ze de hoop had opgegeven, was het toch nog gebeurd. 'Meisjes- en jongensnamen.'

'Nee, alleen meisjesnamen. En ik vind het echt stom dat we zo lang moeten wachten.' Beata was bijna drie maanden zwanger, de baby zou half april geboren worden. Dat duurde inderdaad nog erg lang, vooral voor een zevenjarig meisje.

De zwangerschap verliep niet zo gemakkelijk als de vorige keer, maar de dokter wees haar erop dat ze inmiddels acht jaar ouder was. Ze was vaak niet lekker en in de laatste twee maanden had ze een paar keer het gevoel dat de weeën begonnen. De dokter zei dat ze zich heel rustig moest houden. Antoine was extra zorgzaam en bracht zo veel mogelijk tijd met Amadea door om Beata rust te gunnen. Beata breide mutsjes, sokjes, truitjes en dekentjes, en Amadea mocht ook wat breien. Verder naaide Beata hemdjes en andere kleertjes, allemaal dingen die zowel een jongen als een meisje kon dragen. Amadea bleef volhouden dat ze een zusje wilde. Ze vond het prachtig dat de baby in de buik van haar moeder groeide, ze had niet geweten dat het zo ging. Ze had wel eens eerder zwangere vrouwen gezien, maar ze had gedacht dat die alleen maar erg dik waren.

Nu dacht ze opeens dat elke dikke vrouw die ze op straat zag een baby verwachtte, en Beata moest haar er keer op keer aan herinneren dat ze het niet mocht vragen.

Beata bleef de laatste maand van haar zwangerschap thuis en ze vond het heel erg dat Maria niet bij haar was. Deze keer zouden de dokter en een vroedvrouw haar bijstaan. Antoine was opgelucht, maar Beata bekende tegen hem dat zij het jammer vond. De dokter had al gezegd dat Antoine er niet bij mocht zijn. Volgens hem zou dat Beata te veel afleiden en het hoorde nu eenmaal niet. Beata dacht vol weemoed terug aan haar eerste bevalling in de Zwitserse boerderij.

'Hoor eens, liefste, ik heb veel liever dat je nu in goede handen bent. Ik wil niet dat je nog eens zo'n marteling moet ondergaan,' zei Antoine. Beata was het ergste al vergeten, maar Antoine niet. Hij rilde nog als hij eraan dacht hoe ze had gegild. 'Misschien weet hij een manier om het wat sneller te laten verlopen.'

Uiteindelijk hielp Moeder Natuur een handje mee. De dokter had haar gewaarschuwd dat het net als de eerste keer wel eens lang zou kunnen duren, want in de tussenliggende acht jaar was haar lichaam de eerste bevalling allang vergeten. Hij had gemerkt dat vrouwen die hun kinderen met grote tussenpozen kregen, elke keer een even zware bevalling moesten doormaken. Dat vond Beata geen opwekkende gedachte, bovendien vond ze de vroedvrouw al meteen niet aardig. Ze wenste dat zij en Antoine in de trein konden stappen om naar Maria te gaan. Ze hielden elkaar nog steeds van hun wel en wee op de hoogte en Maria had geschreven dat ze erg blij was met het nieuws over hun tweede kind. Antoine en Beata waren steeds van plan geweest nog eens bij de Zubers op bezoek te gaan, maar Antoine had het altijd te druk met de stoeterij.

Op een middag kwam Beata thuis van een wandeling met Amadea en ging koekjes bakken en een uitgebreid etentje klaarmaken voor Antoine, om hem te verrassen. Ze voelde zich opeens een stuk beter en tot veel meer in staat. Maar net toen ze naar boven ging om zich te verkleden, voelde ze de bekende pijn in haar onderbuik. Die had ze de laatste weken steeds, maar niet zo erg als nu. Toch trok ze een andere jurk aan, kamde haar haren, deed lipstick op en ging weer naar de keuken, waar ze een kalkoen in de oven had gezet. Toen Antoine thuiskwam, vond hij haar erg vrolijk, maar ook een beetje rusteloos. De buikpijn duurde de hele avond, maar ze wilde Antoine niet bezorgd maken en het was niet erg genoeg om de dokter te bellen. Amadea klaagde dat de baby veel te lang op zich liet wachten en haar ouders maanden haar lachend om geduldig te zijn. Pas toen Beata Amadea naar bed had gebracht en weer beneden kwam, werd de pijn erger.

'Is er iets?' vroeg Antoine. Hij had zich een glas cognac ingeschonken, wat hij zelden deed, en bedankte haar voor het lekkere eten. 'Je hebt de hele avond nauwelijks gezeten.'

'Ik zit tegenwoordig altijd, volgens mij heb ik veel te veel gezeten. Sinds gisteren heb ik opeens weer veel meer energie en voel ik me een stuk beter.'

'Mooi zo, geniet er dan maar van, maar maak het niet te dol. De bevalling kan elk moment beginnen.'

'Arme Amadea kan nauwelijks meer wachten.' Een felle pijnscheut ging door haar heen, maar ze klemde haar kaken op elkaar, omdat ze Antoine eerst nog even rustig van zijn cognac wilde laten genieten. Hij had het toch al zo druk, vooral nu hij er weer vier hengsten bij had gekocht.

Antoine keek naar zijn vrouw en bewonderde haar schoonheid, al was ze weer enorm dik. Toen hij zijn laatste slok cognac had doorgeslikt, zag hij dat Beata ineenkromp. De pijn was zo scherp dat ze niets meer kon zeggen, maar hij was ook meteen weer over.

'Mijn god, wat is er? Gaat het? Ik zal meteen de dokter bellen.' Maar van de vorige keer wisten ze nog dat ze alle tijd hadden, dat dit nog maar het begin was. Beata herinnerde zich dat ze de vorige keer ook urenlang pijn had gehad voordat de geboorte vroeg in de ochtend op gang was gekomen en Amadea pas vijftien uur later ter wereld kwam. Ze wilde liever nog een paar rustige uren met Antoine doorbrengen voordat de dokter en de vroedvrouw het zouden overnemen en hij tot na de geboorte verbannen werd.

'Ik ga gewoon een poosje liggen en zelfs als het tijd is, zal de baby waarschijnlijk morgen pas komen.' Het was tien uur, en ze liep langzaam naar boven. Antoine ging met haar mee. Ze lachte toen hij aanbood haar te dragen, maar op de drempel van hun slaapkamer kwam de volgende wee en toen voelde ze ook druk op haar onderbuik en onder in haar rug. Antoine hielp haar te gaan liggen en Beata vroeg zich af hoe ze het allemaal had kunnen vergeten, terwijl de vorige bevalling haar nu opeens weer helder voor de geest stond.

Opnieuw stelde Antoine voor de dokter te bellen, en weer smeekte ze hem nog even te wachten. 'Dan mag je niet langer bij me blijven,' zei ze angstig.

'Ik ga niet weg, alleen naar de kamer hiernaast,' beloofde hij. Zoals Maria acht jaar geleden had gedaan, had Beata een grote stapel oude handdoeken en lakens klaargelegd. Ze hoopte dat Amadea niet zou schrikken van akelige geluiden, maar als het een beetje meeliep, zou zij wanneer het ergste begon op school zijn. Ze hield zich opnieuw voor dat ze er rekening mee moest houden dat het weer net zo lang zou duren, maar opeens kreeg ze twee sterke weeën achterelkaar en hevige aandrang om te persen. Het leek wel of er zich een vrachtauto in haar lichaam boorde, en ze keek Antoine geschrokken aan.

'O mijn god, de baby komt er al aan!'

'Dat weet ik,' zei hij kalm, gesterkt door de cognac. Hij herkende alle symptomen, en deze keer wist hij wat hem te wachten stond en raakte hij niet in paniek. 'Waar ligt het nummer van de dokter?'

'Nee, ik bedoel...' zei ze, terwijl ze hijgend zijn arm greep, '... ik kan niet meer... ga niet... de baby komt eraan!' Zonder verdere waarschuwing begon ze heel hard te kreunen en werd haar gezicht eerst spierwit en toen donkerrood. Ze perste al! Ze kon het niet helpen, de druk was te groot.

'Nog niet persen, dan word je doodmoe!' Antoine zei hetzelfde als Maria toen het de eerste keer was begonnen. Het zou nog uren duren, maar hij wilde nu alvast de dokter bellen, als Beata hem tenminste losliet. Ze kneep hard in zijn hand en hij zag dat de weeën elkaar opvolgden.

'Antoine... help me... uitkleden...' Samen slaagden ze erin haar kleren uit te trekken en toen zag hij dat ze gelijk had, dat de baby er letterlijk aankwam! Dit had hij niet verwacht. Hij kon het hoofdje zelfs al zien! En de weeën waren nog maar vijf minuten geleden begonnen, dacht hij. Beata besefte dat ze al de hele middag weeën had gehad.

'Ga liggen,' zei hij streng, maar hij had geen idee wat hij nu moest doen. Hij probeerde te bedenken wat Maria bij de geboorte van Amadea allemaal had gedaan. 'Kun je niet even wachten tot ik de dokter heb gebeld?' vroeg hij. Maar eigenlijk durfde hij haar niet alleen te laten, ook niet om Véronique te bellen, al wist zij waarschijnlijk nog minder van bevallingen dan hij. Hij probeerde zich voorzichtig los te trekken om Beata's adresboek te zoeken, maar ze liet hem niet gaan.

'Nee... niet doen... O mijn god... Help me alsjeblieft, Antoine...'

'Rustig maar, liefste, rustig maar, ik blijf bij je, ik ga niet weg. Weet je zeker dat je nu al moet persen?' Behalve bij haar blijven, had hij geen flauw idee wat hij moest doen.

'Haal de handdoeken!' riep ze. Hij rende naar de badkamer, nam een stapel mee en spreidde die zo goed mogelijk onder haar uit. Hij zag dat ze vreselijk pijn leed en hield haar net als de eerste keer stevig bij haar schouders vast. Maar deze keer hoefde ze nauwelijks iets te doen, de baby kwam vanzelf. Beata gaf een gil en even later kwam er een hoofdje tevoorschijn. Het mondje ging open en het kindje begon meteen te schreeuwen. Ze keken elkaar geschrokken aan, en Antoine hielp Beata met bemoedigende woorden door de volgende persweeën heen tot de baby op het bed lag, luid krijsend. Het was weer een meisje. Antoine wikkelde haar in een handdoek en gaf haar aan haar moeder. Hij bukte zich om hun allebei een kus te geven en Beata lachte door haar tranen heen. De hele bevalling had nog geen halfuur geduurd. Antoine was nog helemaal van slag toen hij eindelijk de dokter belde, die zei dat hij er over vijf minuten zou zijn en dan de navelstreng zou doorknippen. Hij woonde vlakbij en wist waar ze woonden. Antoine ging naast moeder en kind zitten wachten en gaf hun allebei weer een kus.

'Ik hou van je, Beata, maar als je me nog eens zoiets levert, vermoord ik je! Ik had geen flauw idee wat ik moest doen. Waarom mocht ik de dokter niet bellen?'

'Ik dacht dat het nog uren zou duren en ik wilde graag dat je zo lang mogelijk bij me bleef. Het spijt me, ik wilde je niet de stuipen op het lijf jagen.' En ze was bang geweest. Het was zo snel gegaan, ze had niet verwacht dat het haar zou overvallen. Maar behalve de ergste pijn op het laatst was deze bevalling verbazingwekkend gemakkelijk verlopen.

Even later kwam de dokter, die de navelstreng doorknipte, moeder en dochter onderzocht en verklaarde dat ze het allebei uitstekend hadden doorstaan.

'Je had me déze keer al niet nodig, lieve kind, dus verwacht ik dat het de volgende keer nog sneller zal gaan.'

'Dan ga ik wel naar het ziekenhuis,' zei Antoine, terwijl hij de dokter nog een beetje beduusd een hand gaf.

De dokter belde de vroedvrouw en vroeg of ze wilde komen om moeder en kind te wassen. Tegen middernacht lag Beata fris en kalm uit te rusten, en lag de baby vredig in haar armen te slapen. Ze leek absoluut niet op Amadea. Ze was veel kleiner en had de tengere bouw van haar moeder, daarom was ze ook met veel minder moeite ter wereld gekomen. Amadea was nog steeds groot voor haar leeftijd en ze was slank, net als haar vader. De baby had donker haar en de kleur van haar ogen was nog niet duidelijk.

Toen Amadea de volgende morgen de slaapkamer binnenkwam, slaakte ze een kreet van blijdschap. Ze had niets van de commotie van de vorige avond gemerkt. Gelukkig sliep ze altijd erg vast, dacht Beata.

'Ze is er! Ze is er!' Amadea huppelde door de kamer en toen naar de wieg. 'Hoe zullen we haar noemen? Mag ik haar vasthouden?' Beata en Antoine hadden tot ze in slaap vielen over namen gepraat, maar ze wilden eerst nog Amadea's mening horen.

'Wat vind je van Daphne?' vroeg Beata.

Amadea keek met een ernstig gezicht naar haar zusje, dacht even na en knikte. 'Ja, dat vind ik een mooie naam.'

'Gelukkig,' zei Beata. 'Dan heet ze Daphne.'

Amadea klom op het bed en ging naast haar moeder zitten, die de baby voorzichtig in haar armen legde. Beata kreeg tranen in haar ogen toen ze naar het tafereeltje keek. Ze had Antoine graag een zoon willen geven, maar ze was zielsgelukkig met haar twee dochters: het mooie blonde meisje en het donkere kindje dat sprekend op haarzelf leek. Ze keek naar Antoine, die in de deuropening glimlachend toekeek, en ze wisselden een lange, innige blik. Ze hadden acht jaar op dit moment moeten wachten.

'Ik hou van je,' zei ze geluidloos tegen hem, want dat deed ze, meer dan ooit. Hij knikte met vochtige ogen. Ze hadden erg veel verloren, maar ze hadden er meer dan genoeg voor teruggekregen.

7

Toen Daphne twee was, was Amadea tien en zoals Amadea voorspeld had, was Daphne haar kind. Ze bemoederde haar, verwende haar en nam haar overal mee naartoe, alsof ze een pop was die haar nooit verveelde. Ze was ook heel handig met haar zusje; Beata kon de verzorging met een gerust hart aan haar overlaten. Alleen wanneer Amadea naar school of bij haar vader in de manege was, had Beata Daphne voor zichzelf. Inmiddels was Amadea een ervaren amazone; ze had al enkele springconcoursen gewonnen en ze wist heel veel van paarden. Antoine was terecht trots op haar, maar hij aanbad allebei zijn dochters en hield nog steeds zielsveel van zijn vrouw. Hij was een bijzonder goede vader en echtgenoot, en Beata besefte dat ze een benijdenswaardige vrouw was.

In juni kreeg Antoine een telegram. Zonder dat zijn vader ooit nog met hem had gesproken of hem de in zijn ogen afschuwelijke misstap had vergeven, was hij overleden. Maar hoe kwaad hij ook op Antoine was geweest, hij had er niet onderuit gekund zijn oudste zoon zijn titel, zijn land en zijn fortuin na te laten. Met een verbijsterd gezicht kwam Antoine thuis, met het telegram in zijn hand.

'Wat is er aan de hand?' Beata zag aan zijn gezicht dat hij ontdaan was.

'Je bent gravin geworden.' Ze moest even nadenken voordat ze begreep wat hij bedoelde. Ze wist hoe hij had geleden onder de breuk met zijn vader, en nu zou die nooit meer kunnen worden gelijmd. Het was een verschrikkelijk verlies voor hem.

'Wat erg voor je,' zei ze zacht. Ze ging naar hem toe en sloeg haar armen om hem heen. Hij hield haar een poosje stevig vast, slaakte een diepe zucht en ging zitten. In het telegram stond dat zijn vader een week geleden begraven was. De familie had niet eens het fatsoen gehad hem de begrafenis te laten bijwonen, en het telegram kwam van een notaris.

'Ik wil mijn broer spreken,' zei Antoine nadenkend. 'Dit heeft lang genoeg geduurd, we moeten er nu maar eens een eind aan maken. Ik moet toch naar de Dordogne om met de notaris te praten.' Er moest van alles geregeld worden; het kasteel en alles wat erbij hoorde, was nu zijn verantwoordelijkheid. Zijn broer Nicolas zou een klein deel van het fortuin hebben geërfd, maar Antoine had al besloten dat ze ieder de helft zouden krijgen. Hij kon zich inmiddels veroorloven royaal te zijn. 'Ik zal morgen met Gérard praten, want ik wil zo gauw mogelijk naar Frankrijk en ik heb geen idee hoe lang ik weg zal blijven.' Maar ze beseften beiden dat dit het einde betekende van hun leven op het landgoed van de Daubigny's. Als graaf De Vallerand moest Antoine zijn eigen landgoed beheren; na een afwezigheid van elf jaar moest de verloren zoon terug naar huis. Beata kon nauwelijks bevatten dat ze opeens gravin was geworden, en Antoine moest Amadea uitleggen wat er allemaal zou gaan gebeuren.

Eerst had Antoine de volgende morgen aan het ontbijt een gesprek met Gérard. Hij beloofde nog een paar weken te blijven en zou na zijn gesprek met de notaris in Frankrijk voor een maand terugkomen om een opvolger te zoeken en in te werken. Hij had al een paar ideeën en daar stond Gérard voor open, al vond hij het verschrikkelijk Antoine te moeten verliezen. Ze waren al jarenlang goede vrienden en Antoine had de stoeterij opgebouwd tot een van de beste in heel Europa. Hun paarden waren wijd en zijd bekend.

Twee dagen later stelde Antoine Gérard voor een rit te maken op twee nieuwe hengsten, als een gepast afscheid na hun lange samenwerking. Antoine had de paarden onlangs op een veiling gekocht; het waren prachtige, vurige dieren. Amadea, die had gemopperd omdat ze niet mee mocht, keek hen na toen ze het erf af reden en ging terug naar huis. Toen ze die middag boven met haar zusje met poppen zat te spelen, hoorde ze dat er werd aangebeld en dat haar moeder iemand binnenliet. Een poosje later ging ze naar beneden om wat koekjes te halen en toen zag ze dat haar moeder in de woonkamer met Gérard en een van de trainers van de manege zat te praten. Haar moeder had een geschokte uitdrukking op haar gezicht en toen ze Amadea hoorde aankomen, keek ze om en zei streng: 'Ga terug naar boven, Amadea.' Dit was zo ongewoon dat Amadea meteen gehoorzaamde, maar boven bij Daphne vroeg ze zich angstig af wat er was gebeurd. Het moest iets heel ergs zijn, dacht ze.

Het leek uren te duren voordat haar moeder naar boven kwam, en ze huilde. Ze omhelsde Amadea en vertelde haar met een door tranen verstikte stem dat haar vader van de nieuwe hengst was geworpen.

'Is hij gewond?' vroeg Amadea bezorgd. Ondanks zijn zwakke arm was hij een uitstekende ruiter. Snikkend schudde Beata haar hoofd, minutenlang niet in staat om de woorden uit te spreken. 'Papa is dood, Amadea. Papa...' bracht ze uiteindelijk uit. Amadea begon ook te huilen.

Een poosje later kwam Véronique op de meisjes passen terwijl Beata naar de stallen ging. Antoine had zijn nek gebroken, hij was op slag dood geweest. De man voor wie ze haar leven had willen geven, was dood. Ze wist niet hoe ze het moest verdragen.

De begrafenis was een kwelling voor Beata. De kerk was barstensvol. Iedereen die Antoine had gekend of met hem had gewerkt, had van hem gehouden. Gérard hield een lovende, ontroerende toespraak en Véronique zat naast Beata met een arm om haar heen. Na afloop was er een ontvangst op het kasteel en de hal stroomde vol met treurende paardenliefhebbers. Beata dwaalde als een geest in rouwkleren met haar kinderen tussen de mensen door.

De volgende dagen moest er van alles geregeld worden. De man van wie Beata zielsveel had gehouden, voor wie ze haar familie had verlaten, die evenveel van haar had gehouden en die haar nooit had bedrogen of teleurgesteld, was er opeens niet meer. Ze had geen flauw idee waar ze nu naartoe moest, wat ze nu moest doen. Gérard hielp haar zo goed mogelijk en Véronique bleef voortdurend bij haar in de buurt. Er moesten allerlei juridische zaken worden afgehandeld en Gérard schakelde zijn eigen advocaat in Frankrijk in. Het fortuin dat Antoine van zijn vader had geërfd, was nu voor de helft van Beata en daar kon ze met haar kinderen gemakkelijk van leven. Niet in weelde en luxe, maar ze hoefde zich geen zorgen te maken. Ze kon een huis kopen en de kinderen een goede opvoeding geven. Maar ze was op haar tweeëndertigste weduwe geworden.

Amadea besefte dat ze de sterfdag van haar vader nooit zou vergeten. Vanaf die dag was hun leven drastisch veranderd, en ze moesten verhuizen. Alleen Daphne begreep niet wat er allemaal aan de hand was. Beata had het gevoel dat haar eigen leven ook voorbij was.

Nicolas kreeg de titel, het kasteel, het land en zoals Antoine had beslist, de helft van het fortuin. Graaf Nicolas de Vallerand was een rijk man nu hij Antoines plaats had ingenomen. Antoine had zijn vader nog geen twee weken overleefd. Beata gaf niets om het verlies van iets wat ze nooit had gehad, alleen het verlies van Antoine telde.

Een paar weken later nam iemand die Antoine geschikt had gevonden de leiding van de stoeterij over. Gérard en Véronique hielpen Beata met het zoeken naar een ander huis, in Keulen. Die zomer verhuisden ze. Haar zwager stuurde een beleefde condoleancebrief, maar hij wilde haar blijkbaar nog steeds niet leren kennen en stelde ook geen belang in Antoines kinderen. Het was een heel formele brief, geadresseerd aan gravin De Vallerand. De titel mocht ze houden, al vond ze het een armzalige vervanging voor haar man. Beata haatte Nicolas omdat hij Antoine, net als zijn ouders, veel verdriet had gedaan en daarom had zij er ook geen behoefte aan hém te ontmoeten. Ze had de indruk dat hij haar de schuld gaf van de verwijdering tussen Antoine en zijn familie. Ze beantwoordde zijn brief niet, en ze vond het zinloos er met Amadea over te praten.

Het volgende jaar ging grotendeels aan Beata voorbij. Ze wist dat ze geen goede moeder voor Daphne meer was en ze was Amadea dankbaar dat ze die taak zo goed mogelijk van haar had overgenomen, ook al moest ze naar school. Beata kon het leven zonder Antoine niet aan en Amadea zag angstig hoe haar moeder steeds religieuzer werd en steeds vaker naar de kerk ging, de enige plek waar ze rust vond. Wanneer Amadea uit school kwam, trof ze bij Daphne regelmatig alleen de huishoudster aan, die haar hoofd schudde als Amadea naar haar moeder vroeg. Ze was pas elf, maar de last van de huishouding rustte nu al op haar schouders. Soms voelde ze zich zo verlaten dat ze ook maar naar de kerk ging en daar naast haar moeder ging zitten, en na verloop van tijd voelde ze zich daar steeds meer op haar gemak.

Op haar dertiende ging de oudere zus van haar beste vriendin, die uit een groot rooms-katholiek gezin kwam, het klooster in. Dat vond ze een heel boeiende stap. Haar vriendin en zij praatten daarna vaak over het idee van een roeping, hoe je die kreeg en hoe fijn dat moest zijn.

Ze begreep haar moeder niet meer. Niet alleen ging Beata elke dag naar de kerk, soms zelfs wel twee keer, maar ook bezocht ze soms een synagoge. Het was een indrukwekkend gebouw en er kwamen veel welgestelde mensen. Op een dag die Beata Jom Kippoer noemde, nam ze Amadea mee. Amadea vond het een fascinerende belevenis, maar ook een beetje eng. Haar moeder zat alleen maar naar een onbekende oudere vrouw te staren, die zich daar niets van aantrok. Die avond zat haar moeder met een stapeltje ingelijste, vergeelde foto's op schoot.

'Wie zijn die mensen, mama?' vroeg Amadea. Ze hield nog erg veel van haar moeder, maar ze had al drie jaar het gevoel dat ze haar eigenlijk kwijt was, dat haar moeder tegelijk met haar vader verdwenen was. Er werd thuis alleen nog maar gelachen wanneer Amadea en Daphne met elkaar speelden.

'Mijn ouders, mijn zusje en mijn broers,' antwoordde Beata. Amadea had nog nooit van hen gehoord. Haar vader had haar een keer verteld dat haar moeder en hij weeskinderen waren toen ze elkaar ontmoetten. Ze had het altijd heerlijk gevonden naar de verhalen over hun eerste ontmoeting in Zwitserland te luisteren: hoe ze meteen verliefd op elkaar waren geworden en hoe mooi haar moeder eruit had gezien toen ze trouwden. Ze wist dat ze tot zijzelf twee was bij familie in Zwitserland hadden gewoond en daarna waren verhuisd naar het huis waar ze was opgegroeid. Ze was er nog wel eens gaan paardrijden, maar dat had het gemis van haar vader alleen maar erger gemaakt. Haar moeder had haar pony verkocht. Gérard en Véronique hadden gezegd dat ze altijd welkom was, maar ze wist dat haar moeder het niet prettig vond als ze ging. Ze was bang dat er dan iets met haar zou gebeuren, net als met haar vader. Ze wilde haar moeder niet in angst laten zitten en had het paardrijden opgegeven, hoewel ze het miste.

'Zijn ze allemaal gestorven?' vroeg ze.

Haar moeder keek haar met een vreemde blik aan en antwoordde: 'Nee, ík ben gestorven.' Ze legde niet uit wat ze bedoelde en na een poosje ging Amadea terug naar Daphne. Daphne was een vrolijk meisje, dat haar oudere zus aanbad.

In de jaren daarna ging Beata elke keer op Jom Kippoer, de Grote Verzoendag, naar de synagoge. Op deze dag hoorde je je zonden te overdenken opdat God over je kon oordelen. Beata voedde haar kinderen op in het rooms-katholieke geloof en dat deed ze uit volle overtuiging, maar eens per jaar bezocht ze de synagoge en dan keek ze naar haar familie. Ze waren er altijd, de mannen gescheiden van de vrouwen. Elke keer nam ze Amadea mee, maar ze zei nooit waarom. Dat vond ze na al die tijd een te ingewikkeld verhaal. Bovendien hadden zij en Antoine steeds volgehouden dat hun ouders overleden waren en ze wilde niet voor leugenaarster doorgaan. Daarom had ze de kinderen ook nooit verteld dat ze van joodse afkomst was.

'Waarom wil je toch steeds naar de synagoge?' vroeg Amadea op haar vijftiende voor de zoveelste keer.

'Dat vind ik interessant, jij niet?' Beata gaf altijd hetzelfde antwoord, en Amadea vertrouwde haar beste vriendin toe dat ze het eigenlijk eerder luguber vond. Ze besefte dat haar moeder sinds de dood van haar vader vijf jaar geleden niet meer normaal had gefunctioneerd. De schok was te groot voor haar geweest. Amadea wist ook dat haar moeder haar vader dolgraag wilde volgen. Ze was pas achtendertig en nog steeds een mooie vrouw, maar ze wilde het liefst sterven.

Toen Amadea zestien was en Daphne acht, beloofde Amadea dat ze haar zusje op Jom Kippoer naar balletles zou brengen, wat betekende dat ze niet mee kon naar de synagoge. Ze was blij dat het deze keer niet hoefde, want ze vond het een akelige gebeurtenis. Ze ging veel liever naar de kerk, en de laatste tijd bad ze dat God haar zou opdragen het klooster in te gaan, net als de zus van haar vriendin. Ze had er met niemand over gepraat, maar ze vermoedde dat dit ook haar bestemming was. Zoals elk jaar ging Beata zwaar gesluierd naar de synagoge, deze keer alleen. En zoals elk jaar zag ze daar haar ouders weer. Ze had ook een andere keer kunnen gaan, maar dit leek haar de juiste dag, de dag van boetedoening en vergeving. Toevallig kwam ze achter haar moeder te zitten, en ze vond dat die er breekbaar uitzag. Als ze durfde, zou ze haar moeder kunnen aanraken. Maar op een wonderbaarlijke manier, alsof haar moeder haar ogen voelde, draaide Monika zich om en staarde naar de vrouw met de hoed en de sluier die achter haar zat. Beata lichtte de sluier op en ze keken elkaar even recht aan voordat haar moeder knikte en zich weer afwendde. Ze had niemand bij zich en toen ze de vrouwenafdeling van de synagoge verlieten, ging Beata naast haar lopen. Ze had niet meer het gevoel dat haar moeder haar wilde ontwijken. Monika was diep geraakt door de grote droefenis in de ogen van haar dochter. Toen hun handen elkaar raakten, pakte Beata de hand van haar moeder vast en Monika trok zich niet los. Even later moest haar moeder doorlopen naar haar vader. Ook hij was veel ouder geworden, maar hij was nog steeds een lange, trotse man. Hij was achtenzestig, haar moeder was vijf jaar jonger. Beata keek hen na toen ze de synagoge verlieten en nam een taxi terug naar huis.

'Hoe was het?' vroeg Amadea tijdens het avondeten.

'Hoe was wat?' Beata keek haar niet-begrijpend aan. Ze zei bijna nooit iets aan tafel en nu keek ze nog verstrooider dan anders. Ze dacht nog steeds aan haar moeder. Ze hadden elkaar zeventien jaar niet gesproken en in die tijd was er heel veel gebeurd. Zijzelf had twee dochters gekregen, haar man was overleden, ze was gravin geworden en alles was veranderd. De titel zei haar niets, maar haar zus zou er misschien van onder de indruk zijn.

'Je bent vandaag toch naar de synagoge geweest? Waarom doe je dat toch, mama?' Amadea wist dat haar moeder altijd veel belangstelling had gehad voor filosofische zaken en vooral voor religies, dus misschien ging ze alleen uit nieuwsgierigheid, of uit respect voor mensen van een ander geloof.

'Omdat ik het prettig vind.' Ze zei niet dat ze alleen ging om haar moeder te zien, dat ze haar vandaag voor het eerst weer aangeraakt had en dat haar dat, hoewel ze geen woord tegen elkaar hadden gezegd, veel goed had gedaan. Sinds Antoine overleden was, verlangde ze nog meer naar haar moeder dan vroeger en had ze heel sterk het gevoel dat ze het verleden en de toekomst met elkaar moest verbinden. Monika was haar band met het verleden, zoals zijzelf dat was voor haar dochters. 'Ik vind het afschuwelijk dat joden geen redacteur van een krant of landeigenaar meer mogen zijn en dat sommigen naar werkkampen worden gestuurd,' zei Amadea met een boos gezicht. Hitler was in januari rijkskanselier geworden en sindsdien werden er allerlei anti-joodse wetten uitgevaardigd. Dat wist Beata ook en ze vond het net zo erg, maar niemand kon er iets aan doen. Bovendien had ze genoeg aan haar eigen problemen, hoewel het groeiende antisemitisme haar angst aanjoeg.

'Hoe weet je dat?' vroeg ze geschrokken.

'Ik weet nog veel meer. Ik ben naar een paar lezingen van Edith Stein geweest en zij vindt dat vrouwen zich meer om de politiek, hun gemeenschap en het land moeten bekommeren. Ze heeft een brief aan de paus geschreven waarin ze het antisemitisme veroordeelt. En ik heb haar boek gelezen: Het leven van een joods gezin. Ze is als jodin geboren en onlangs non geworden. Ze is al elf jaar rooms-katholiek, maar de nazi's beschouwen haar nog steeds als een jodin. Ze mag niet meer lesgeven of lezingen houden, en nu zit ze in een klooster van de karmelietessen in Keulen. Ze is een beroemdheid.'

'Dat weet ik, ik heb ook wel eens iets over haar gelezen. Ze is een interessante vrouw.' Voor het eerst sinds jaren voerden Beata en haar dochter weer een echt gesprek met elkaar, deze keer als twee volwassenen. Amadea vond het zo leuk dat haar moeder wist wie Edith Stein was, dat ze besloot openhartig te zijn.

'Soms denk ik dat ik ook graag non zou willen worden. Ik heb er al eens met een priester over gepraat en hij vond het een goed idee.'

Beata keek haar dochter geschrokken aan. Voor het eerst drong het tot haar door hoe afzijdig ze zich had gehouden en hoe eenzaam Amadea moest zijn. Behalve haar schoolvriendinnen was thuis een kind dat half zo oud was als zij haar enige gezelschap. Haar vader was al zes jaar dood. Beata nam zich voor meer aandacht aan haar te schenken.

'Je vader zou het niet goedkeuren als je het klooster in ging,' zei ze. Ze herinnerde zich hoe hij had gereageerd toen de priester die hun huwelijk had ingezegend, had gezegd dat zijzelf een goede non zou zijn. Antoine had dat niet alleen vanwege haar een slecht idee gevonden, hij was van mening geweest dat een vrouw haar leven niet op die manier moest verspillen, dat ze moest trouwen en kinderen krijgen. 'Je kunt later beter trouwen en kinderen krijgen,' herhaalde ze Antoines woorden, alsof het haar plicht was zijn wens aan haar dochter door te geven.

'Misschien geldt dat niet voor iedereen. Gretchens zus is drie jaar geleden het klooster ingegaan en ze vindt het er heerlijk. Ze heeft vorig jaar haar eerste gelofte afgelegd.'

Beata werd er zich steeds meer van bewust hoe weinig ze nog van het leven van haar kinderen wist. Amadea klonk alsof haar besluit al vaststond. Ik moet beter op haar letten en meer met haar praten, dacht Beata. Niet alleen over Daphnes balletlessen en schooltijden, maar over dingen die zij belangrijk vindt. Ze hoopte dat het niet te laat was om de draad van het moederschap weer op te pakken. Sinds Antoines dood was ze als verdoofd door het leven gegaan en had ze haar kinderen verwaarloosd. Haar lichaam was bij haar kinderen, haar geest was bij Antoine.

'Ik wil niet meer dat je naar lezingen zoals die van Edith Stein gaat, Amadea, of naar bijeenkomsten van andere radicalen, als je dat soms ook doet. En je moet voorzichtig zijn als je het over Hitler hebt, behalve thuis natuurlijk.'

'Ben je het dan met hem eens, mama?' vroeg Amadea geschokt. 'Nee, dat niet.' Beata had het gevoel dat haar hoofd eindelijk weer helder werd en ze vond het leuk serieus met Amadea te praten. Haar oudste dochter was een intelligent meisje; ze deed haar denken aan haarzelf op die leeftijd, toen ze filosofische boeken las en graag met haar broers en met vrienden over politiek praatte. Amadea had natuurlijk haar schoolvriendinnen om dit soort gesprekken mee te voeren, maar thuis had ze niemand. 'Maar het is gevaarlijk dat te laten merken. Hitler neemt inderdaad allerlei maatregelen tegen de joden, maar zelfs op jouw leeftijd kun je in de problemen raken als je daar te luidruchtig tegen protesteert. Het kan zelfs gevaarlijk zijn.'

Amadea zag dat haar moeder het meende. Ze zei dat ze het walgelijk vond dat ze in mei al die boeken hadden verbrand.

'Waarom hebben ze boeken verbrand?' vroeg Daphne nieuwsgierig. Ze begreep niets van het gesprek.

'Omdat ze de mensen bang willen maken,' antwoordde Amadea. 'Ze sturen mensen naar werkkampen omdat ze joods zijn. Op mijn verjaardag hebben de nazi's de mensen zelfs verboden naar joodse winkels te gaan.'

'Is dat jouw schuld?' Daphne keek haar grote zus verschrikt aan, en Amadea lachte.

'Nee, natuurlijk niet, het was toeval, maar het was heel gemeen.'

'Zien joden er anders uit dan andere mensen?' vroeg Daphne. 'Natuurlijk niet!' riep Amadea verontwaardigd. 'Hoe kom je daarbij?'

'Onze juf zegt dat joden een staart hebben,' zei Daphne onschuldig.

Haar moeder en zus keken haar ontsteld aan en Beata zei: 'Dat is niet waar.' Ze vroeg zich af of ze moest bekennen dat zij als jodin geboren was, maar ze wist eigenlijk niet hoe, want voor hen was ze altijd rooms-katholiek geweest. Sommigen beweerden dat de nazi's het alleen op arme joden, daklozen en misdadigers hadden gemunt, niet op mensen zoals haar familie. Ze wilden van Duitsland een net land maken en respectabele joden mochten daar gerust blijven wonen, daar was ze van overtuigd. Toch hield ze haar joodse afkomst liever voor zich.

Het was een interessant gesprek geworden en ze bleven langer aan tafel zitten dan anders. Beata had niet geweten dat Amadea belangstelling had voor politiek en de maatschappij, en wat was ze zelfstandig geworden! Ze had geen idee gehad van haar dochters geworstel met de vraag of ze een religieuze roeping had, wat Beata een grotere zorg vond dan haar politieke mening. Was dat het gevolg van de geschriften, de lezing en de toetreding tot het klooster van Edith Stein? Zoiets kon diepe indruk op jonge meisjes maken. En de zus van haar vriendin was ook non geworden. Beata wilde liever niet dat Amadea hun voorbeeld zou volgen, maar zijzelf had de afgelopen jaren geen enkele moeite gedaan om enig tegenwicht te bieden. Ze ging nooit uit, ze had geen vrienden en ze ging alleen nog om met de Daubigny's, en dat was zelden. In de elf jaar dat ze samen was geweest met Antoine had ze alleen belangstelling gehad voor hem en hun kinderen, en sinds zijn dood had ze zich uit de wereld teruggetrokken. Dat kon en wilde ze nu niet meer veranderen, maar ze nam zich wel voor de gebeurtenissen in de wereld wat nauwlettender te volgen. Amadea was beter op de hoogte dan zij. Ze hoopte dat Amadea haar ideeën over antisemitisme niet op school verkondigde, en de volgende dag maande ze haar dan ook dit niet te doen.

Een week later ging Beata opnieuw naar de synagoge, want ze wilde geen jaar wachten tot ze haar moeder weer zag. Deze keer ging ze expres achter haar zitten en hoefde ze haar sluier niet op te lichten. Haar moeder herkende haar meteen. Na de dienst drukte Beata een papiertje in de gehandschoende hand van haar moeder met haar adres en telefoonnummer erop. Toen ze zag dat haar moeder haar vingers eromheen sloot, glipte ze weg. Haar vader hoefde ze niet te zien. Nu kon ze alleen nog maar hopen dat haar moeder dapper genoeg was om op te bellen. Haar grootste verlangen was haar moeder weer te kunnen omhelzen en met haar te praten, en ze popelde om haar de meisjes voor te stellen.

Het duurde twee lange dagen, en toen Monika belde, nam Amadea de telefoon aan. Ze hadden net gegeten en Beata was met Daphne een spelletje aan het doen. Het was Amadea opgevallen dat het opeens veel beter ging met haar moeder en dat ze ha,ar best deed om hun meer aandacht te geven. Misschien was de lange depressie eindelijk voorbij.

'Iemand wil je spreken,' zei Amadea tegen Beata.

'Wie is het?' Beata was even vergeten dat ze op een telefoontje van haar moeder wachtte en dacht dat het misschien Véronique was. Véronique had Beata al maanden geleden gevraagd een jurk voor haar te naaien voor het kerstfeest, omdat ze hoopte dat dat Beata zou helpen weer tot zichzelf te komen. Maar Beata had haar steeds ontweken; sinds de dood van Antoine had ze alleen af en toe iets eenvoudigs voor de meisjes gemaakt en had ze verder nergens aan willen beginnen. Bovendien had ze het geld niet meer nodig.

'Ze zei niet wie ze was,' antwoordde Amadea. Ze nam Daphne mee naar boven en Beata liep naar de telefoon.

'Hallo?'

'Beata?' fluisterde haar moeder, waarschijnlijk omdat ze bang was dat iemand haar zou horen. Jacob was niet thuis, maar iedereen wist dat hij haar verboden had met haar dochter te praten. Hun dochter was dood.

Beata's adem stokte. 'O mijn god, wat fijn dat je belt! Ik zag in de synagoge dat je nog steeds een heel mooie vrouw bent, je bent geen spat veranderd!' Na zeventien jaar was dat natuurlijk niet waar, maar voor Beata was haar moeder dezelfde gebleven.

'Je zag er zo verdrietig uit, Beata. Ben je ziek of zo?'

'Nee, maar Antoine is overleden.'

'Wat erg voor je.' Het klonk oprecht, en Monika meende het ook. Haar dochter had er zo indroevig uitgezien dat ze had moeten bellen. Ze kon haar niet langer negeren, wat Jacob ook zei.

'Wanneer?'

'Zes jaar geleden. Ik heb twee fantastische dochters, Amadea en Daphne.'

'Lijken ze op jou?' vroeg Monika met een glimlach in haar stem.

'De jongste wel, de oudste lijkt op haar vader. Zou je ze willen zien, mama?'

Het bleef heel lang stil. Ten slotte slaakte Monika vermoeid een zucht, want alles was toch al zo moeilijk tegenwoordig. 'Ja, dat zou ik graag willen.'

'O, wat fijn!' Beata klonk als een opgewonden meisje. 'Wanneer wil je komen?'

'Zal ik morgenmiddag komen theedrinken? Dan zijn de meisjes vast wel thuis uit school.'

'We zullen allemaal op je wachten.' De tranen rolden over Beata's wangen. Hier had ze jarenlang om gebeden. Om vergeving. Verzoening. Om nog één keer haar moeders armen om zich heen te voelen.

'Wat zeg je tegen de meisjes?'

'Dat weet ik nog niet, daar zal ik vanavond over nadenken.'

'Ze zullen me haten als je ze de waarheid vertelt,' zei Monika triest. Ze verlangde net zoveel naar Beata, haar eigen kind, als haar dochter naar haar verlangde. Er gebeurden toch al zoveel nare dingen tegenwoordig. Jacob was bang dat ook zij de dans niet zouden ontspringen, maar Horst en Uwe waren optimistisch. Ze waren solide Duitsers, geen rondzwervende joden. De nazi's hadden het alleen op criminelen gemunt, niet op mensen van aanzien zoals zij. Maar Jacob dacht er anders over. En ze waren al aardig op leeftijd. Ze wilde haar dochter zien. Bij Beata's vertrek was er een stukje van haar hart afgebroken en nu had ze de kans om de breuk te lijmen.

'Ze hoeven de waarheid niet te weten, we kunnen papa de schuld geven.' Ze wisten allebei dat Jacob nooit zou toegeven.

Er bestond geen enkele kans dat Amadea en Daphne hem ooit zouden ontmoeten. Maar Monika wilde niet langer gedwongen worden aan deze tragedie mee te werken, dat kon ze zichzelf en Beata niet langer aandoen. 'Maak je maar geen zorgen, mama, ik bedenk wel iets. Ik weet zeker dat ze zich op je komst zullen verheugen. Dat doe ik ook, mama...' Tranen verstikten haar stem. 'Ik kan bijna niet wachten.'

'Ik ook niet.' In Monika's stem klonk nu opwinding door.

Beata dacht er de hele avond over na en de volgende morgen aan het ontbijt zei ze tegen haar dochters dat er die middag iemand zou komen die hen wilde ontmoeten.

'Wie dan?' vroeg Amadea zonder veel belangstelling. Ze had die dag een examen en ze was laat naar bed gegaan omdat ze had zitten studeren. Ze was een uitstekende leerling.

Na een korte aarzeling zei Beata: 'Jullie grootmoeder.'

De meisjes staarden haar met grote ogen aan. 'Ik dacht dat ze allemaal dood waren,' zei Amadea wantrouwig. Was dat dan niet waar?

'Ik heb tegen jullie gelogen,' biechtte Beata op. 'Toen ik met je vader trouwde, waren Frankrijk en Duitsland met elkaar in oorlog en waren de Fransen en de Duitsers vijanden van elkaar. Zo dachten onze families er ook over. Papa en ik kwamen elkaar in Zwitserland tegen toen we daar met onze ouders op vakantie waren, maar mijn vader wilde dat ik met iemand anders zou trouwen. Iemand die ik niet eens kende.' Het kostte haar moeite het nu nog allemaal uit te leggen, vooral omdat haar dochters zo'n heel ander leven leidden, maar ze luisterden geboeid naar haar verhaal. Ze zocht naar woorden om het zo duidelijk mogelijk te maken. 'Onze families wilden niet dat we met elkaar zouden trouwen, omdat papa een Fransman was en ik een Duitse. We wisten dat we moesten wachten tot de oorlog voorbij was en dat het zelfs dan nog niet gemakkelijk zou zijn. Maar we waren jong en verliefd, en toen heb ik tegen mijn vader gezegd dat ik met papa wilde trouwen en dat ook zou doen. Hij antwoordde dat hij me dan nooit meer wilde zien. Papa was gewond en wachtte in Zwitserland op me, en toen mochten we bij familie van hem wonen en daar zijn we getrouwd. Dus toen heb ik mijn ouderlijk huis verlaten, wat heel moeilijk voor me was, maar het was wat ik wilde. Ik wist dat jullie vader een goed mens was en ik heb er geen seconde spijt van gehad. Maar mijn vader heeft me nooit meer willen zien, en de rest van ons gezin mocht me ook niet meer zien. Mijn moeder, mijn zusje en mijn broers. Al mijn brieven kwamen ongeopend terug. Maar onlangs kwam ik toevallig mijn moeder tegen.' Ze zei er niet bij dat dat in de synagoge was gebeurd, want ze wilde de situatie niet ingewikkelder maken door haar dochters uit te leggen dat ze half joods waren. Misschien was dat zelfs gevaarlijk, gezien Hitlers standpunt over de joden. 'Toen heb ik haar ons telefoonnummer en adres gegeven. Ze heeft gisteravond opgebeld en ze wil jullie graag leren kennen. Vanmiddag komt ze theedrinken.' Ziezo, dat was meegevallen.

'Wat gemeen van je vader!' zei Amadea verontwaardigd. 'Heeft papa's familie hetzelfde gedaan?'

'Ja. Zijn familie haatte de Duitsers net zo erg als mijn familie de Fransen haatte.'

'Wat dom van ze, en wat gemeen allemaal.' Amadea had erg met haar moeder te doen. 'Zou jij ons ook zo behandelen?' Eigenlijk wist ze het antwoord al.

'Natuurlijk niet. Maar het is al erg lang geleden, en een oorlog is altijd verschrikkelijk.'

'Waarom wilde hij je na de oorlog ook niet meer zien?' vroeg Daphne verstandig. Ook zij was een heel intelligent meisje.

'Omdat hij een koppige oude man is,' antwoordde Amadea boos. Maar Beata had het haar vader al jaren geleden vergeven en zich bij de situatie neergelegd, ook al had ze er in het begin vreselijk onder geleden.

'En je zusje en broers dan?' vroeg Amadea, nog steeds verbijsterd over wat ze had gehoord. 'Zijn die ook niet dood?' Beata schudde haar hoofd. 'Waarom willen zij je niet meer zien?'

'Omdat ze niet tegen de wil van mijn vader durven in te gaan.' Beata zei er niet bij dat haar vader haar dood had verklaard.

'Hij moet wel een vreselijke man zijn als iedereen zo bang voor hem is,' oordeelde Amadea. Ze kon zich zo'n vader nauwelijks voorstellen, want haar eigen vader was een heel aardige man geweest. 'En papa's familie deugt ook niet.'

'Het is erg dapper van je moeder dat ze naar ons toe komt,' zei Daphne. 'Zal je vader haar als ze thuiskomt een pak slaag geven?' Ze keek Beata bezorgd aan.

'Natuurlijk niet,' zei Beata glimlachend. 'Maar ze zal het hem niet vertellen, om hem niet boos te maken. Hij is nu een oude man en zij is ook een stuk ouder geworden. Ik ben ontzettend blij dat ze komt,' bekende ze met tranen in haar ogen. De meisjes keken haar meelevend aan. 'Ik heb haar erg gemist, vooral sinds papa's dood.' Amadea vroeg zich opeens af of het jaarlijkse bezoek van haar moeder aan de synagoge hier iets mee te maken had, maar dat wilde ze niet vragen, dat was misschien te veel voor haar. 'Dit wilde ik jullie vertellen voordat jullie haar straks ontmoeten.'

Toen de meisjes naar school liepen, waren ze nog steeds een beetje verbijsterd over het nieuwe inzicht in hun moeder en het vooruitzicht van een ontmoeting met een grootmoeder die ze nooit eerder hadden gezien. Terwijl er ook nog een grootvader, een tante en twee ooms waren.

'Ik vind het fijn voor mama dat ze komt,' zei Amadea, 'maar ik vind het nog steeds afschuwelijk wat ze heeft gedaan. Stel je voor dat mama ons zo zou behandelen.' Ze had diep medelijden met haar moeder, die zoveel had verloren omdat ze wilde trouwen met de man van wie ze hield. Als ze dat niet had gedaan, waren zij en Daphne er niet geweest, besefte ze.

'Ik zou er hard om huilen,' zei Daphne met een bedrukt gezicht. 'Ik ook,' gaf Amadea glimlachend toe, en ze pakte Daphnes hand om de straat over te steken. 'Denk eraan dat je mij nooit zoiets aandoet, hoor, want dan kom ik je een pak slaag geven,' waarschuwde ze.

Daphne begon te lachen. 'Nee hoor, dat beloof ik je.'

Hand in hand liepen ze diep in gedachten door naar school. Amadea herinnerde zich dat ze zich een moment had afgevraagd of haar grootouders misschien joden waren, wat voor haar geen enkel verschil zou hebben gemaakt. Maar haar moeder was rooms-katholiek, dus moesten haar grootouders dat ook zijn, besloot ze.

8

Toen er om vier uur werd aangebeld, stond Beata even stil, streek haar jurk glad en duwde tegen haar kapsel. Ze droeg een eenvoudige zwarte jurk en de parelketting die ze op de tiende verjaardag van hun huwelijk van Antoine had gekregen. Ze zag erg bleek, en bijna buiten adem deed ze open. Op de stoep stond haar moeder, in een elegante zwarte jas over een rode jurk. Ze droeg er zwarte suède schoenen, handschoenen en een tas van hetzelfde materiaal bij, en om haar hals hing een ketting van grote parels. Net als vroeger was ze onberispelijk gekleed. Even keek ze haar dochter recht aan en toen vlogen ze elkaar in de armen. Beata voelde zich als een kind dat verdwaald was en haar moeder teruggevonden had. Ze wilde haar knuffelen, haar gezicht strelen en over haar zachte haren strijken. Haar moeder rook naar hetzelfde parfum als vroeger, en opeens werd Beata weer vervuld van het verdriet waarmee ze haar ouderlijk huis had verlaten. Maar dat was voorbij. Ze hadden elkaar weer gevonden. De tussenliggende jaren waren vergeten. Ze nam haar moeder mee naar de woonkamer, waar ze huilend naast elkaar op de bank gingen zitten. Beata kon een hele poos geen woord uitbrengen.

'Dank je wel dat je gekomen bent, mama. Ik heb je verschrikkelijk gemist.' Nog meer dan ze zichzelf had willen toegeven, want dan had ze het niet kunnen verdragen. Ze dacht aan de momenten dat ze nog meer dan anders had gewild dat haar moeder erbij was, zoals haar huwelijk, de geboorte van de meisjes, feest- en verjaardagen en de dood van Antoine. Hoewel haar woede over de verloren jaren was verdwenen, had ze er nog steeds verdriet om, maar dit moment voelde als een bevrijding. 'Ik kan je niet vertellen hoe verschrikkelijk ik het heb gevonden,' zei Monika, terwijl de tranen over haar wangen gleden. 'Ik had hem beloofd dat ik je niet zou opzoeken en ik durfde die belofte niet te breken, maar ik heb je elke dag gemist.' Het was echt geweest alsof Beata gestorven was en ze was er nooit overheen gekomen.

'Mijn brieven zijn allemaal teruggestuurd.' Beata snoot haar neus.

'Ik wist niet dat je geschreven had. Papa heeft me ze nooit laten zien.'

'Dat begreep ik al, want zijn handschrift stond op de enveloppen. Maar de brieven aan Brigitte kwamen ook terug en toen ik haar een keer tegenkwam, wilde ze niet met me praten. Uwe en Horst wilden me ook niet meer kennen.'

'We hebben sjiva voor je gezeten,' zei Monika verdrietig. Het was de ergste dag van haar leven geweest. 'We mogen zelfs je naam niet meer noemen. Ik denk dat Brigitte haar mond heeft gehouden omdat ze me niet van streek wil maken.'

'Is ze gelukkig?'

Monika schudde haar hoofd. 'Nee, ze is gescheiden, ze wil nu met iemand anders trouwen. Papa is het er niet mee eens. Voed je je dochters joods op?' vroeg ze hoopvol.

'Nee.' Beata zei niet dat ze voor haar huwelijk met Antoine rooms-katholiek was geworden, want dat zou haar moeder waarschijnlijk diep grieven.

'Misschien is dat maar beter ook,' zei haar moeder tot haar verbazing. Monika had altijd al vermoed dat Beata zich tot het geloof van haar man had bekeerd. 'De nazi's doen verschrikkelijke dingen. Papa denkt dat ze ons wel met rust zullen laten, maar dat is helemaal niet zeker. Vertel alsjeblieft niemand dat je een jodin bent, want het zal nog een hele poos duren voordat ze alle archieven hebben nageplozen. Als je nu een christen bent, moet je dat blijven, Beata. Dat is veel veiliger.' Beata had niet verwacht dat haar moeder zo zou reageren. Monika keek haar bezorgd aan en vroeg: 'Wat heb je over mij tegen de kinderen gezegd?'

'Dat ik van je hou, dat papa me verbood met Antoine te trouwen omdat hij een Fransman was, en dat het oorlog was. Dat Antoines familie er wat mij betrof net zo over dacht. Ze waren diep geschokt, maar ik denk wel dat ze het begrepen hebben.' Hoewel het een schokkende onthulling was geweest, vertrouwde ze erop dat de meisjes bereid zouden zijn haar moeder vriendelijk tegemoet te treden.

'Heb je zijn familie ooit ontmoet?' Beata schudde haar hoofd. 'Waaraan is hij gestorven?'

'Een val van zijn paard. Zijn vader was twee weken daarvoor overleden.' Ze glimlachte en voegde eraan toe: 'Ik ben gravin.' Haar moeder glimlachte ook. 'O jee, ik voel me vereerd,' zei ze plagend.

Toen kwamen de meisjes thuis. Langzaam kwamen ze de kamer binnen. Ze keken naar de vrouw die hun grootmoeder was en zagen de lach op het gezicht van hun moeder. Beata stelde eerst Amadea voor en toen Daphne, en met tranen in haar ogen stak Monika haar handen naar hen uit. 'Nemen jullie me alsjeblieft niet kwalijk dat ik zo'n domme vrouw ben geweest! Ik vind het heerlijk jullie eindelijk te ontmoeten, en dat ik zulke geweldige kleindochters heb.' Met een kanten zakdoekje bette ze haar ogen. Daphne vond haar meteen aardig, maar Amadea wilde het liefst vragen waarom ze het goed had gevonden dat haar man zo gemeen tegen haar moeder had gedaan, alleen durfde ze dat niet. Haar grootmoeder zag er niet kwaadaardig uit en bleef maar huilen, en haar moeder ook. Toen ze even later theedronken, zag Amadea dat Beata erg veel op haar moeder leek, ook wat haar manier van doen betrof. Zelfs hun stemmen waren hetzelfde. Het werd een gezellige middag en toen Monika ten slotte opstond, vroeg Daphne: 'Hoe moeten we u noemen?' Dat had Amadea zich ook afgevraagd.

'Zouden jullie oma willen zeggen?' vroeg Monika aarzelend, en ze keek van de meisjes naar Beata. Ze had die naam niet verdiend. 'Ik zou het een grote eer vinden als jullie me zo wilden noemen.' De meisjes knikten instemmend. Voordat ze wegging, omhelsde ze hen en hield daarna Beata innig in haar armen.

Met moeite lieten ze elkaar los.

'Kom je nog eens terug?' vroeg Beata zacht toen ze haar moeder uitliet.

'Natuurlijk,' antwoordde Monika. 'Wanneer je maar wilt. Ik zal je over een paar dagen bellen.' Beata wist dat Monika zich altijd aan haar woord hield en dat ze dat nu ook zou doen.

'Dank je wel, mama.' Beata omhelsde haar nog een keer.

'Ik hou van je, Beata,' fluisterde Monika, en ze gaf Beata nog een kus op haar wang voordat ze zich eindelijk omdraaide en de straat inliep. Het was een bijzondere middag geweest, voor hen allemaal.

Toen Monika weg was, ging Amadea naar haar moeder toe. Beata zat in gedachten verzonken in de woonkamer.

'Mama?'

Beata keek haar glimlachend aan. 'Ja, lieverd? Wat vond je van haar?'

'Ik vind het jammer dat ze zo lang weggebleven is. Ze houdt heel veel van je, dat is duidelijk te zien.'

'Ik hou ook van haar. Ik ben alleen maar blij dat ze uiteindelijk toch gekomen is en dat ze jullie heeft leren kennen.'

'Maar ik haat je vader om wat hij je heeft aangedaan,' verklaarde Amadea met een ijskoude stem. Beata knikte, maar ondanks dat en het verdriet dat hij ook haar moeder had aangedaan, haatte ze hem niet. Hijzelf moest ook onder zijn besluit geleden hebben, want zij was zijn lievelingskind geweest. Ze had niet verwacht dat zijn banvloek voor de rest van zijn leven zou gelden, maar ook als ze dat geweten had, was ze nog steeds met Antoine getrouwd.

'Je moet niet haten,' zei ze zacht. 'Het kost te veel moeite, en het vergiftigt je. Dat weet ik uit ervaring.' Amadea knikte; ze vermoedde dat haar moeder de waarheid sprak. Toch vond ze het geweldig van haar dat ze haar vader niet haatte. In haar plaats zou zij dat wél hebben gedaan, dat wist ze zeker.

Amadea ging naast haar moeder op de bank zitten, op de plaats waar haar grootmoeder die middag had gezeten, en omhelsde haar, zoals Beata haar moeder had omhelsd. Het maakte Amadea gelukkig dat ze dat na al die jaren eindelijk kon doen. 'Ik hou van je, mama,' zei ze, als een echo van Beata's woorden tegen haar moeder. De band tussen moeder en dochter was, ondanks tijd, afstand en meningsverschillen, onbreekbaar, dacht Amadea. Dat had haar moeder die middag bewezen.

9

De volgende twee jaar kwam Beata's moeder elke week op bezoek. Het werd een traditie waarop Beata ging rekenen en het was voor hen allebei een kostbaar geschenk. Ze leerden elkaar kennen als twee volwassen vrouwen, als vriendinnen. Beata was nu ook moeder, en ze hadden allebei geleden en waren daar wijzer van geworden. Monika had het zelfs gewaagd te proberen Jacob over te halen hun dochter weer te ontvangen. Ze had gezegd dat ze haar met twee meisjes op straat had zien lopen. Maar hij had haar fel aangekeken en gezegd: 'Ik weet niet over wie je het hebt, Monika. Onze dochter is in 1916 gestorven.' Er was niets meer aan te doen, zijn hart was versteend. Monika durfde er niet nog een keer over te beginnen. Ze genoot van haar visites aan Beata en de meisjes, net als Beata. Die was er dankbaar voor en rekende er niet meer op dat ze haar zusje en broers ooit nog terug zou zien.

Haar moeder bracht foto's van de anderen mee. Brigitte was nog steeds een mooie vrouw; ze woonde met haar kinderen weer thuis. Monika maakte zich zorgen om haar omdat ze te vaak uitging, te veel dronk, overdag in bed lag en haar kinderen verwaarloosde. Het enige wat ze wilde, was weer een man, maar de mannen met wie ze naar feestjes ging, waren al getrouwd. Met Horst en Uwe ging het goed, hoewel een van Uwes kinderen erg zwak en ziekelijk was vanwege een hartgebrek.

Monika ging erg veel van Beata's dochters houden. Amadea vond haar grootmoeder een interessante, intelligente vrouw, maar ze vergaf het haar niet dat ze Jacob had toegestaan Beata uit hun leven te bannen. Ze vond het een wreed besluit en dat weerhield haar ervan haar hart voor Monika te openen. Daphne was nog jong genoeg om geen wrok te koesteren en ze vond het fijn om behalve een moeder en een zus nu ook een oma te hebben van wie ze kon houden. Ze kon zich haar vader niet herinneren, ze leefde in een vrouwenwereld. Dat deed Beata ook. Ze was nog steeds een schoonheid, maar ze taalde niet naar een andere man. Ze zei dat de herinneringen aan de jaren met Antoine genoeg waren voor de rest van haar leven. In 1935, twee jaar na het eerste bezoek van haar moeder, werd ze veertig. Haar moeder werd vijfenzestig. Ze waren elkaars steun en toeverlaat geworden. Ze woonden opnieuw in een gevaarlijke wereld, ook al waren zijzelf voorlopig nog veilig.

Amadea was vaak kwaad om het toenemende antisemitisme in Duitsland. Het werd joden verboden lid van een vakbond te zijn, een ziektekostenverzekering te hebben of rechten te studeren, en ze werden geweerd uit het leger. Het voorspelde niet veel goeds en Beata vreesde dat het nog veel erger zou worden. Joodse acteurs en musici moesten lid worden van een aparte vakbond en kregen nog maar zelden werk. Het was een beangstigende situatie.

Monika en Beata bespraken de toestand op een middag toen de meisjes nog op school waren. Monika wilde weten hoe het zat met Beata's papieren en die van de meisjes, want ook al waren ze rooms-katholiek, Beata was als jodin geboren en dat maakte de meisjes half joods. Monika was bang dat ze daardoor ook problemen zouden krijgen. Al twee jaar werden joden zonder geld of connecties naar werkkampen gestuurd. Jacob hield nog steeds vol dat dat hen niet zou overkomen. De slachtoffers waren volgens de nazi's 'randfiguren': gevangenen en andere misdadigers, zwervers, zigeuners, werklozen, oproerkraaiers, communisten en radicalen, maar ze hadden ook al gehoord dat het bekenden betrof. De broer van Monika's werkster was naar Dachau gestuurd en daarna was de rest van de familie verdwenen, hoewel alleen de broer een politiek activist was geweest. Hij had pamfletten tegen de nazi's verspreid en had het dus aan zichzelf te wijten. Toch maakte Monika zich steeds meer zorgen. Stukje bij beetje werden de joden op allerlei manieren uit de maatschappij verwijderd en ze wilde niet dat Beata en de meisjes ook gevaar zouden lopen. Beata had er eveneens over nagedacht, maar ze wist niet wie haar in geval van nood zou kunnen helpen.

'Ik denk niet dat ze ons lastig zullen vallen, mama,' zei ze geruststellend. Opnieuw viel het Monika op hoe mager ze was geworden. Ze was altijd tenger geweest, maar nu was ze vel over been en zonder make-up zag ze spierwit. Sinds de dood van Antoine droeg ze alleen nog zwart, en opeens leek ze een stuk ouder dan ze was.

'Zijn jullie papieren in orde?' vroeg Monika.

'De meisjes hebben alleen een studentenkaart met de naam De Vallerand erop en ze zijn rooms-katholiek gedoopt. Onze kerk-parochie weet wie we zijn en ik denk niet dat iemand vermoedt dat ik van geboorte joods ben. Omdat we uit Zwitserland komen, denken sommigen dat we Zwitsers zijn. In mijn trouwboekje staat dat Antoine en ik rooms-katholiek zijn. Mijn paspoort is jaren geleden verlopen en de meisjes hebben nooit een paspoort gehad. Amadea was nog heel klein toen we naar Duitsland verhuisden en stond op mijn paspoort bijgeschreven. Niemand zal aandacht besteden aan een weduwe met twee dochters met een adellijke Franse naam. Ik sta overal ingeschreven als gravin De Vallerand. Volgens mij zijn we veilig zolang we niet opvallen. Ik maak me veel meer zorgen om jullie.'

Iedereen in Keulen kende de Wittgensteins en wist dat ze joods waren. Ook was bekend dat ze Beata twintig jaar geleden hadden weggestuurd en haar vervolgens dood hadden verklaard. Daar was Monika nu ironisch genoeg blij om, omdat het Beata extra bescherming gaf. De rest van de familie stond in de schijnwerpers, wat zowel goed als slecht was. Het eerste omdat het niet voor de hand lag dat de nazi's zo'n vooraanstaande familie zouden pakken, het tweede omdat ze zich niet konden verbergen. Maar steeds meer joden werden vervolgd en Horst en Uwe, die bij Jacob op de bank werkten, begonnen zich ook zorgen te maken. Jacob was nu zeventig en hij dacht erover met pensioen te gaan. Op foto's zag hij er nog steeds gedistingeerd uit, maar ook als een heel oude man. Beata vroeg zich soms bezorgd af of zijn teleurstelling in haar daar ook toe bijgedragen had. Haar moeder zag er veel jonger uit dan hij. Amadea weigerde naar een foto van hem te kijken en Daphne vond hem griezelig.

Monika bracht altijd cadeautjes mee en ze gaf Beata zo nu en dan een van haar sieraden. Geen grote stukken, want die zou Jacob missen. Ze vertelde hem steeds dat ze iets kwijt was en dan mopperde hij om haar slordigheid, hoewel hij zelf ook vergeetachtig was geworden.

Beata's enige zorg over haar joodse afkomst was de wens van Amadea om te gaan studeren. Ze had grote belangstelling voor filosofie, psychologie en literatuur, net als haar moeder vroeger, maar bij haar was het niet haar vader die een spaak in het wiel stak, maar waren het de nazi's. Beata wist dat als Amadea zich aanmeldde voor de universiteit, haar afkomst bekend zou worden. Dan moest ze niet alleen haar geboortebewijs laten zien, wat geen probleem was omdat ze in Zwitserland uit rooms-katholieke ouders was geboren, maar ook de documenten van haar ouders als bewijs van haar ras. Het risico was te groot. Beata gaf Amadea geen uitleg, maar ze verbood haar een verdere studie en gaf als reden dat een universiteit in roerige tijden vooral voor een vrouw een veel te gevaarlijke omgeving was. Er liepen te veel radicalen, communisten en anderen op wie de nazi's het voorzien hadden rond, ze zou in een opstootje verzeild kunnen raken en naar een werkkamp kunnen worden gestuurd, en dat kon haar moeder niet laten gebeuren.

'Dat is belachelijk, mama. Wij zijn toch geen communisten! Ik wil gewoon verder studeren. Niemand zal me naar een werkkamp sturen.' Amadea begreep niet hoe haar moeder zo dom kon zijn, en Beata wist dat ze klonk als een echo van haar vader.

'Natuurlijk niet,' zei ze ferm, 'maar ik wil niet dat je ook maar iets met dat soort mensen te maken krijgt. Als je over een paar jaar nog steeds naar de universiteit wilt, kun je alsnog gaan, wanneer de politieke situatie weer wat rustiger is geworden. Ik wil niet dat je gevaar loopt, zelfs niet indirect.'

Beata wilde koste wat het kost vermijden dat haar dochters erachter zouden komen dat ze half joods waren. Dankzij haar verbanning uit haar familie en haar teruggetrokken manier van leven was haar afkomst in de vergetelheid geraakt, en gelukkig zagen ze er met hun fijne trekken en blauwe ogen geen van drieën joods uit, vooral de blonde Amadea niet.

Amadea deed maandenlang haar best om haar moeder over te halen, maar het was vergeefse moeite, tot opluchting van haar grootmoeder. Monika maakte zich al genoeg zorgen om haar andere kleinkinderen, die openlijk joods waren, en ze vond het verschrikkelijk dat Beata geen man meer had om haar en haar dochters te beschermen. De Daubigny's zag ze nog maar zelden, en ze had in al die jaren geen nieuwe vrienden gemaakt. Uiteindelijk zat er voor Amadea niets anders op dan de strijd op te geven, want haar moeder had voor haar studie moeten betalen. Beata stelde voor dat ze thuis verder zou studeren tot het land weer tot rust was gekomen en het leven weer wat veiliger was geworden. Ze zou in juni eindexamen doen, twee maanden na haar achttiende verjaardag. Daphne was bijna tien, voor haar lag een eventuele studie nog ver in het verschiet. Daphne vond het vreselijk als haar moeder en haar zusje ruziemaakten en ze beklaagde zich erover bij haar grootmoeder, die ze aanbad. Ze vond haar erg mooi en ze was altijd vol bewondering voor haar kleren en juwelen. Ze mocht vaak haar lipstick en poeder uit haar tas halen om zichzelf op te maken, en haar sieraden en hoeden passen. Monika was nog steeds een heel elegante vrouw. Beata gaf niets meer om haar uiterlijk; Daphne vond dat ze er in haar eeuwige zwarte jurken maar saai en droevig uitzag.

Vlak voor Amadea's verjaardag sloeg Monika tweemaal haar wekelijkse bezoek over. De eerste keer belde ze op en zei dat ze zich niet lekker voelde, de tweede keer liet ze niets van zich horen. Beata werd vreselijk ongerust en waagde het uiteindelijk haar te bellen. Een dienstmeisje nam aan en nadat ze was gaan informeren, zei ze dat mevrouw Wittgenstein te ziek was om aan de telefoon te komen. De week daarna maakte Beata zich voortdurend zorgen, en tot haar opluchting stond haar moeder op haar vaste middag weer op de stoep. Maar ze zag er erg slecht uit: ze was grauwbleek, ze had moeite met lopen en ze was kortademig. Beata sloeg een arm om haar heen en nam haar voorzichtig mee naar de woonkamer. Toen ze weer wat op adem was gekomen en een kopje thee had gedronken, leek ze zich weer iets beter te voelen.

'Wat is er met je, mama? Ben je naar de dokter geweest?' vroeg Beata angstig.

'Ach kind, het stelt niets voor.' Monika glimlachte dapper, maar niet overtuigend. 'Ik heb het een paar jaar geleden ook gehad en toen is het vanzelf overgegaan. Het ligt aan mijn hart. Komt door mijn leeftijd, denk ik. Het lichaam wordt oud.' Maar vijfenzestig was nog helemaal niet oud en Beata vond dat ze er afschuwelijk uitzag. Als alles normaal was geweest, zou ze er met haar vader over gesproken hebben. Monika zei dat Jacob zich ook zorgen maakte en dat ze de volgende dag weer naar de dokter moest voor nog een paar onderzoeken. Zijzelf maakte zich geen zorgen, zei ze, ze vond het alleen maar lastig. Toen ze wegging, bracht Beata haar naar het eind van de straat en riep een taxi voor haar aan. Als Monika naar Beata ging, nam ze altijd een taxi zodat hun chauffeur niet tegen Jacob kon zeggen waar ze naartoe was geweest. Ze vertrouwde niemand haar geheim toe uit angst dat haar man woedend zou worden en haar de bezoeken aan haar dochter opnieuw zou verbieden.

'Beloof me dat je morgen echt weer naar de dokter gaat, mama, dat je niet zo dom zult zijn om de afspraak af te zeggen,' zei Beata bezorgd toen haar moeder in de taxi stapte. Ze wist dat haar moeder daartoe in staat was.

'Natuurlijk niet,' zei Monika glimlachend. Tot haar geruststelling zag Beata dat ze weer wat gemakkelijker ademhaalde. Daphne had haar bij het afscheid een dikke kus gegeven en Amadea had haar een beetje verstrooid omhelsd. Monika keek haar dochter even recht aan en voegde eraan toe: 'Ik hou van je, Beata. Wees voorzichtig en pas goed op jezelf. Ik maak me altijd zorgen om je.' Haar ogen vulden zich met tranen. Ze vond het verschrikkelijk dat haar dochter al negentien jaar uit hun leven verbannen was alsof ze de ergste soort misdadiger was. Iemand van wie je hield, hoorde je niet te straffen, vond ze. En Beata had met het verlies van Antoine al genoeg geleden.

'Je hoeft je over ons echt geen zorgen te maken, mama.' Maar ze wist wat haar moeder bedoelde. 'Jij moet ook goed op jezelf passen.' Beata omhelsde haar nog een keer. 'En vergeet niet hoeveel ik van jou hou. Dank je wel dat je gekomen bent.' Elke keer was ze weer dankbaar voor haar moeders bezoek en nu Monika zich niet goed voelde, waardeerde ze het des te meer.

'Ik hou van je,' fluisterde Monika nog een keer, en ze stopte Beata iets in de hand voordat ze op de achterbank van de taxi ging zitten. Beata sloot het portier en wuifde haar na tot de auto uit het zicht verdwenen was. Toen pas opende ze haar hand en keek naar wat haar moeder haar had gegeven: de ring met de kleine diamant die Monika van haar moeder had gekregen en die ze haar hele leven had gedragen. Beata had haar moeder nooit zonder die ring gezien. Ontroerd schoof ze hem aan de vinger waaraan ze haar trouwring droeg, en opeens ging er een rilling door haar heen. Waarom had haar moeder haar de ring juist nu gegeven? Misschien was ze zieker dan Beata dacht, of vermoedde ze dat, hoewel ze had gezegd dat het de vorige keer vanzelf over was gegaan. De vraag liet Beata de hele avond niet los.

De volgende morgen besloot ze in een opwelling haar moeder te bellen om te vragen hoe het met haar ging en of ze haar afspraak met de dokter niet was vergeten. Ze vond het altijd moeilijk naar haar ouderlijk huis te bellen en had het de afgelopen twee jaar maar een enkele keer gedaan, maar ze wist dat haar vader op kantoor zou zijn en er was geen personeel meer dat haar stem herkende.

Zenuwachtig draaide ze het nummer, en ze zag dat haar handen trilden. Deze keer klonk er een mannenstem aan de andere kant van de lijn. Beata nam aan dat het de butler was en ze vroeg op zakelijke toon naar haar moeder. Nadat het heel lang stil was gebleven, vroeg de man wie haar wilde spreken. Beata noemde net als de vorige keren Amadea's naam.

'Ik moet u tot mijn spijt meedelen dat mevrouw Wittgenstein in het ziekenhuis ligt. Ze is gisteravond onwel geworden.'

'O mijn god, wat vreselijk! Is het erg? Welk ziekenhuis is het?' Beata klonk geschrokken, helemaal niet zakelijk meer, en de butler, die aannam dat ze bloemen wilde sturen, noemde de naam van het ziekenhuis. 'Alleen haar familie mag haar bezoeken,' voegde hij er streng aan toe.

'Dat begrijp ik.' Beata legde de hoorn op het toestel, ging op de stoel in de hal zitten en staarde een poosje voor zich uit. Ze moest naar haar moeder toe, hoe dan ook. Stel dat haar moeder stervende was? Haar vader kon haar toch niet verbieden voorgoed afscheid van haar moeder te nemen, of wel? Vlug trok ze een jas aan, zette een hoed op, pakte haar tas en rende de deur uit. Even later zat ze in een taxi op weg naar het ziekenhuis. Toen ze de diamanten ring om haar vinger voelde, was ze dankbaar dat ze haar moeder een dag geleden nog had gezien. Ze bad dat Monika beter mocht worden.

Ze liep het ziekenhuis in en een receptioniste achter de balie vertelde haar waar haar moeder lag. Het was het beste ziekenhuis van Keulen en overal liepen keurig geklede mensen rond. Ze besefte hoe sjofel zijzelf erbij liep, maar daar maakte ze zich niet druk om. Haar enige wens was haar moeder te zien en haar bij te staan. Ze nam de lift en toen ze op de juiste verdieping uitstapte en de gang inliep, zag ze hen staan: haar vader, haar zus, haar broers en twee onbekende vrouwen. Ze nam aan dat het haar schoonzusters waren. Met bonzend hart liep ze naar hen toe en pas op het laatste moment draaide Brigitte zich om en herkende haar. Ze zei niets, maar staarde haar met grote ogen aan, en langzaam draaiden ook de anderen zich om, haar vader als laatste. Hij bleef roerloos staan en keek haar alleen maar strak aan.

'Ik ben gekomen om mama te zien,' zei Beata met de angstige stem van een kind. Het liefst had ze haar armen om haar vader heen geslagen en ze was zelfs bereid hem om vergeving te vragen, maar hij stond als versteend. De anderen keken diep geschokt zwijgend toe.

'Je bent dood, Beata, en je moeder is stervende.' Zijn ogen werden vochtig, maar dat was om zijn vrouw, niet om zijn verloren dochter. Hij bleef haar met een ijskoude blik aankijken.

'Ik wil haar zien.'

'Doden gaan niet op bezoek bij stervenden. We hebben sjiva voor je gezeten.'

'Het spijt me, het spijt me echt, maar je kunt me niet tegenhouden,' zei ze met verstikte stem.

'Dat kan ik wel. De schok zal te groot voor haar zijn.'

Beata besefte dat ze in haar oude jas en met haar hoed scheef op haar hoofd een erg armoedige indruk moest maken, maar daar had ze in de haast niet bij stilgestaan. Aan de gezichten van de anderen zag ze dat ze medelijden met haar hadden. Haar uiterlijk verried wat er van haar geworden was: een buitenstaander, een verworpene. Haar vader vroeg niet hoe ze wist dat haar moeder in het ziekenhuis lag, dat wilde hij waarschijnlijk niet weten. De vrouw die voor hem stond was een vreemde voor hem en dat moest ze blijven.

'Dit mag je niet doen, papa. Ik móét haar zien.' Beata begon te huilen, maar de uitdrukking op zijn gezicht werd alleen maar harder.

'Dat had je negentien jaar geleden moeten bedenken. Als je niet weggaat, laat ik je er door iemand van het ziekenhuis uitzetten.'

Ze besefte dat het personeel haar op dat moment inderdaad kon aanzien voor een hysterische slons en dat haar vader in staat was om de daad bij het woord te voegen.

'We willen je hier niet zien. Je moeder wil je ook niet zien.'

'Ze is mijn móéder!' riep Beata wanhopig.

'Ze was je moeder. Ze wil niets meer van je weten.'

Gelukkig wist Beata dat dat niet waar was. Dat hadden Monika's visites van de afgelopen twee jaar bewezen, en opnieuw was Beata dankbaar dat haar moeder en haar dochters elkaar hadden leren kennen en van elkaar waren gaan houden.

'Als je me belet naar haar toe te gaan, maak je een grote fout, papa. Ze zal het je nooit vergeven, en ik ook niet.' Ze meende het. Dit was te wreed.

'Je hebt zelf een grote fout gemaakt en dat zal ik jou nooit vergeven,' antwoordde hij onbewogen.

'Toch hou ik nog van je,' zei ze zacht tegen hem, en toen keek ze naar de anderen, die nog geen woord hadden gezegd. Uwe had zich afgewend en Brigitte huilde, maar ze stak geen hand naar Beata uit. Geen van hen deed een poging om hun vader over te halen Beata naar binnen te laten gaan. Ze waren te bang. 'Ik hou ook van mama. Ik ben altijd van jullie blijven houden, van jullie allemaal. En mama houdt van mij,' zei ze fel.

'Ga nu maar weg,' snauwde haar vader, en hij keek haar aan alsof hij haar haatte omdat ze zijn hart had geraakt. Ze had geen flauw idee wat hij werkelijk voelde. 'Ga weg!' Hij wees de gang in, in de richting van de lift. 'Voor ons ben je dood en dat zul je altijd blijven.'

Ze keek hem lange tijd uitdagend aan, trillend over haar hele lichaam, om hem te laten merken dat ze niet bang voor hem was. Zij was de enige. De eerste keer had ze hem getrotseerd voor Antoine, nu deed ze het voor haar moeder. Maar ze wist dat hij haar niet bij haar moeder zou toelaten. Ze moest weggaan voordat hij haar inderdaad liet halen, dus draaide ze zich ten slotte om en liep langzaam en met gebogen hoofd terug naar de lift. Voordat ze de hoek omsloeg, keek ze nog even om, maar ze stonden er niet meer. Ze waren zonder haar naar binnen gegaan.

In de lift naar beneden en even later in de taxi kon ze haar tranen niet bedwingen. Thuis belde ze om het uur het ziekenhuis om naar haar moeder te vragen, en om vier uur vertelden ze haar dat Monika was overleden. Beata legde de hoorn neer en staarde als verdoofd voor zich uit. Het was voorbij. Haar geliefde moeder was er niet meer en de laatste band met haar familie was doorgesneden. Ze hoorde de stem van haar moeder, als een echo, toen ze de vorige dag 'ik hou van je, Beata' had gezegd. Daarna hadden ze elkaar innig omhelsd. 'Ik hou ook van jou, mama,' fluisterde Beata. Dat zou ze altijd blijven doen.

10

De volgende dag was de begrafenis. Beata ging naar de synagoge en ze zocht er een plaats zo ver mogelijk bij haar familie vandaan. Ze droeg een bontjas over een nette zwarte jurk, en de mooie zwarte hoed die Antoine de dag voor zijn dood voor haar had gekocht. Ze wist dat haar moeder trots op haar zou zijn. Om haar vinger zat de diamanten ring, die ze nooit meer zou afdoen.

Ze volgde aandachtig de gebeden en bad in stilte mee. Volgens de joodse traditie moest Monika binnen een dag begraven worden. Na de dienst liet ze zich achter haar familie aan naar de begraafplaats brengen en daar keek ze van een afstandje toe. Niemand van hen wist dat ze erbij was. Ze zag hoe de kist in de grond zakte en de aanwezigen er om beurten een schep aarde op gooiden. Toen iedereen weg was, ging ze naar het graf, knielde erbij neer en legde er volgens de traditie als teken van respect een steentje op. Pas toen ze het onzevader bad, drong het tot haar door wat ze zei, maar ze wist dat haar moeder het niet erg zou vinden. Ze bleef heel lang zitten en toen ze thuiskwam, voelde ze zich leeg en doodmoe.

Amadea keek haar meewarig aan en sloeg haar armen om haar heen. 'Ik vind het heel erg voor je, mama,' zei ze. Beata had de meisjes de vorige avond verteld dat hun grootmoeder overleden was en ze hadden erom gehuild. Ze hadden allebei van haar gehouden, al had Amadea het haar nooit helemaal vergeven dat haar moeder vanwege haar huwelijk met Antoine door haar familie was verstoten. Maar ze wist dat Beata altijd van haar moeder was blijven houden.

Beata ging die avond vroeg naar haar kamer en toen ze in bed lag, dacht ze na over wat er sinds haar huwelijk allemaal was gebeurd. Ze had voor haar huwelijk met Antoine een hoge prijs moeten betalen, maar ook al was het leven haar vaak zwaar gevallen, ze had nergens spijt van. Nu had ze alleen haar dochters nog over. Dat had haar vader haar voor de laatste keer duidelijk gemaakt. Haar leven draaide om haar kinderen, verder had ze niemand meer.

Een maand later, in juni, vertelde Amadea haar iets wat haar de adem benam. Nog maar net had ze haar moeder verloren en nu zou ze haar dochter ook kwijtraken.

'Ik ga het klooster in, mama,' kondigde Amadea op haar laatste schooldag aan. Hier was Beata totaal niet op voorbereid en ze keek haar oudste dochter verbijsterd aan. Amadea keek kalm terug; ze had er maandenlang over nagedacht en haar besluit stond vast. Het was geen opwelling, geen overhaaste stap die ze later zou betreuren.

'Dat doe je niet,' zei Beata gedecideerd. Het was alsof ze de stem van haar vader hoorde, maar dit zou ze niet laten gebeuren. Zelfs Antoine zou dit niet gewild hebben en hij was zijn hele leven rooms-katholiek geweest. 'Ik wil het niet hebben.'

'Je hebt niets te willen, mama.' Amadea sprak als een volwassen vrouw die volkomen zeker van haar zaak was. Ze had alle twijfel achter zich gelaten, ze wist zeker dat dit haar roeping was en niemand kon haar daar meer van afbrengen, zelfs haar moeder niet. Dit was geen gevecht zoals toen ze naar de universiteit wilde, maar een overwinning waar niet aan te tornen viel. Beata schrok van de klank van Amadea's stem en de blik in haar ogen.

'Je vader zou het ook niet goedvinden.' Ze hoopte dat dit argument wel indruk zou maken, maar dat deed het net zomin.

'Dat weet je niet. Vroeger heb jij alles opgegeven om met hem te trouwen omdat je ervan overtuigd was dat je dat wilde, nu ben ik ervan overtuigd dat ik dit wil. Het is mijn roeping,' voegde ze er vol ontzag aan toe. Ze had er de laatste maanden vaak met een priester over gepraat en nu wist ze het zeker, en dat was aan haar te zien.

'O mijn god.' Beata liet zich op een stoel zakken en staarde haar dochter aan. 'Je bent nog veel te jong om dat nu al te weten. Je verveelt je, en je vindt het een romantisch idee.' Beata wist dat Edith Stein Amadea's grote voorbeeld was, en zij zat al twee jaar in een klooster.

'Je praat onzin, mama,' zei Amadea, nog steeds even kalm. 'Ik ga naar de karmelietessen, ik ben al met ze gaan praten. Je kunt me niet tegenhouden.' Ze klonk niet als een jengelend kind, maar als een vastberaden vrouw met een levensdoel.

'Dat is een gesloten orde. Je zult er je leven lang gevangenzitten, afgesloten van de wereld. Je bent een mooi jong meisje, je hoort te trouwen en kinderen te krijgen.'

'Ik wil non worden,' zei Amadea ferm. Beata rilde. Gelukkig was Daphne bij een vriendinnetje, zodat ze hen niet kon horen. 'Je doet dit omdat Edith Stein het ook heeft gedaan, maar zij was tweeënveertig toen ze het klooster inging. Ze had al een half leven achter de rug. Jij bent nog veel te jong om zo'n beslissing te nemen.'

'Ik heb tijd genoeg om daarachter te komen,' wierp Amadea tegen. 'Het duurt acht jaar voordat je je definitieve gelofte mag afleggen.' Ze had zich zorgvuldig op dit gesprek voorbereid. 'Het is wat ik wil, mama.' Ze keek haar moeder vastberaden aan, en Beata werd koud van angst.

'Maar waarom dan? Waarom?' vroeg ze wanhopig, terwijl ze begon te huilen. 'Je bent jong en mooi en je hebt je hele leven nog voor je. Waarom zou je zoiets willen doen?'

'Ik wil God dienen en ik kan geen betere manier bedenken. Ik denk dat God dit van me verlangt. Ik wil een bruid van Christus worden, zoals jij papa's bruid wilde zijn. Jij bent ook gelovig, mama. Je gaat regelmatig naar de kerk. Waarom kun je het dan niet begrijpen?' Amadea keek teleurgesteld, omdat haar moeder het geen goed idee vond, en de blik in haar ogen deed Beata denken aan die in de ogen van haar moeder toen ze haar vertelde dat ze met Antoine wilde trouwen. Haar moeder had dat als een verraad beschouwd, en nu voelde Amadea zich door haar verraden. Zijzelf voelde zich als haar vader, streng en onbuigzaam, terwijl ze dat absoluut niet wilde zijn. Maar ze wilde ook niet dat haar dochter non werd, dat was niet normaal.

'Ik bewonder je om je toewijding,' zei ze zacht, 'maar het is een zwaar leven en ik wens je iets veel beters toe. Een man om voor je te zorgen, kinderen die van je houden.' Ze dacht aan Daphne. 'En wat moeten Daphne en ik zonder jou beginnen?' De gedachte alleen al maakte haar bang.

'Ik zal voor jullie bidden, dat is meer dan ik hier voor jullie kan doen. En ik zal bidden voor de rest van de wereld, dat is beter dan alleen maar toekijken hoe mensen elkaar vernietigen, hoe vreselijk ze elkaar behandelen.' Amadea verafschuwde de manier waarop de nazi's de joden behandelden; het ging recht tegen haar geloof in. Beata bewonderde Amadea's principes, maar dat haar dochter van plan was zich als een gevangene in een klooster te laten opsluiten, ging haar veel te ver. 'Wil je er alsjeblieft over nadenken, mama?' vervolgde Amadea. 'Het is echt wat ik wil. Je kunt het me niet verbieden, maar ik heb liever je zegen.' Dat had Beata vroeger ook tegen haar ouders gezegd toen ze Antoine wilde volgen, terwijl Amadea Christus wilde volgen. Beata stond voor een moeilijke keus. 'Ik hou van je,' zei Amadea ten slotte zacht, en ze sloeg haar armen om haar moeder heen.

Beata zuchtte met betraande ogen. 'Hoe kom je hier zo opeens bij? Wanneer heb je dit besloten?'

'Ik had er al met Gretchens zus over gepraat voordat zij het klooster inging. Ik vermoedde altijd al dat ik een roeping had, maar ik wist het niet zeker. Ik heb er maandenlang met onze priester over gepraat en nu weet ik het wel zeker, mama. Dit wil ik doen.'

Beata keek naar Amadea's mooie, serene gezicht en voelde een steek in haar hart. 'Maar hoe weet je het dan zo zeker?'

'Het is gewoon zo.' Amadea's ogen stonden helder en vredig, als die van een heilige, dacht Beata. Maar ze kon er niet blij mee zijn. Ze vond het een verschrikkelijke verspilling, een tragedie. Amadea vond het een geschenk. Meer wilde ze niet, behalve de zegen van haar moeder.

'Wanneer gaat het gebeuren?' Beata hoopte dat ze nog tijd genoeg zou hebben om Amadea van haar plan af te brengen. 'Ik ga volgende week. Ik hoef niet meer naar school en het heeft geen zin langer te wachten.' Ze had gewacht tot ze eindexamen had gedaan voordat ze het haar moeder vertelde, maar dat betekende dat er niet veel tijd over was.

'Weet Daphne dit al?' vroeg Beata plotseling.

Amadea schudde haar hoofd. Daphne was pas tien, maar de meisjes hadden nog steeds een innige band.

'Ik wilde het eerst tegen jou zeggen. Ik hoopte dat je het, als je aan het idee gewend was, fijn voor me zou vinden.'

Het was precies wat zijzelf met haar ouders had meegemaakt toen ze hun over Antoine vertelde, dacht Beata. Ze hadden dezelfde argumenten gebruikt, behalve dat zij haar dochter nergens mee dreigde en haar, net als haar moeder bij haar had gedaan, alleen smeekte er nog eens goed over na te denken. Net als haar ouders was ze bang dat haar dochter voor een te moeilijk leven had gekozen. De geschiedenis herhaalde zich; opnieuw klonk de echo van het verleden.

Beata lag de hele nacht wakker en dacht terug aan de vreselijke ruzies met haar vader, haar overtuiging dat ze haar zin moest doordrijven en het afschuwelijke moment dat ze haar ouderlijk huis had verlaten om naar Antoine in Zwitserland te gaan. Maar ze had de juiste beslissing genomen, want bij hem had ze het geluk gevonden. En daar ging het om. Iedereen moest zijn eigen keuzes maken. Zij had voor Antoine gekozen, misschien moest Amadea voor de Kerk kiezen. Waarom hadden ze haar eigenlijk die naam gegeven, alsof het een soort voorbestemming was? Door God geliefd. Ze had liever dat God niet zoveel van haar dochter hield dat Hij haar bij zich had geroepen, maar wie was zij om daar een oordeel over te vellen? Welk recht had zij om het lot van haar dochter te willen veranderen en haar tot een andere beslissing te dwingen? Daar had zij net zomin het recht toe als haar vader dat had gehad. Misschien betekende ouderliefde het opgeven van je eigen dromen voor je kind om je kind zijn of haar dromen te laten waarmaken. Tegen de ochtend besefte Beata dat ze Amadea niet langer van haar keus mocht afhouden. Als het niet de juiste keus was, moest ze daar zelf achter komen. In elk geval had ze acht jaar om van gedachten te veranderen, maar haar ouders hadden waarschijnlijk gehoopt dat zij dat ook zou doen en dat was niet gebeurd. Antoine was haar lot geweest, ze waren gelukkig geworden. Misschien was dit Amadea's lot, ook al had zij noch Antoine ooit verwacht een dochter te hebben die non wilde worden.

Met een vermoeid gezicht ging ze nog voor het ontbijt naar Amadea's kamer. Al voordat ze iets zei, zag Amadea dat ze gewonnen had, en ze hield haar adem in.

'Ik zal niet langer proberen je tegen te houden, want ik wil dat je gelukkig bent,' zei Beata met een hart vol verdriet, maar ze keek haar dochter liefdevol aan. 'Ik wil jou niet aandoen wat mijn ouders mij hebben aangedaan. Je hebt mijn zegen, omdat ik van je hou en je alles toewens wat je gelukkig maakt, wat het ook is.' Het was het grootste geschenk dat ze haar dochter kon geven, al was het voor haarzelf de grootste opoffering. Maar als ze een goede ouder wilde zijn, kon ze niet anders dan toegeven. Belangrijke dingen waren nooit gemakkelijk.

'Dank je, mama, dank je wel!' Amadea omhelsde haar moeder met stralende ogen en Beata drukte haar dochter innig tegen zich aan.

Met lood in hun schoenen gingen ze het Daphne vertellen, die bij de gedachte dat ze haar zus binnenkort zou moeten missen, begon te huilen. 'Dan zien we je nooit terug!' jammerde ze.

'Gretchen mag haar zus nog maar zelden zien en dan mag ze haar niet eens omhelzen of aanraken!' Daar wilde Beata nog niet bij stilstaan.

'Je mag tweemaal per jaar op bezoek komen en dan kunnen we elkaar door een raampje aanraken, Daphne. En we kunnen elkaar nu nog wel omhelzen en daar kunnen we heel lang op teren.' Amadea keek haar zusje meelevend, maar vastbesloten aan.

Daphne bleef de hele week ontroostbaar en hoewel Amadea het ook erg vond dat ze hen moest achterlaten, keek ze vol verlangen uit naar de dag van haar intrede in het klooster.

Beata, die Daphne nog wat extra tijd wilde gunnen om zich met het afscheid te verzoenen, vroeg Amadea haar vertrek een paar weken uit te stellen. Amadea schudde haar hoofd. 'Dat zal het alleen maar erger maken, mama. Ze zal er heus wel aan wennen, en ze heeft jou nog.' Maar dat was niet hetzelfde, want Amadea was altijd Daphnes steun en toeverlaat geweest. Vooral in de eerste jaren na de dood van Antoine, toen Beata zich helemaal in zichzelf teruggetrokken had. 'Het zal voor jou ook goed zijn, mama. Je moet dingen met haar gaan doen, naar de film gaan, naar musea en naar het park. Het is hoog tijd dat je wat meer uitgaat.' Amadea had haar zusje overal mee naartoe genomen terwijl Beata somber thuis was gebleven. Beata wist niet of ze het kon opbrengen te doen wat Amadea van haar verwachtte, maar ze was bereid om het te proberen. Antoine en haar moeder waren er niet meer en nu zou ze Amadea ook moeten missen. Ze had het gevoel dat Amadea's aanstaande vertrek eveneens een soort dood was, omdat haar dochter uit hun dagelijks leven zou verdwijnen en ze haar ook niet meer zou kunnen omhelzen. Het was een verschrikkelijk vooruitzicht.

'Mag je ons nog wel schrijven?' vroeg ze angstig.

'Natuurlijk, hoewel ik het erg druk zal hebben. Maar ik zal zo vaak schrijven als ik kan.' Amadea had het gevoel dat ze op reis ging voor de rest van haar leven, een soort reis naar de hemel of in elk geval naar het eerste station.

Beata wilde zich er nog niet in verdiepen. Zijzelf was gelovig rooms-katholiek geworden, maar het was nooit bij haar opgekomen het klooster in te gaan. De gedachte benauwde haar, maar Amadea leek nauwelijks te kunnen wachten.

Op de dag van vertrek brachten Beata en Daphne haar weg. Amadea droeg een eenvoudige donkerblauwe jurk en de hoed die ze altijd droeg naar de kerk. Het was een stralende dag, maar Beata voelde zich diepbedroefd. Daphne deed niets dan huilen en Amadea hield de hele weg haar hand vast. Toen ze uit de auto waren gestapt, bleef Beata lange tijd naar haar oudste dochter staan kijken, alsof ze haar beeltenis in haar geheugen wilde prenten. De volgende keer dat ze haar zou zien, zou ze er heel anders uitzien, een ander zijn geworden.

'Onthou goed dat ik heel veel van je hou, Amadea. Dat je heel belangrijk voor me bent, en dat ik trots op je ben. Je bent mijn geschenk van God. Ik hoop dat je gelukkig en veilig zult zijn. En als je tot de ontdekking komt dat je je vergist hebt, zal niemand je kwalijk nemen dat je van gedachten verandert.' Beata hoopte nog steeds dat dat zou gebeuren.

'Dank je wel, mama,' zei Amadea zacht, maar ze wist tot diep in haar ziel dat het geen vergissing was. Ze had geen enkele twijfel. Ze sloeg haar armen om haar moeder heen en omhelsde haar als een volwassen vrouw, zonder enige spijt, zoals Beata geen spijt had gevoeld toen ze afscheid van haar moeder had genomen om naar Antoine te gaan. 'God zij met je,' fluisterde Amadea tegen haar moeder, en Beata knikte met betraande wangen. Het leek wel of Amadea even de moeder was en Beata het kind.

'En met jou,' fluisterde Beata, toen Amadea haar zusje een kus gaf en haar glimlachend aankeek. Hoewel het Amadea ook zwaar viel afscheid te nemen, straalde ze vredige blijdschap uit. Ze had geen bagage bij zich en de kleren die ze aanhad, zouden aan de armen worden gegeven. Ze mocht niets meer bezitten en zou uiteindelijk een gelofte afleggen van armoede, kuisheid en gehoorzaamheid, maar daar zag ze niet tegenop. Ze keek net zo gelukkig als Beata toen ze op het station van Lausanne Antoine zag staan, en toen ze Amadea voor het eerst in haar armen hield. Dit was een nieuw begin voor Amadea en niet het einde, zoals haar moeder vreesde.

Amadea omhelsde hen voor de laatste keer, draaide zich om en belde aan. Ze was klaar om naar binnen te gaan. Meteen werd er een luikje geopend en daarna deed een jonge non de deur open, zonder zich te laten zien. Amadea stapte zonder om te kijken over de drempel en was plotseling verdwenen. Beata en Daphne keken elkaar onthutst aan en sloegen hun armen om elkaar heen. Nu hadden ze alleen elkaar nog, de weduwe en haar jongste dochter. Amadea zou voortaan een heel ander leven leiden, ver van hen vandaan.

11

De jonge non die Amadea binnenliet, nam haar meteen mee naar een vertrek waar ze zich moest verkleden. Ze zei geen woord, maar verwelkomde haar met een warme blik in haar ogen en een vriendelijke glimlach. Het gaf Amadea een weldadig gevoel dat zij ook niets hoefde te zeggen, en ze besefte meteen dat het klooster haar veilige thuis zou worden.

De non keek naar Amadea's lange, slanke figuur, knikte en overhandigde haar een eenvoudige lange, zwarte jurk en een korte sluier van witte katoen om haar haren te bedekken. De moeder-overste had Amadea verteld dat ze pas over een halfjaar een habijt zou mogen dragen en dan alleen als ze dat volgens de oudere nonnen verdiende, anders zou het nog langer duren. De kleren die ze nu moest aantrekken, lieten zien dat ze een postulante was. Pas nadat ze over acht jaar haar plechtige gelofte had afgelegd, zou ze de zwarte sluier van de orde mogen dragen.

De non liet haar achter om zich te verkleden. Ze moest zelfs haar ondergoed verwisselen en voortaan moest ze met blote voeten op eenvoudige sandalen lopen - een onderdeel van de ontberingen die de orde zich oplegde.

Opgewonden trok Amadea haar nieuwe kleren aan, even gelukkig als haar moeder toen ze haar van witte linnen tafelkleden gemaakte trouwjurk aantrok. Ook Amadea had het gevoel dat ze op dit moment een nieuw leven begon, als verloofde van Christus. Ze had acht jaar om zich op het huwelijk voor te bereiden en ze kon nu al nauwelijks wachten.

Een paar minuten later kwam de non terug en stopte alle kleren die Amadea uitgetrokken had in een mand, ook haar schoenen, om aan de armen te geven. Beata had gezegd dat ze al Amadea's eigendommen zou bewaren voor het geval dat ze zich zou bedenken. Beata kon er nog geen afstand van doen, maar Amadea taalde er al niet meer naar.

De non nam Amadea mee naar de kapel om samen met de andere nonnen te bidden. Daarna moesten ze lange tijd zwijgend hun geweten onderzoeken. Elke dag moesten ze zich afvragen of ze zich zondig hadden gedragen door onvriendelijk of jaloers te zijn, of door te verlangen naar bepaalde mensen, lekker eten of comfortabele dingen uit het leven dat ze hadden achtergelaten. Niemand hoefde Amadea uit te leggen waarvoor de stilte bedoeld was, en zij verweet zichzelf dat ze nog steeds meer gehecht was aan haar moeder en zusje dan aan Christus.

Terwijl de andere nonnen het middagmaal gebruikten, werd Amadea bij de moeder-overste geroepen. Zij zou pas die avond mogen eten, wat als haar eerste offerdaad werd beschouwd. De moeder-overste bracht door ook haar maaltijd over te slaan eveneens een offer.

'Hoe gaat het met je?' vroeg de moeder-overste vriendelijk, nadat ze Amadea met een 'Vrede in Christus' had begroet en Amadea haar met dezelfde wens had geantwoord.

'Goed, moeder.'

'We zijn blij dat je gekomen bent.' Het was een grote gemeenschap; het was een tijd waarin veel vrouwen zich tot het kloosterleven geroepen voelden en de toetreding van Edith Stein twee jaar geleden had daartoe bijgedragen, al was er meer drukte om gemaakt dan de moeder-overste lief was. Ook dit meisje was een bewonderaarster van Edith Stein, die sinds een jaar de naam Teresa Benedicta a Cruce droeg. Amadea zou haar idool binnenkort ontmoeten, maar in de orde was het bewonderen van andere mensen streng verboden. De zustergemeenschap bestond niet uit een groep individuen met eigen gedachten en ideeën, maar uit zusters die Christus dienden en baden voor de wereld. Niets meer en niets minder, zei de moeder-overste streng tegen Amadea, die begrijpend knikte.

'Je slaapt met drie anderen in een kamertje. We spreken niet, behalve tijdens de maaltijden en de uren waarin je je mag ontspannen, en dan praten we alleen over zaken die onze gemeenschap aangaan. Je mag geen vriendinnen maken, want we zijn allemaal vriendinnen van Christus.' Amadea knikte weer, vol ontzag.

De moeder-overste was een lange, magere vrouw met dwingende ogen in een vriendelijk gezicht. Haar leeftijd liet zich niet raden, en het zou erg vrijpostig zijn ernaar te vragen. Zij was de moeder die hen leidde en beschermde, en die ze moesten gehoorzamen zoals ze de Vader gehoorzaamden die hen naar het klooster had geroepen. De karmelietessen waren Amadea's nieuwe familie nadat ze achttien jaar was ondergebracht in het gezin van Beata, haar vader en Daphne. Nu was haar tijd bij hen voorbij en zou ze de band met hen alleen nog onderhouden door gebeden en af en toe een brief, het laatste vooral uit medeleven met hen. Ze mocht eens per week schrijven en ze had haar moeder beloofd dat te doen, maar haar werk en nieuwe taken kwamen voortaan op de eerste plaats.

Ze moest in de wasserij gaan helpen en als ze tijd overhad de keuken schoonmaken. In haar vrije tijd mocht ze in de tuin werken, een voorrecht en een eer. De moeder-overste bracht haar in herinnering dat de heilige Teresa van Avila had gezegd dat God zich openbaart aan een eenzelvig hart. Amadea moest de eenzaamheid zoeken en voortdurend bidden. Het belangrijkste in haar leven was het offer van de mis. 'Onthoud dat de heilige Teresa ons voorhoudt dat niet onze gedachten de essentie van het gebed zijn, maar dat de liefde dat is. Je bent hier om van je zusters en de wereld te houden, en als je gezegend bent met een roeping, zul je uiteindelijk een bruid van God worden.' Het was een enorme verantwoordelijkheid en een overweldigende eer, maar dat was de reden waarom Amadea was gekomen. Ze had al een nieuwe naam voor zichzelf gekozen: zuster Teresa van Karmel. Als nederige postulante zou ze voorlopig zuster Amadea blijven. Pas na de avondmaaltijd zou ze naar haar kamertje worden gebracht. Ze wist dat de zusters van de orde geen vlees aten, behalve wanneer ze ziek waren en de dokter het voorschreef, maar zelfs dan mochten ze een offer brengen door het te weigeren. Elk jaar van 14 september tot Pasen werd er gevast. Amadea had nooit om eten gegeven, dus daar zou ze geen moeite mee hebben.

Toen moeder Teresa Maria Mater Domini Amadea verteld had wat ze moest weten, waren het middagmaal en de rusttijd voorbij. Amadea voegde zich bij de anderen voor de litanie van de Heilige Maagd. Ze deed haar best om er haar gedachten bij te houden en niet na te denken over de dingen die de moeder-overste allemaal tegen haar had gezegd. Nadat er was voorgelezen, werd ze naar de keuken gestuurd om de vloer te schrobben, wat al biddend een groot deel van de middag in beslag nam. Daarna hielp ze de avondmaaltijd klaar te maken. Iedereen had altijd wat te doen en omdat er voortdurend bij werd gebeden, was stilte van groot belang. Toen de avonddienst begon, was Amadea doodmoe, maar zielsgelukkig. Het angelus kondigde het avondmaal aan. Ze had sinds het ontbijt niet gegeten, en toen had ze van opwinding nauwelijks een hap door haar keel kunnen krijgen. Het menu bestond uit bonen, aardappels en fruit uit de boomgaard, en onder het eten werd er zacht gepraat. Er waren nog meer meisjes van Amadea's leeftijd, of zelfs jonger. De meesten van hen waren postulante en enkelen droegen de kleren van een novice. Voor Amadea zagen de nonnen met de zwarte sluier van de orde eruit als heiligen, met vredige, engelachtige gezichten en liefdevolle ogen. Ze spraken op vriendelijke toon tegen haar, en het viel haar op dat jonge zusters voor de ouderen zorgden. Een paar heel oude nonnen waren in een rolstoel naar de eetzaal gebracht en babbelden als grootmoeders met elkaar.

Na het eten mochten ze zich een halfuur ontspannen met een handwerk, ze naaiden onder andere gewaden voor de kerk. Vervolgens werd er een halfuur samen gebeden, gevolgd door twee uur bidden in stilte en nog een gezamenlijk gebed voor het slapengaan. Ze moesten om halfzes opstaan en om zes uur begon het eerste gebed van de dag, dat duurde tot de mis van acht uur.

Daarna werd er ontbeten en dan ging iedereen aan het werk tot het dagelijkse onderzoek van het geweten, gevolgd door het middagmaal. De dagen waren een aaneenschakeling van werk en gebeden, maar Amadea had geweten wat haar te wachten stond en ze wilde niets anders. Met blijdschap in haar hart zou ze bij de karmelietessen de rest van haar leven doorbrengen.

Toen ze om tien uur 's avonds naar bed mocht, zag ze dat ze haar cel met twee novicen en een andere postulante zou delen. Ze knikten elkaar glimlachend toe en deden het licht uit om hun ruwe wollen nachthemd aan te trekken. De kamertjes waren niet verwarmd en zelfs na ontelbare wasbeurten kriebelden de nachthemden nog steeds, maar dat werd ook weer als een willig gebracht offer beschouwd. Tenslotte was Christus voor hen aan het kruis een erbarmelijke dood gestorven en dit was wel het minste wat ze voor hem over konden hebben. Amadea wist dat ze ook hieraan zou wennen, al dacht ze heel even aan de zachte zijden en katoenen nachthemden die haar moeder altijd voor haar had gemaakt. Meteen schoot haar te binnen dat ze die gedachte de volgende dag bij het onderzoeken van haar geweten zou moeten verantwoorden. Herinneringen zoals deze en verlangen naar comfort uit het verleden waren verboden, die moest ze onmiddellijk onderdrukken en er boete voor doen.

Toen ze in bed lag, dacht ze aan haar moeder en Daphne, en ze vroeg God hen te beschermen en te helpen om gelukkig te zijn. Tranen prikten in haar ogen, en ze vermaande zichzelf dat ze ook deze gevoelens moest uitbannen. Ze was de bewaker van haar geweten en de portier voor de deur van haar gedachten, en ze mocht alleen gedachten aan Christus binnenlaten, dat had de moeder-overste haar eerder die dag nog op het hart gedrukt. Toch zei ze voordat ze in slaap viel nog vlug een gebedje voor haar grootmoeder, die twee maanden geleden was gestorven en die nu in de hemel was.

Beata lag op dat moment ook in bed, met Daphne naast zich, die zich in slaap had gehuild. Zij dacht ook aan haar moeder, en aan de dochter die ze had moeten afstaan aan God. Net als Amadea vroeg ze God haar te beschermen en gelukkig te maken, en zonder te weten waarom zei ze ook een gebed voor de joden.

12

De dagen in het klooster vlogen om. Amadea bracht het grootste deel van haar tijd door in de keuken en de wasserij, en één keer mocht ze Edith Stein helpen in de tuin. Ze hadden geen woord gewisseld, maar Amadea had ervan genoten bij haar in de buurt te zijn en ze had een paar keer naar haar geglimlacht. Pas later die dag was het bij haar opgekomen dat ze geen persoonlijke belangstelling voor deze vrouw mocht hebben, en daarna vermeed ze haar om haar gedachten te zuiveren en alles wat ze van Edith wist te laten vervliegen. Zuster Teresa Benedicta a Cruce was niet meer dan een mede-karmelietes en verdiende geen extra aandacht.

Ze kreeg regelmatig post van haar moeder en Daphne, en daardoor bleef ze nog een klein beetje op de hoogte van wat er zich in de rest van de wereld afspeelde. In september was er een nieuwe wet tegen de joden van kracht geworden waardoor ze het nog moeilijker hadden gekregen. Amadea zei een speciaal gebed voor hen. Met Kerstmis stuurde haar moeder sinaasappels voor het hele klooster, een grote traktatie. In januari werd Amadea met algemene stemmen aangenomen als novice in de" orde van de karmelietessen en kreeg ze het bijbehorende habijt, en ze beschouwde die dag als de gelukkigste van haar leven. Haar moeder en zusje mochten haar even zien, en ze glimlachte hen vanachter het tralievenstertje stralend toe. Haar moeder, die meteen zag hoe gelukkig ze was, begon te huilen en Daphne staarde haar verbijsterd aan.

'Je lijkt helemaal niet meer op jezelf,' zei ze zorgelijk en een beetje schuw.

'Ik ben nu iemand anders, een non,' antwoordde Amadea. Ze kon nauwelijks wachten tot ze ook haar nieuwe naam zou mogen gebruiken. 'Jullie zien er goed uit.'

'Jij ook,' zei Beata, en ze omhelsde haar dochter met haar ogen. Door de tralies heen raakten ze elkaar aan, maar dat was eerder frustrerend dan bevredigend. Beata snakte ernaar haar armen om haar dochter heen te slaan, maar ze wist dat dat nooit meer zou mogen.

'Kom je ooit weer thuis?' vroeg Daphne hoopvol, met grote vragende ogen.

'Ik bén thuis, lieverd,' antwoordde Amadea glimlachend. 'Hoe gaat het op school?'

'O, goed hoor.' Het klonk niet enthousiast. Daphnes leven was veranderd; het was stil geworden in huis en hoewel Beata haar best deed om meer tijd met haar door te brengen, waren ze allebei verdrietig en misten ze Amadea's zonnige aanwezigheid.

Het bezoek duurde maar kort, en pas aan het eind van het jaar mochten Beata en Daphne terugkomen. Daphne was inmiddels elfeneenhalf. In de zomer had Beata haar meegenomen naar de Olympische Spelen, waar ze erg van had genoten, vooral van het zwemmen. Ze had er Amadea alles over geschreven. Toen ze haar eindelijk weer mochten zien, was Amadea de Vallerand zuster Teresa van Karmel geworden.

De volgende zomer, in 1937, vroeg zuster Teresa van Karmel of ze haar voorlopige gelofte mocht afleggen, de plechtige belofte van armoede, kuisheid en gehoorzaamheid die bij de orde hoorde. Er werd over gestemd en ze kreeg er toestemming voor. Pas over zes jaar mocht ze haar definitieve gelofte afleggen, maar inmiddels had ze het gevoel dat ze al haar hele leven non was.

Het wereldnieuws was verontrustend. Joden mochten allerlei beroepen niet langer uitoefenen, ze mochten bijvoorbeeld geen accountant, leraar of tandarts meer zijn. Ze werden stukje bij beetje door Hitlers regime uit het leven in Duitsland verbannen. De karmelietessen kregen steeds meer om voor te bidden. In maart 1938 vielen nazi-troepen Oostenrijk binnen en annexeerden het land. De ss kreeg het beheer over joodse zaken en honderdduizend Weense joden moesten het land verlaten.

Een maand later moesten de joden in Duitsland hun geld en bezittingen laten registreren, en Beata vroeg zich af wat hier voor haar vader en broers de gevolgen van zouden zijn. Voorzover ze wist, waren ze nog steeds eigenaar van hun bank.

In de loop van de zomer verslechterde de toestand. Amadea herhaalde haar voorlopige gelofte en aan haar moeder schreef ze dat ze bijna hele dagen in de tuin werkte en 's avonds religieuze ambtsgewaden naaide. In juli werd verordend dat joden van boven de veertien jaar bij de politie een identiteitsbewijs moesten halen, wat bij elk verzoek van een agent moest worden getoond. Joodse artsen moesten hun praktijk sluiten. In heel Duitsland ontstond er een groot tekort aan artsen en tandartsen, en steeds meer hoogopgeleide joden raakten werkloos.

Toen Beata en Daphne in het najaar een bezoek mochten brengen aan Amadea, zag Beata er zorgelijk uit. Het verbaasde Amadea hoe volwassen Daphne was geworden, een dertienjarige schoonheid, net zo frêle als haar moeder. Door de tralies heen gaf Amadea haar glimlachend een kus op haar wang. Ze plaagde haar zusje omdat ze belangstelling had gekregen voor jongens, wat haar moeder haar had geschreven. Vooral voor een bepaalde jongen op school, die blijkbaar ook een oogje op haar had. Geen wonder, dacht Amadea, want ze was een beeldje om te zien en ze straalde een onschuld uit die haar ontroerde. Door hun briefwisseling maakte ze nog steeds deel uit van hun leven, al was ze inmiddels al drie jaar niet meer thuis. Soms had Beata het gevoel dat ze haar dochter al veel langer moest missen, en soms leek het of ze nog maar net weg was. Ze misten haar nog steeds, maar met alle ellende om hen heen was Beata ook blij dat Amadea in elk geval veilig was. Zelf had ze wat dat betrof nog geen problemen, en die verwachtte ze eigenlijk ook niet. Ze was een onopvallende rooms-katholieke weduwe met een jonge dochter en ze had nooit contact met autoriteiten. Daarentegen waren de Wittgensteins bekende joden. Beata speurde elke dag in de krant naar nieuws over haar familie of de bank, maar tot nu toe had ze niets gevonden.

In oktober 1938 werden zeventienduizend joden van Poolse afkomst in Duitsland gearresteerd en teruggestuurd naar Polen. Op 9 november kwam de Kristallnacht, en toen werd alles nog veel erger. Joseph Goebbels gaf het startsein voor een nacht van verschrikkingen die niemand zou vergeten en die volkomen uit de hand liep. Het smeulende antisemitisme van de afgelopen vijf jaar kwam tot een uitbarsting. In heel Duitsland werden zo'n duizend synagogen in brand gestoken en werden er zesenzeventig met de grond gelijkgemaakt. Zevenduizend bedrijfspanden en huizen van joden werden geplunderd en verwoest, zo'n honderd joden werden vermoord en dertigduizend werden opgepakt en naar concentratiekampen gestuurd. Alle overgebleven joodse zakenlieden moesten hun bedrijf afstaan aan een ariër, alle joodse leerlingen werden van school gestuurd. Om de zaak nog erger te maken, moesten de joden de schade van de Kristallnacht zelf vergoeden. De haat was opgevlamd tot een laaiend vuur. De volgende dag luisterde Beata geschokt naar het nieuws.

Het bleef zo onrustig op straat dat ze pas twee dagen later naar buiten durfde. Ze nam een taxi en liet de chauffeur langs de bank en het huis van haar vader rijden, en toen zag ze dat het bankgebouw beschadigd was en door de politie was afgezet. Alle ruiten van haar ouderlijk huis waren gebroken. Beide gebouwen maakten een lege indruk. Ze had geen idee waar haar familie naartoe kon zijn gegaan en de buren durfde ze het niet te vragen. Door belangstelling te tonen voor het lot van joden zou ze de aandacht op zichzelf kunnen vestigen, waardoor zij en Daphne ook gevaar zouden lopen.

Een week later liet ze in haar eigen bank, die in arische handen was, achteloos vallen dat ze blij was dat ze haar geld een paar jaar geleden uit de bank van de Wittgensteins had gehaald, omdat hun bank blijkbaar in de problemen was geraakt.

'Die bank is gesloten,' zei de lokettist. Beata had geen idee waar het geld van hun cliënten - voornamelijk joden - kon zijn gebleven, maar ze vermoedde dat de nazi's het in beslag hadden genomen.

'Dat verbaast me niets,' zei ze kalm. 'Wat denkt u dat er met ze is gebeurd?' Ze deed haar best om te klinken als een nieuwsgierige huisvrouw die om een praatje verlegen zat en tenslotte was de Kristallnacht het gesprek van de dag geworden, overal ter wereld.

'Mijn baas kende die familie.' De stem van de bankmedewerker was gezakt tot een fluistertoon. 'Ze zijn afgelopen donderdag gedeporteerd.' De dag na de Kristallnacht.

'Ach, wat erg,' zei Beata. Ze had het gevoel dat ze ging flauwvallen, maar ze vermande zich.

'Nou ja, het zijn maar joden, ze verdienen niet beter. De meesten van hen zijn criminelen, en waarschijnlijk probeerden zij het geld van anderen te stelen.'

Beata knikte. 'Is de hele familie verdwenen?'

'Ik geloof het wel. Dat gebeurt meestal. Nu wel tenminste. Eerst niet. Maar ik denk dat ze er eindelijk achter zijn gekomen dat de vrouwen net zo gevaarlijk zijn als de mannen. Je kunt het gewoon ruiken.'

Beata werd er misselijk van. 'Het was een vooraanstaande familie,' zei ze, terwijl ze haar geld in haar tasje stopte. Ze was een cheque gaan innen om aan informatie te komen en nu wist ze dat haar hele familie was gedeporteerd.

'Wees maar blij dat u uw geld uit die bank hebt gehaald, anders hadden ze u vast en zeker ook bestolen,' zei de medewerker nog. Beata knikte glimlachend en liep weg, als verdoofd. Ze vroeg zich af of ze kon ontdekken waar ze naartoe waren gestuurd, maar het was veel te riskant daar navraag naar te doen. Opnieuw vroeg ze de taxichauffeur langs het huis te rijden. Binnen was het er donker en ze kon zien dat het geplunderd was. Er lagen zelfs meubels op straat, antieke spullen waar haar moeder van gehouden had. Ze vroeg zich af of er nog iemand had kunnen vluchten, iemand die zich nu verborgen hield.

In haar wanhoop liet ze zich voordat ze naar huis ging naar haar kerk brengen en vroeg daar de pastoor te spreken. Ze legde hem uit dat ze vroeger een joodse familie had gekend en dat ze bang was dat het hun in de Kristallnacht slecht was vergaan. 'Waarschijnlijk wel,' beaamde de pastoor somber. Hitler was rooms-katholieken evenmin goed gezind. 'We moeten voor hen bidden.'

'Ik vroeg me af... Denkt u dat we erachter kunnen komen wat er met hen is gebeurd? Iemand vertelde me dat ze gedeporteerd zijn, maar dat kan toch niet met de hele familie zijn gebeurd? Tenminste niet met de vrouwen en kinderen.'

'Wie weet,' zei de pastoor zacht. 'Het is een angstaanjagende tijd.'

'Ach jee, ik wilde u niet lastigvallen,' zei Beata op verontschuldigende toon. 'Maar ik hoorde het net in mijn bank en ik schrok ervan. Als u iets hoort, wilt u het me dan laten weten?'

'Hoe heet die familie?'

'Wittgenstein. Van de bank.'

De pastoor knikte. Iedereen in Keulen kende die naam en als die familie inderdaad gedeporteerd was, was dat een veeg teken. Maar het zou hem niet verbazen. In de Kristallnacht was de poort naar de hel geopend en waren de verschrikkelijkste duivels losgelaten. De onmenselijkheid van de mens was in zijn meest schokkende vorm zichtbaar geworden.

'Ik zal het u laten weten. Ik ken een pastoor in die wijk en misschien weet hij iets, al gaat het om joden. Maar zulke dingen worden algemeen bekend; de mensen hebben hun ogen niet in hun zak, ook al durven ze niet te praten.' Tegenwoordig was iedereen bang, ook rooms-katholieken. 'Wees voorzichtig,' maande hij toen ze zich omdraaide om weg te gaan. 'Ga er niet zelf op af.' Hij wist dat ze een goedhartige weduwe met een jonge dochter was en hij wilde niet dat ze domme dingen deed. Bovendien had hij een zwak voor haar vanwege Amadea. De moeder van een karmelietes kon niet anders dan een goed mens zijn, en dat was ze ook.

In de laatste week van november hield de pastoor Beata bij het uitgaan van de kerk aan. Daphne stond met een vriendinnetje te praten en lette niet op haar moeder. Beata had Amadea niet over haar bezorgdheid geschreven.

'U had gelijk,' zei hij zacht, en hij liep een eindje met haar mee. 'Ze zijn allemaal verdwenen.'

'Wie?' vroeg ze een beetje verstrooid. Ze herinnerde zich wel wat ze hem had gevraagd, maar hij deed zo geheimzinnig dat het niet tot haar doordrong dat dit zijn antwoord was.

'Die familie waar u het over had. Ze zijn allemaal opgepakt, de volgende dag. De eigenaar van de bank had blijkbaar een dochter en twee zoons, en nog een dochter die jaren geleden gestorven is. Mijn vriend kende hem goed. Hij kwam hem vaak bij een wandeling in de buurt tegen en dan maakten ze een praatje. De man was weduwnaar, een aardige man. Ze zijn allemaal weg, de weduwnaar, zijn kinderen en zelfs zijn kleinkinderen. Mijn vriend denkt dat ze naar Dachau zijn gestuurd, maar daar kun je niet achter komen. Het huis wordt waarschijnlijk aan een legerofficier gegeven. Ik zal voor ze bidden.' Hij liep weg. Dit soort verhalen was aan de orde van de dag.

Beata was diep geschokt en liep zwijgend met Daphne naar huis. 'Is er iets, mama?' vroeg Daphne. Haar moeder leek tegenwoordig erg nerveus, maar ja, dat gold voor bijna iedereen. Er waren kinderen van school gestuurd en ze hadden er allemaal om moeten huilen. De leraar had boos gezegd dat die kinderen joden waren en niet op hun school thuishoorden, maar Daphne vond dat erg gemeen. Iedereen hoorde naar school te gaan, dat zei haar moeder ook. 'Is er iets ergs gebeurd?'

'Nee hoor, helemaal niet,' antwoordde Beata kortaf. Opeens was ze blij dat de pastoor had gezegd dat Jacob Wittgenstein ook een dochter had gehad die jaren geleden gestorven was, want met een beetje geluk zou iedereen dat geloven. In elk geval was ze nog door niemand lastiggevallen. Ze was nog steeds een rooms-katholieke weduwe met een jonge dochter en een oudere dochter in een klooster. God zij dank voor Antoine. 'Ik heb alleen net een verhaal gehoord over een bekende familie die na de Kristallnacht is gedeporteerd,' voegde ze er zacht aan toe. Haar hele familie was verdwenen. Haar vader, haar broers en hun vrouwen, haar zus en hun kinderen. Weg. Het was niet te geloven. Alleen God wist waar ze waren en of ze het zouden overleven. Over de kampen deden verschrikkelijke verhalen de ronde. Het zouden werkkampen zijn, maar er gingen veel mensen dood. Haar vader was niet jong meer, hij was drieënzeventig. Haar moeder zou achtenzestig zijn geweest. Beata was opeens dankbaar dat dit lot haar gespaard was gebleven. Monika was in vrede gestorven, ook al had Beata daar niet bij mogen zijn. Maar zelfs nu voelde ze geen haat jegens haar vader. Wat er onlangs met hem was gebeurd, was veel erger dan wat zij vroeger had gedaan en dit verdiende hij niet. Niemand verdiende het. Zo langzamerhand werd ze zelf ook bang, al was daar nog geen reden voor. Nu nog niet.

'Wat vreselijk,' zei Daphne.

'Zeg dat alsjeblieft nooit tegen iemand anders,' zei Beata streng, 'want als je laat merken dat je meevoelt met de joden, zullen ze jou ook kwaad doen.'

Ze gingen hun huis binnen, waar het warm, comfortabel en veilig was. Dat was nu extra belangrijk. Maar Beata kon het beeld van haar verwoeste ouderlijk huis niet uit haar hoofd zetten, de gebroken ramen en de meubels op straat.

'Jij voelt toch ook met de joden mee, mama?' Daphne keek haar met onschuldige ogen aan.

'Natuurlijk, maar het is gevaarlijk dat in het openbaar te zeggen. Denk maar aan wat er allemaal gebeurt. De mensen zijn boos en in de war. Ze weten niet meer wat ze doen. Het is beter om je mond te houden, dat mag je niet vergeten, Daphne.' Beata keek haar streng aan en Daphne knikte verdrietig.

'Ik zal het niet vergeten, echt niet.' Maar het was wel erg, en wreed, en slecht, dacht ze. Het moest afschuwelijk zijn nu joods te zijn, je huis kwijt te raken en te worden weggestuurd, misschien zelfs zonder je ouders. Ze rilde ervan. Ze was blij dat zij en haar moeder veilig waren, al had ze geen vader om hen te beschermen. Maar zij zouden vast wel met rust worden gelaten.

Die avond waren ze allebei verdiept in hun eigen gedachten.

Toen Daphne wat later de slaapkamer van haar moeder inliep, zag ze tot haar verbazing dat Beata geknield zat te bidden. Ze keek even toe en ging weer weg. Ze vroeg zich af of haar moeder bad voor de familie waarover ze het die middag had gehad. Waarschijnlijk wel, dacht ze. Maar ze kon niet weten dat haar moeder iets deed wat ze nooit eerder had gedaan, iets wat ze haar vader ooit had horen doen en wat haar vader ook voor haar had gedaan. Orthodox joodse vrouwen deden dit niet, maar Beata zei kaddisj, het gebed voor de doden. Hoewel ze God smeekte haar familie te laten leven, zei ze het gebed voor de doden, omdat niemand anders dat voor hen kon doen. Ze deed het zo goed mogelijk, op haar knieën naast het bed en met betraande wangen. Ze hadden haar lang geleden buiten de deur gezet en dood verklaard, maar ze was van hen blijven houden. En nu waren ze weg. Brigitte, Uwe, Horst en papa. Het gezin uit haar jeugd. Ze hield een dodenwake voor hen zoals zij dat lang geleden voor haar hadden gedaan.

13

In de eerste week van december belde Beata de moeder-overste om te vragen of ze haar dochter mocht zien. Ze zei erbij dat het belangrijk was, maar de moeder-overste antwoordde dat ze moest wachten. Ze hadden het op het moment erg druk en bovendien hadden ze grote problemen. Beata mocht op 15 december komen, dan was het misschien weer wat rustiger.

Beata had geen rust meer. Ze wist niet waarom, maar ze móést Amadea spreken en haar vertellen wat er was gebeurd. Ze hadden er niets mee te maken, maar dat kon veranderen en daarom moest ze het weten. Daar had ze recht op. Daphne eigenlijk ook, maar zij was nog te jong om zo'n groot geheim te bewaren en misschien sprak ze op school haar mond voorbij. Hun leven kon op het spel staan. Maar Amadea zat veilig in het klooster en zij kon haar moeder raad geven. Beata wilde de beslissing niet alleen nemen. Ze overwoog terug te gaan naar Zwitserland, hoewel Antoines familie daar inmiddels overleden was. Ze zou haar huis in Keulen moeten achterlaten en daar een huis moeten huren, maar ze wilde niet overhaast en in paniek beslissen. Ze had geen enkele reden om bang te zijn, maar dat was ze toch.

Amadea zag meteen dat er iets mis was. Haar moeder was alleen, Daphne was naar school. Beata vond het heel erg dat ze Daphne de kans ontnam om haar zus te zien, maar er zat niets anders op. Ze kon niet meer helder nadenken. Ze hadden de Duitse nationaliteit, ze waren rooms-katholiek, niemand wist wie ze werkelijk was en niemand viel haar lastig, maar tegenwoordig wist je maar nooit. Haar vader had waarschijnlijk ook gedacht dat hij veilig was. Ze wist niet hoe ze moest beginnen. 'Vrede in Christus,' zei Amadea glimlachend. Ze hadden een verdrietige tijd achter de rug. Zuster Teresa Benedicta a Cruce - Edith Stein - was drie dagen geleden vertrokken naar een klooster in Nederland. Een vriendin had haar de grens over gebracht en haar zus Rosa had haar vergezeld om ook naar dat klooster te gaan. Zuster Teresa Benedicta was joods, en ze had de moeder-overste gevraagd haar te laten gaan om de andere nonnen niet in gevaar te brengen. Iedereen vond het erg dat ze vertrokken was, al wisten ze dat het voor hen allemaal beter was. Ze hadden bedroefd afscheid van haar genomen en baden dagelijks voor haar. 'Wat is er, mama? En waar is Daphne?'

'Daphne is op school. Ik wilde je alleen spreken,' antwoordde Beata vlug. Ze had veel te vertellen en de tijd was beperkt. 'Amadea, mijn hele familie is gedeporteerd,' vervolgde ze op een fluistertoon.

'Welke familie?' Amadea keek haar moeder niet-begrijpend aan terwijl ze door de tralies elkaars hand vastpakten. 'Bedoel je de familie van oma?'

Beata knikte. 'De hele familie. Mijn vader, mijn zus, mijn twee broers en hun vrouwen en kinderen.' Ze veegde de tranen weg die over haar wangen begonnen te lopen.

'Wat erg,' zei Amadea zacht, hoewel ze er nog niet veel van begreep. 'Waarom?'

Beata haalde diep adem. 'Ze zijn joods. Dat waren ze.' Nu waren ze waarschijnlijk dood. 'Ik ben ook joods. Ik ben als jodin geboren, maar om met je vader te trouwen, ben ik rooms-katholiek geworden.'

'Dat wist ik helemaal niet.' Amadea keek haar moeder meelevend aan, maar niet angstig. Het was nog niet tot haar doorgedrongen wat dit voor hun gezin kon betekenen.

'Ik heb het je nooit verteld. Het leek me niet belangrijk, maar nu is het dat wel. Misschien was ik bang om het je te vertellen, of schaamde ik me ervoor, ik weet het niet. Niemand weet het en ik sta geregistreerd als rooms-katholiek, dat staat ook op mijn identiteitsbewijs en in mijn trouwboekje. Op jouw geboortebewijs staat dat je ouders rooms-katholiek zijn en dat klopt. Maar ergens moet staan dat ik eigenlijk een jodin ben. Mijn vader had mijn naam in het dodenboek van onze familie geschreven en toen ik met je vader trouwde, was dat een soort hergeboorte als christen, als rooms-katholiek. Maar eigenlijk zijn jij en Daphne half joods en ben ik dat helemaal, naar de maatstaven van de nazi's. Als ze er ooit achter komen, verkeer je in gevaar. Daarom moet je het weten, om jezelf te kunnen beschermen.'

En de anderen, dacht Amadea meteen. Meteen kwam bij haar op wat Edith Stein had gedaan om hen allemaal te beschermen, maar zij was een volbloed jodin en een bekende vrouw. Niemand zou belangstelling hebben voor haar, Amadea, of haar ware afkomst, waar volgens haar moeder zelfs geen bewijs van bestond. Toch was het goed dat ze het nu wist.

'Dank je wel dat je me het hebt verteld,' zei ze zacht, en ze drukte een kus op Beata's vingers. 'Maar ik maak me geen zorgen.'

Toen schoot haar te binnen wat zuster Teresa Benedicta a Cruce voor haar vertrek had gezegd over potentieel gevaar voor de mensen om je heen. 'Hoe zit het met Daphne, mama?'

'Bij mij is ze veilig; ze is nog maar een kind.' Maar ook kinderen werden naar de kampen gestuurd, joodse kinderen. Daphne was half joods, dus dreigde er wel degelijk gevaar als iemand zich in haar verre verleden zou verdiepen. Maar hoe groot was die kans? Eigenlijk was het belachelijk dat ze eraan had gedacht naar Zwitserland te gaan. Vluchten was nergens voor nodig. Ze had zich door wat er met anderen gebeurde van de wijs laten brengen.

'Voordat zuster Teresa Benedicta vertrok, heeft ze ons iets verteld, mama. Over een heel mooi initiatief. De Engelsen laten een trein lopen om joodse kinderen te redden voordat ze gedeporteerd worden. De eerste trein is op x december vertrokken, maar er komen er nog een paar. Ze halen die kinderen naar Engeland tot deze krankzinnige toestand voorbij is. Alleen kinderen onder de zeventien mogen mee. De Duitsers laten ze gaan, het is toegestaan. Ze willen die joodse kinderen hier toch niet hebben. Is het geen goed idee om Daphne met die trein mee te sturen? Dan weet je zeker dat haar niets zal overkomen, en later kan ze terugkomen.'

Beata schudde meteen haar hoofd. Ze stuurde haar dochter niet weg, dat was absoluut niet nodig. En wie weet hoe gevaarlijk het was om bij vreemde mensen in Engeland te wonen.

'Ze is niet joods, Amadea, maar half joods en dat weet niemand. Ik stuur haar niet in haar eentje met wie weet wat voor mensen mee naar een vreemd land, als veevervoer, om daar bij wie weet wat voor familie terecht te komen. Dat vind ik echt veel te gevaarlijk. Ze is nog maar een kind.'

'Het zijn allemaal kinderen. Goedhartige mensen zullen ze in hun gezin opnemen en voor ze zorgen.' Amadea vond het een verstandige maatregel, maar Beata blijkbaar niet.

'Dat weet je niet. Misschien worden ze wel misbruikt; er kan van alles met ze gebeuren. Stel dat ze in verkeerde handen vallen?'

'Dat doen ze hier ook, dat heb je net zelf gezegd.' Amadea zuchtte. Misschien had haar moeder gelijk. Op dit moment dreigde er nog geen gevaar, en ze konden nog een poosje afwachten wat er zou gebeuren. Daphne wegsturen kon altijd nog. Misschien moesten ze gewoon kalm blijven wachten tot de storm uitgewoed was.

'Ik weet het gewoon niet meer,' zei Beata zorgelijk. Niemand kon in de toekomst kijken en voorlopig waren ze veilig. Ze had Amadea alleen willen waarschuwen opdat ze alert zou zijn. Maar in het klooster kon haar niets gebeuren. Edith Stein was een heel ander verhaal, zij was een bekende jodin die nog niet zo lang geleden heel radicale ideeën had gespuid. Op mensen zoals zij hadden de nazi's het voorzien. Oproerkraaiers. Amadea hoorde daar niet bij. Terwijl ze elkaar nadenkend zaten aan te kijken, klopte een non op de deur ten teken dat de bezoektijd voorbij was.

'Ik moet gaan, mama.' Ze zouden elkaar pas over een paar maanden weer zien.

'Schrijf niet aan Daphne dat ik zonder haar bij je ben geweest, want dat zal ze verschrikkelijk vinden.'

'Natuurlijk niet.' Amadea drukte nogmaals een kus op haar moeders vingers. Ze was eenentwintig, maar ze zag er ouder uit. De drieëneenhalf jaar in het klooster hadden een volwassen vrouw van haar gemaakt, dacht Beata. 'Ik hou van je, mama. Wees voorzichtig, doe geen domme dingen.' Beata glimlachte om de waarschuwing. 'Ik hou erg veel van je.'

'Ik hou ook erg veel van jou, lieverd. En ik wilde nog steeds dat je thuis was gebleven,' bekende ze met een verdrietig lachje.

'Hier ben ik gelukkig,' zei Amadea geruststellend, maar ze voelde een steekje in haar hart. Af en toe miste ze haar moeder en haar zusje, maar haar roeping was belangrijker. Over viereneenhalf jaar zou ze haar definitieve gelofte afleggen en dat wilde ze nog steeds. Daar had ze geen moment aan getwijfeld. 'Zalig kerstfeest, mama,' voegde ze eraan toe toen haar moeder opstond om weg te gaan.

'Zalig kerstfeest, Amadea,' antwoordde haar moeder zacht. Ze draaide zich om en verliet het door een muur met een tralievenstertje in tweeën gedeelde vertrekje.

Amadea ging weer vlug aan het werk, en in de tijd voor gewetensonderzoek dacht ze na over wat haar moeder haar had verteld. Toen nam ze een besluit. Na het middagmaal ging ze naar het kantoor van de moeder-overste, die aan haar bureau een brief zat te schrijven aan de moeder-overste van het klooster in Nederland om haar te bedanken voor haar bereidheid om zuster Teresa Benedicta op te nemen. Ze keek op toen Amadea aarzelend in de deuropening bleef staan.

'Ja, zuster. Wat is er?'

'Vrede in Christus, moeder. Mag ik even met u praten?'

De moeder-overste wenkte dat ze binnen mocht komen en wees naar de stoel voor haar bureau. 'Heb je een prettig gesprek met je moeder gehad?' De wijze oude ogen zagen meteen dat de jonge non zich zorgen maakte.

'Ja, moeder.' Amadea had de deur achter zich dichtgedaan. 'Maar ik moet u iets vertellen, iets wat ik niet wist toen ik hier kwam.' De moeder-overste wachtte rustig af. 'Ik wist niet dat mijn moeder niet als rooms-katholiek geboren was. Ze heeft me vandaag verteld dat ze zich voordat ze met mijn vader trouwde had bekeerd en dat ze uit een joodse familie komt. Haar hele familie is na de Kristallnacht gedeporteerd. Ik kende die mensen niet, omdat ze mijn moeder verbannen hadden toen ze met mijn vader wilde trouwen en haar nooit meer wilden zien. Twee jaar voor mijn komst naar het klooster heb ik alleen mijn grootmoeder leren kennen, voor de rest van de familie was mijn moeder dood.' Ze haalde diep adem. 'Mijn moeder zegt dat niemand iets van haar afkomst weet. Ze heeft geen paspoort. Mijn ouders hebben drie jaar in Zwitserland gewoond voordat ze naar Duitsland verhuisden. Ik ben daar geboren. In haar trouwboekje staat dat ze rooms-katholiek is, en dat staat ook op mijn geboortebewijs. Maar ik ben half joods, moeder. Dat wist ik niet. En nu ben ik bang dat ik iedereen in gevaar breng als ik hier blijf, net als zuster Teresa Benedicta.'

'Je brengt niemand in gevaar, kind, en je loopt zelf ook geen gevaar. Je zegt net dat niemand de achtergrond van je moeder kent. Is ze van plan om zich als jodin bij de politie te melden?'

Amadea schudde haar hoofd. 'Nee, dat niet. Ze leidt een teruggetrokken leven, niemand hoeft erachter te komen.' Al ontdook haar moeder hiermee de wet, het was begrijpelijk en verstandig van haar, omdat hun leven ervan afhing en misschien zelfs het leven van alle nonnen in dit klooster. De moeder-overste keek in ieder geval niet afkeurend.

'Zuster Teresa Benedicta verkeerde in een heel andere situatie,' zei ze. 'Haar joodse afkomst stond vast en voordat ze hier kwam, was ze een bekende activiste. Zij had zich bekeerd, jij bent altijd rooms-katholiek geweest. Met een beetje geluk zal niemand er ooit achter komen dat je moeder als jodin geboren is en pas later rooms-katholiek is geworden. Als dat wel gebeurt, zal ze ons dat vast en zeker meteen laten weten, en dan kunnen we je alsnog wegsturen. Toen zuster Teresa Benedicta vertrok, was ik al bang dat dit onrust zou scheppen, maar je hoeft je geen zorgen te maken. Jij bent hier als onschuldig jong meisje gekomen, niet als een bekende, volwassen vrouw die zich tot ons geloof heeft bekeerd. In haar geval was het verstandig dat ze wegging, maar jij moet blijven. Als je dat tenminste wilt.' Ze keek Amadea vragend aan.

'Ja, ik wil graag blijven.' Amadea keek opgelucht. 'Maar ik was bang dat u zou willen dat ik vertrok. In dat geval zou ik gaan.'

Het zou een grote opoffering zijn geweest om anderen te beschermen, haar 'nietige daad' - de heilige Teresa noemde zelfverloochening in naam van God een 'nietige daad' - ten bate van anderen.

'Dat wil ik niet.' De moeder-overste keek haar streng aan, als een moeder die haar kind een berisping geeft. 'En denk eraan, zuster, dat je hier niet met anderen over praat. Dat wil ik absoluut niet hebben. Dit moet tussen ons blijven.' Haar blik verzachtte. 'Weet je ook waar je moeders familie naartoe is gegaan? Heeft je moeder daar iets over gehoord?'

'Ze denkt dat ze naar Dachau zijn gestuurd.'

De moeder-overste tuitte haar lippen. Ze vond het verschrikkelijk wat er met de joden gebeurde, net als een heleboel anderen. 'Als je haar weer schrijft, laat haar dan weten dat ik het heel erg vind, maar op een discrete manier,' zei ze.

Amadea knikte dankbaar. 'Ik wil echt niet weg, moeder,' zei ze. 'Ik wil mijn definitieve gelofte afleggen.'

'Als God dat ook wil, zul je dat doen.' Ze beseften allebei dat het nog ruim vier jaar zou duren voor het zover was, en Amadea leek het een eeuwigheid. Maar ze was vastbesloten zich er door niets en niemand van af te laten brengen, en zojuist was er een groot probleem uit de weg geruimd. 'Jouw situatie is heel anders dan die van zuster Teresa Benedicta, dat moet je goed onthouden,' benadrukte de moeder-overste. 'In haar geval was er wel degelijk sprake van gevaar.'

'Dank u, moeder.'

Toen Amadea weg was, zat de moeder-overste nog een tijdje in gedachten voor zich uit te staren. Ze vroeg zich af of er binnen haar kloostermuren nog meer van dit soort gevallen waren, al dan niet met medeweten van de nonnen zelf. Maar misschien was het beter daar niet van op de hoogte te zijn.

De rest van de dag was Amadea vreselijk opgelucht, al maakte ze zich nog steeds een beetje zorgen om haar moeder en zusje. Maar haar moeder had waarschijnlijk gelijk, niemand zou haar afkomst ontdekken, ze waren niet belangrijk genoeg. Die avond bad ze voor haar onbekende, gedeporteerde familieleden, die misschien niet eens meer leefden. Opeens herinnerde ze zich de keren dat haar moeder haar had meegenomen naar de synagoge en ze niet had begrepen waarom. Ze had er nooit meer aan gedacht, maar nu begreep ze dat het iets met haar moeders verleden te maken had gehad. Het was bij een paar keer gebleven.

14

Zoals iedereen al had voorzien, ging de jodenvervolging gewoon door. In januari 1939 hield Hitler een toespraak vol dreigementen aan hun adres, waaruit bleek dat hij niets van hen moest hebben. Ze waren niet langer welkom in hun eigen land, en hij beloofde dat hij het hun nog veel moeilijker zou maken. Een maand later moesten ze al hun goud en zilver inleveren, in april moesten ze hun huurhuizen verlaten en verhuizen naar joodse wijken, van ariërs gescheiden.

Dit had tot gevolg dat veel joden wilden emigreren, wat niet gemakkelijk was. Veel andere landen weigerden hen toe te laten. Ze moesten ergens familie of een sponsor hebben, wat vaak niet het geval was, of ze moesten zeker weten dat ze werk zouden krijgen. Zowel de Duitse autoriteiten als die van het uitgekozen land moesten toestemming geven. Bovendien moesten ze zelf voor hun overtocht betalen. Dit alles had tot gevolg dat slechts weinigen in staat waren op tijd te vluchten, hoewel ook veel Duitse joden geloofden dat de toestand in het land over niet al te lange tijd wel weer normaal zou worden. Want dit was toch een ongelooflijke situatie: ze waren Duitsers en werden volstrekt onredelijk behandeld! Maar een groot deel van de joden was al naar werkkampen gestuurd en de berichten over hun lot werden steeds alarmerender. Ze stierven aan ziekten en mishandeling, ze leden honger en moesten veel te hard werken, en van sommigen werd nooit meer iets gehoord. Steeds meer achterblijvers raakten in paniek, maar zagen geen uitweg.

Het hele jaar bracht het kindertransport waarover Amadea haar moeder had verteld kinderen naar Engeland. De organisatie was door Engelsen opgericht en de Quakers deden inmiddels mee. De voornamelijk joodse kinderen kwamen uit Duitsland, Oostenrijk en Tsjecho-Slowakije. Ze hoefden geen paspoort te hebben, maar om de werkgelegenheid in Engeland niet in gevaar te brengen, mochten ze niet ouder zijn dan zeventien jaar. De nazi's lieten ze gaan, maar ze mochten slechts een koffertje dat ze zelf konden dragen meenemen en niets van waarde. Op de stations speelden zich tussen ouders en kinderen hartverscheurende taferelen af, maar de ouders beseften dat dit de enige manier was om hun kinderen tegen de nazi's te beschermen. Ze beloofden hun kinderen dat ze hen zo gauw mogelijk zouden nareizen, en sommige ouders smeekten hun te proberen een sponsor of een baan voor hen te vinden. Dat was een zware last voor kinderen, die geen idee hadden waar ze terecht zouden komen en zich bewust waren van het gevaar waarin ze hun ouders achterlieten. Wonderbaarlijk genoeg slaagden enkelen er inderdaad in hun ouders aan werk te helpen.

In Engeland namen gezinnen grootmoedig een of meer van die kinderen in huis - er waren zelfs baby's bij - met de bedoeling dat ze naar hun eigen land zouden terugkeren zodra het daar weer veilig was. Niemand wist hoe lang dat zou duren. Een lid van de familie Rothschild was zo menslievend om achtentwintig kinderen onder te brengen in een speciaal voor hen ingericht kindertehuis, maar niet iedereen kon zo gul zijn. De kinderen voor wie geen pleegouders werden gevonden, werden in opvanghuizen ondergebracht.

De politieke situatie werd steeds benarder. De nonnen bleven op de hoogte door het nieuws dat ze voornamelijk van leveranciers aan de poort hoorden. In maart vielen de nazi's Tsjecho-Slowakije binnen en tegen de zomer aasden ze op Polen. Amadea herhaalde nogmaals haar voorlopige gelofte, en kort daarna mochten haar moeder en Daphne weer op bezoek komen. Tot Amadea's opluchting waren ze nog steeds door de autoriteiten met rust gelaten. Daphne was nu veertien, en ze was niet op de hoogte van haar moeders geheim. Beata was kalm en zag er goed uit, constateerde Amadea tevreden. Ze vertelde dat er in de stad een gespannen sfeer hing en dat de joden nauwelijks meer werk hadden, zelfs hoogopgeleide joden, ondanks het feit dat er nog steeds zoveel naar werkkampen werden gestuurd. Ze werden verzameld in doorgangskampen buiten de steden, zowel mannen als vrouwen en kinderen, en vandaar over de verafgelegen kampen verspreid.

Beata had intussen zelf van het kindertransport gehoord, maar ze weigerde nog steeds Daphne naar Engeland te laten gaan. Het was niet nodig, oordeelde ze. In Daphnes bijzijn bespraken ze de kwestie niet, maar prezen ze de Engelsen en hun goede werk. Twee vriendinnetjes van Daphne waren wel vertrokken, en Daphne kende meer kinderen die zouden gaan zodra ze officiële toestemming hadden. Daphne vond het zielig dat hun ouders niet meegingen, maar ze waren het er alle drie over eens dat de gezinnen geen keus hadden.

Het stelde Beata gerust dat Amadea er gezond uitzag en dat ze zich als zuster Teresa van Karnael in het klooster nog steeds gelukkig voelde - de enige reden dat ze zich bij Amadea's keus kon neerleggen. Zoals altijd ging het bezoekuur veel te snel voorbij. Voordat ze weggingen, vertelde Beata Amadea dat ze de Daubigny's had gezien en dat het goed met hen ging.

Twee weken na dit bezoek vielen de nazi's Polen binnen en op dezelfde dag werd er voor de joden een avondklok ingesteld. Ze moesten om negen uur 's avonds binnen zijn, en de komende winter om acht uur. Twee dagen later verklaarden Frankrijk en Engeland Duitsland de oorlog, en die ochtend vertrok het laatste kindertransport. De laatste kans voor joodse kinderen om het land te verlaten, was verkeken. Het kindertransport had negen maanden en twee dagen zijn werk gedaan en tienduizend kinderen in veiligheid gebracht. Een wonder. Terwijl de laatste joodse kinderen naar Engeland reisden, vochten de Polen voor hun vrijheid, tevergeefs. Bijna vier weken later gaven ze zich over. Toen Beata de verhalen over Warschau hoorde, sprongen de tranen haar in de ogen.

Een maand later moesten ook de overgebleven joden Wenen verlaten, en Poolse joden tussen veertien en zestig jaar werden naar werkkampen gestuurd. Aan de verschrikkingen kwam nog steeds geen eind.

Onder deze omstandigheden, terwijl het land bovendien in oorlog was, werd het geen vrolijke kerst. Zelfs niet in het klooster. De nonnen hadden een paar opgewekte brieven ontvangen van zuster Teresa Benedicta in Nederland, die vertelde dat haar zus nog bij haar was en dat ze zich daar veilig voelden. Ze schreef ook dat ze de zusters in Keulen miste en dagelijks voor hen bad. Dat deden de nonnen in Keulen ook voor haar.

In april 1940 werd Amadea drieëntwintig. Haar moeder en zusje kwamen op bezoek. Daphne was vijftien geworden, wat Amadea nauwelijks kon bevatten. Ze was heel mooi en leek sprekend op hun moeder op die leeftijd.

Tot ieders ontzetting vielen de nazi's acht dagen daarna Denemarken en Noorwegen binnen. Een maand later bezetten ze Nederland, waardoor zuster Teresa Benedicta toch weer in gevaar verkeerde. De zusters bespraken het fluisterend tijdens het middagmaal. Niemand wist meer wat hun te wachten stond. Hitler leek heel Europa te willen bezitten. In juni bezette hij Frankrijk. Amadea herhaalde voor de derde keer haar voorlopige gelofte. Over drie jaar mocht ze haar definitieve gelofte afleggen en dan zou ze voorgoed bij de orde horen. Dat gevoel had ze nu al; ze kon zich geen ander leven meer voorstellen. Ze woonde al vijf jaar in het klooster.

In oktober, toen Daphnes school net weer was begonnen, vielen de nazi's Roemenië binnen. In november werd het getto in Krakau, waar zeventigduizend joden woonden, afgesloten en ook dat in Warschau, met vierhonderdduizend joden. Het was onvoorstelbaar wat er allemaal gebeurde. Maar ondanks alle gruwelen en de ongenadige politiek van de nazi's om de joden uit alle lagen van de maatschappij te verwijderen, vertelde Beata Amadea met Kerstmis dat zij nog steeds met rust gelaten was. Niemand had haar ooit aan de tand gevoeld of om documenten gevraagd. Niemand bekommerde zich om haar bestaan. Ze was nog steeds alleen maar een rooms-katholieke weduwe met haar dochter. Amadea was weer even blij te horen dat het goed ging met hen.

In het voorjaar van 1941, vlak na Daphnes zestiende verjaardag, toen Beata in de bank stond te wachten op haar beurt, zag ze een vrouw die haar bekend voorkwam. Ze stonden ieder voor een ander loket en ze keek een paar maal goed naar het gezicht van de vrouw, maar ze kon niet bedenken waarvan ze haar kende. Ze inde een tamelijk groot bedrag, iets wat ze zelden deed, maar na een recente droom had ze een plan gemaakt. Ze had er eerst met Gérard Daubigny over gesproken en hij had toegestemd. Ze wilde hem geld voor haar laten bewaren voor het geval dat er iets met haar zou gebeuren, voor de meisjes. Gérard begreep eigenlijk niet waarom ze het niet op de bank liet staan, maar sinds de dood van Antoine had Beata altijd een nerveuze indruk op hem gemaakt, en als ze dit per se wilde doen, was hij bereid haar te helpen. Ze was tenslotte de vrouw van een heel oude vriend, en Véronique en hij hadden altijd geweten dat ze nooit over Antoines dood heen was gekomen. Het leven viel haar zwaar en op haar zesenveertigste zag ze er tien jaar ouder uit. Die middag wilde ze naar het kasteel rijden om hem het geld in bewaring te geven. Het was geen fortuin, maar in geval van nood zou het de meisjes een tijdje kunnen helpen. Ze had Amadea geschreven wat ze van plan was. Amadea vond het afschuwelijk dat haar moeder aan zulke dingen dacht, maar ze wist dat Beata altijd bang was dat haar iets zou overkomen, vooral vanwege Daphne. Nu de oorlog was uitgebroken, was het leven alleen maar onzekerder geworden.

De vrouw met het bekende gezicht was tegelijk met Beata klaar en naast elkaar liepen ze naar de deur. Beata viel bijna flauw van schrik toen de vrouw opeens 'juffrouw Wittgenstein!' riep.

Met ferme passen liep ze door naar buiten om zo vlug mogelijk een taxi aan te roepen en weg te komen. Ze reageerde dan ook niet en stak haar arm op naar een naderende taxi. Maar de vrouw haalde haar in en keek haar met een brede glimlach recht aan. Toen pas herinnerde Beata zich wie ze was, al was ze veel ouder geworden. Bijna dertig jaar geleden had ze als jong Tsjechisch meisje voor haar ouders gewerkt, ook op het moment dat Beata haar ouderlijk huis had verlaten. 'Ik wist wel dat u het was!' zei de vrouw triomfantelijk. 'Hoewel ik eerst dacht dat ik een spook zag, want uw vader zei dat u in Zwitserland gestorven was.'

'Het spijt me, maar eh... Ik heb geen idee wie...' Beata deed haar best om zo neutraal mogelijk te kijken en te doen alsof de vrouw zich vergiste, maar de vrouw gaf het niet op. 'Ik weet echt niet over wie u het hebt,' vervolgde Beata, trillend van angst omdat de vrouw haar meisjesnaam had gebruikt en iemand in de bank dat kon hebben gehoord. Ze kon zich die naam niet meer veroorloven, want hij zou haar het leven kunnen kosten.

'Weet u dan niet meer wie ik ben? Mina! Ik heb voor uw ouders gewerkt.' Nu herinnerde Beata zich ook dat ze met de chauffeur van haar vader was getrouwd. Ineens kwamen de beelden van dertig jaar geleden terug, op een golf van angst om wat de gevolgen van deze toevallige ontmoeting konden zijn.

'Het spijt me...' Beata glimlachte vaag. Ze wilde beleefd blijven en zo gauw mogelijk ontsnappen, en gelukkig stopte de taxi naast haar.

'Ik weet heus wel wie u bent,' zei Mina koppig. Beata stapte in de taxi en wendde haar gezicht af. Nu kon ze alleen nog maar hopen dat Mina dacht dat ze zich vergist had en dat ze de ontmoeting zou vergeten. Ze had geen reden om Beata kwaad te doen; ze was een lief meisje geweest dat dolverliefd was op de chauffeur. Ze waren getrouwd en Mina was zwanger toen Beata wegging. Ze moest inderdaad stomverbaasd zijn geweest Beata te zien, want haar vader had destijds gezegd dat hij ook het personeel zou inlichten over haar dood. Ze had natuurlijk alleen een vriendelijk praatje willen maken om te horen wat er was gebeurd, maar in deze gevaarlijke tijd mocht niemand weten dat Beata een Wittgenstein was. Dat rechtvaardigde haar ongemanierdheid jegens een vroeger dienstmeisje, vond ze.

Tot haar verbazing merkte ze dat ze trilde over haar hele lichaam. Het voorval was op zich niet belangrijk, maar dat haar meisjesnaam door de bank had geschald, was gevaarlijk. Hopelijk dacht Mina er niet verder over na, en Beata kon er hoe dan ook niets meer aan doen. Ze was erg geschrokken en nu was het voorbij. Ze had niet bekend wie ze was. Ze was kalm gebleven, ondanks haar schrik. Met een beetje geluk zou ze Mina nooit meer tegenkomen. Op weg naar het kasteel van de Daubigny's deed ze haar best om het voorval te vergeten en haar paniek te onderdrukken.

Het was de Daubigny's gelukt hun landgoed ondanks de oorlog intact te houden. Gérard en Véronique waren al jaren geleden zo verstandig geweest om de Duitse nationaliteit aan te vragen, hoewel Beata uit gesprekken met hen had begrepen hoezeer ze Hitlers behandeling van de joden verafschuwden. Gérard walgde ervan, zei hij. Hij had niet gevraagd naar de reden dat ze dat geld bij hem wilde achterlaten, hij nam aan dat het uit overdreven angst was. Beata was een ongelukkige, eenzame vrouw met een jonge dochter, daarom was het begrijpelijk dat ze zich zorgen maakte. Heel Europa was in rep en roer, het lot van de joden was een bron van verontwaardiging en afschuw en niemand wist wat hun nog meer boven het hoofd hing. Vermoedelijk dacht Beata dat de banken failliet zouden gaan, dat leek hem een logische verklaring voor het grote bedrag dat ze hem die middag overhandigde. Twintigduizend dollar in een envelop, genoeg om een poosje van te kunnen leven, zei ze, tot de meisjes de rest konden opnemen. Hij beloofde haar het goed te bewaren en legde het pakje in zijn brandkast. Daarna dronken ze samen een kopje thee, want Véronique was niet thuis.

Bij haar aankomst had Beata gezien dat de stoeterij er nog steeds verzorgd uitzag, maar Gérard zei dat hij nu veel minder paarden had dan toen Antoine nog leefde. Hij had nooit een even goede beheerder gevonden als Antoine was geweest, én dat was inmiddels al veertien jaar geleden. Ze haalden een poosje herinneringen op en wat later belde hij een taxi om haar terug te brengen naar de stad.

Toen ze binnenkwam, was Daphne al thuis. Opgewonden vertelde ze over een jongen van school, een heel knappe jongen, zijn vader diende in Oostenrijk in het leger, zei ze met twinkelende ogen. Haar moeder moest erom lachen. Die avond aan tafel zei Daphne dat ze graag weer naar Amadea wilde, die ze al maanden niet hadden gezien. Binnenkort zou ze voor de vierde keer haar voorlopige gelofte afleggen. Daphne had aanvaard dat Amadea een karmelietes was, maar Beata hoopte nog steeds dat ze zich zou bedenken. Ze had nog twee jaar de tijd om dat te doen. Het was lente 1941.

Een week later ging Beata naar de bank om geld te halen voor wat boodschappen. Ze wilde stof kopen voor een paar zomerjurken voor Daphne, en de winkeliers hadden liever contant geld dan een cheque. Nu zoveel joden hun winkels hadden moeten sluiten, waren er minder stoffenzaken dan voor de oorlog. Ze stond na te denken over wat ze nodig zou hebben toen de bankbediende de cheque weer naar haar toeschoof en op kille toon zei: 'Het spijt me, mevrouw, maar u kunt deze cheque niet innen.'

Ze keek hem verbaasd aan. 'Wat zegt u? Natuurlijk wel. Er staat meer dan genoeg geld op mijn rekening.' Glimlachend vroeg ze of hij het nog eens wilde controleren.

Hij verroerde zich niet. Hij wist dat hij zich niet had vergist, dat hij de verordening van de manager goed had gelezen en dat hij daar niets aan kon doen. 'Uw rekening is gesloten.'

'Dat is belachelijk, dat kan absoluut niet.' Een beetje boos wilde ze vragen of hij de manager wilde roepen, maar toen zag ze de blik in zijn ogen. 'Door wie?'

'Het Derde Rijk,' antwoordde hij ferm. Ze opende haar mond, maar bedacht zich. Ze stopte de cheque terug in haar tas en liep zo snel mogelijk de bank uit. Dit kon maar één ding betekenen: iemand had haar verraden. Dat kon alleen Mina zijn, het vroegere dienstmeisje van haar ouders. Zij was de enige die het wist. Of misschien had het bankpersoneel gehoord dat Mina haar naam riep: 'Juffrouw Wittgenstein!' en hadden ze navraag gedaan. Hoe dan ook, ze hadden haar rekening gesloten, omdat ze erachter waren gekomen dat ze van joodse afkomst was. Dat moest de reden zijn. En Mina was de enige die dat wist, al had Beata niets toegegeven.

Snel liep ze de straat in en riep een taxi aan, en even later was ze thuis. Ze had geen idee wat ze moest doen. Zouden ze maar beter meteen kunnen vertrekken? Maar waar moesten ze dan naartoe? Ze dacht aan de Daubigny's, maar ze wilde hen niet in gevaar brengen, al had Gérard vaak van zijn medeleven met de joden laten blijken. Joden verbergen was echter iets anders. Maar misschien konden ze er één nacht logeren en kon hij haar raad geven. Ze had geen paspoort, dus konden ze niet de grens over. Bovendien had ze geen geld meer, behalve het bedrag dat ze hem in bewaring had gegeven, maar daar wilde ze liever niet aankomen. Stel dat de meisjes het later nodig zouden hebben? Ze deed haar best om haar paniek te onderdrukken, haalde twee koffers tevoorschijn en begon te pakken. In de ene stopte ze kleren en wat juwelen van haarzelf en daarna liep ze naar Daphnes kamer. Net toen ze daar allerlei spullen in de andere koffer gooide, kwam Daphne thuis. Zodra Daphne het gezicht van haar moeder zag, wist ze dat er iets heel erg mis was.

'Mama, wat ben je aan het doen?' vroeg ze angstig. Ze had haar moeder nog nooit zo angstig zien kijken.

Beata was altijd bang geweest dat deze dag zou komen, en nu was het zover. 'We gaan weg. Geef me alles wat je wilt meenemen, maar het moet in deze koffer kunnen.' Haar handen trilden terwijl ze bezig was.

'Waarom? Wat is er dan gebeurd? Mama, alsjeblieft...' Daphne begon te huilen, ze wist niet eens waarom.

Beata draaide zich naar haar toe en in haar ogen stond al het verdriet van de afgelopen vijfentwintig jaar te lezen. 'Ik ben van joodse afkomst,' antwoordde ze. 'Ik ben rooms-katholiek geworden toen ik met je vader trouwde. Niemand heeft dat ooit geweten, ik heb het al die jaren geheim gehouden. Dat was niet mijn bedoeling, maar toen de jodenvervolging begon, zat er niets anders op. Vorige week zag ik in de bank een vrouw die me kende van vroeger en ze riep heel hard mijn naam, mijn meisjesnaam. Toen ik vandaag naar de bank ging, hadden ze mijn rekening gesloten. Daarom moeten we weg. Ik denk dat ze ons zullen oppakken.'

'O, mama, dat kan toch niet...' Daphne staarde haar ontsteld aan.

'Ja, dat kan wel. Opschieten, ik wil vanmiddag weg.' Beata klonk wanhopig, en Daphne probeerde het allemaal te bevatten. Het was wel erg veel tegelijk.

'Waar gaan we naartoe?' Ze veegde haar ogen af en deed haar best om flink te zijn.

'Dat weet ik nog niet, daar moet ik nog over nadenken. Misschien mogen we één nacht bij de Daubigny's slapen, als ze ons nog binnenlaten. Daarna zien we wel.' Misschien moesten ze jarenlang rondzwerven, maar dat was beter dan naar een kamp te worden gestuurd.

'En het klooster? Kunnen we daar niet heen?' Daphne hielp mee om haar koffer te pakken, al begreep ze er nog steeds niet veel van. In elk geval moesten ze hun huis verlaten en misschien wel voorgoed, het huis waar ze op haar tweede was komen wonen en waar ze was opgegroeid.

'Ik wil Amadea en de andere nonnen niet in gevaar brengen,' zei Beata kortaf.

'Weet zij het al? Van jou, bedoel ik.'

'Ik heb het haar na de Kristallnacht verteld. Toen hebben ze mijn familie meegenomen, en ik vond dat ze dat moest weten.'

'Waarom heb je het mij toen niet verteld?'

'Ik vond je nog te jong, je was pas dertien.' Er werd op de voordeur geklopt. Ze keken elkaar in paniek aan en onverwacht kalm zei Beata vlug tegen Daphne: 'Ik hou van je, onthoud dat goed. Dat is het enige wat belangrijk is. Wat er ook gebeurt, we hebben elkaar.' Ze wist niet of ze Daphne moest opdragen zich te verstoppen. Er werd opnieuw geklopt, deze keer harder. Daphne begon opnieuw te huilen. Dit was het ergste wat haar ooit was overkomen.

Beata vermande zich, liep naar de deur en deed open. Op de stoep stonden twee soldaten en een ss-officier. Hier was ze altijd bang voor geweest. Ze had Daphne moeten bevelen zich te verbergen, maar nu was het te laat. Daphne stond in de deuropening van haar kamer toe te kijken.

'U bent gearresteerd,' zei de officier bars. 'U allebei,' voegde hij er met een blik op Daphne aan toe. 'U bent een jodin, dat heeft uw bank ons gemeld. U moet meteen mee.'

Beata trilde van top tot teen en Daphne begon te gillen.

'Daphne, niet doen!' riep Beata. 'Je hoeft niet bang te zijn!' Aan de officier vroeg ze: 'Mogen we iets meenemen?'

'Ieder een koffer. Jullie worden gedeporteerd.'

De koffers waren gepakt. Beata ging de hare halen en beval Daphne dat ook te doen. Daphne was zo in paniek dat Beata haar armen om haar heen sloeg en haar innig omhelsde.

'We moeten mee, het kan niet anders. Wees flink en denk aan wat ik tegen je heb gezegd. Ik hou van je en we hebben elkaar nog.'

'Ik ben zo bang, mama...'

'Opschieten!' riep de ss-officier, en hij stuurde de soldaten naar binnen om hen op te halen. Even later werden Beata en Daphne naar buiten gebracht, ieder met een koffer. Ze hadden geen flauw idee waar ze naartoe gingen en wat er van hen zou worden.

15

Twee dagen later bracht de pastoor van Beata's parochie een bezoek aan de moeder-overste van het klooster. Het dienstmeisje van Beata was in tranen bij hem gekomen en had hem verteld wat er was gebeurd. Zij was op dat moment niet thuis geweest, maar de buren hadden het gezien. De pastoor vond dat Amadea het moest weten. Hij wist niet waarom haar moeder en zusje waren meegenomen, maar hij had op een discrete manier navraag gedaan en gehoord dat ze naar het doorvoerkamp buiten de stad waren gebracht. Hoewel de meeste mensen daar wel een paar weken of soms zelfs maanden op hun uiteindelijke bestemming moesten wachten, waren zij nog diezelfde middag op de trein naar Ravensbrück gezet, naar het vrouwenkamp. Ze waren al weg.

De moeder-overste luisterde zwijgend tot hij uitgepraat was en drukte hem daarna op het hart dat hij dit verder aan niemand mocht vertellen, al wist ze dat het gerucht zich toch wel zou verspreiden. Veel van zijn parochianen wisten dat Amadea zes jaar geleden naar het karmelietessenklooster was gegaan. Het was een ernstige zaak, besefte ze, en toen ze na het vertrek van de pastoor goed had nagedacht, haalde ze een brief uit een la en voerde een telefoongesprek. Beata had haar maanden geleden een naam en een telefoonnummer gegeven voor het geval dat haar iets zou overkomen. Ze had zich op het ergste voorbereid en nu was het ergste gebeurd. Het was nauwelijks te geloven dat ze zo lang met rust was gelaten en dat het nu toch mis was gegaan.

Na het telefoongesprek boog de moeder-overste haar hoofd om te bidden. Daarna liet ze Amadea bij zich komen. Amadea, die in de tuin aan het werk was en geen tijd had gehad om zich op te knappen, kwam opgewekt binnen.

'Wat is er, eerwaarde moeder?' Ze had geen flauw idee wat haar boven het hoofd hing.

'Ga zitten, zuster Teresa.' De moeder-overste haalde diep adem en hoopte dat God haar de juiste woorden zou ingeven, want dit was een zware opgave. 'Je weet dat we in een heel moeilijke tijd leven en dat God keuzes voor ons maakt die we niet altijd begrijpen. Het enige wat we dan kunnen doen, is zijn weg volgen en niet vragen waarom.'

'Heb ik iets verkeerds gedaan?' vroeg Amadea met een ongerust gezicht.

'Nee, helemaal niet.' De moeder-overste legde een hand open op haar bureau, wachtte tot Amadea er haar hand in had gelegd en sloot haar vingers eromheen. 'Ik heb slecht nieuws voor je. Iemand heeft je moeder verraden. Zij en je zusje zijn twee dagen geleden opgepakt en meteen doorgestuurd naar Ravensbrück. Meer kan ik je niet vertellen. Degenen die hen voor het laatst hebben gezien, hebben gezegd dat hun verder niets mankeerde.' Maar ze wisten allebei dat dat snel zou veranderen. De vrouwen in Ravensbrück moesten werken tot ze erbij neervielen en er was nog nooit iemand uit een kamp teruggekomen. Amadea's adem stokte. Ze probeerde iets te zeggen, maar er kwam geen geluid. 'Ik vind het verschrikkelijk voor je, maar nu moeten we beslissen wat we met jou gaan doen. Degene die je moeder en zusje heeft verraden, weet waarschijnlijk ook van jouw bestaan en anders weten anderen dat wel. Ik wil niet dat jij hier nu ook gevaar loopt.'

Amadea knikte stom en dacht aan de andere nonnen. Maar meteen dacht ze weer aan haar moeder en zusje, hoe onvoorstelbaar vreselijk dit voor hen was, hoe bang ze moesten zijn. Daphne was pas zestien en ze was vroeger Amadea's troetelkind geweest. Haar wangen werden nat van de tranen terwijl de moeder-overste haar hand stevig vasthield. Vervolgens stond ze op en sloeg haar armen om de snikkende Amadea heen. 'Ze zijn in Gods handen,' fluisterde ze. 'We kunnen alleen nog maar voor ze bidden.'

'Ik zal ze nooit terugzien! O, moeder... Ik kan het niet verdragen...' Ze huilde hartverscheurend terwijl de moeder-overste haar in haar armen hield.

'Veel mensen overleven het.' Maar ze wisten allebei dat dit bij lange na niet het geval was en ze konden niet weten of Beata en Daphne tot de gelukkigen zouden behoren. Bovendien was Daphne zo'n mooi meisje dat ze alleen al daardoor extra kwetsbaar was. Amadea durfde er niet bij stil te staan.

De moeder-overste dacht eerder aan Amadea, voor wie zij verantwoordelijk was. Ze kon haar niet meer, zoals ze met zuster Teresa Benedicta had gedaan, naar Nederland sturen, want dat land was nu eveneens bezet en zuster Teresa Benedicta's aanwezigheid in dat klooster was nu ook daar een gevaar voor haar omgeving. Bovendien zou het niet meer lukken Amadea naar het buitenland te brengen. Toen zuster Teresa Benedicta naar Nederland vertrok, was het nog geen oorlog. Inmiddels was de situatie veranderd. Daarom had ze het telefoonnummer gebeld, en de man had beloofd binnen een uur bij hen te zijn.

'Ik ga je iets vragen wat je erg zwaar zal vallen,' vervolgde de moeder-overste op verdrietige toon. 'Maar het is zowel voor jou als voor ons de enige uitweg.' Amadea was nog te zeer van streek om helder na te denken en ze knikte gedwee. 'Ik vraag je ons te verlaten, althans voor een tijdje. Als je blijft, is dat een risico voor ons allemaal. Als dit voorbij is, als het leven weer normaal is, mag je terugkomen. Ik weet dat je dat zult doen, ik heb geen moment aan je roeping getwijfeld. Daarom vraag ik je dit. Je blijft een van ons, ook in de buitenwereld, waar je ook bent. Daar verandert niets aan.'

Amadea, die van plan was geweest over twee maanden haar voorlopige gelofte voor de vijfde maal te herhalen en twee jaar daarna haar definitieve gelofte af te leggen, had het gevoel dat de grond onder haar voeten wegzakte. Ze had haar moeder en zusje verloren, misschien voorgoed, en nu werd ze hier weggestuurd. Maar hoe ontdaan ze ook was, ze begreep dat er niets anders op zat. Ze moest dit offer voor haar medezusters brengen. Ze knikte. 'Waar moet ik naartoe?' vroeg ze met gebroken stem. Ze had het klooster al zes jaar niet verlaten en ze had niemand meer die haar onderdak kon geven.

'Je moeder heeft me een paar maanden geleden een brief gestuurd met de naam van een vriend. Ik heb hem zojuist gebeld en hij zal binnen het uur hier zijn.'

'Dan al?' Ze hoefde niet te vragen wie het was. Hij was Beata's enige vriend en haar moeder had een poosje geleden al gezegd dat ze Gérard Daubigny moest bellen als er iets misging, en ook dat hij geld voor haar bewaarde. Maar ze kon hem toch net zomin in gevaar brengen? 'Mag ik nog afscheid van iedereen nemen?'

De moeder-overste aarzelde voordat ze knikte. Het zou te wreed zijn om Amadea en ook de andere nonnen dat te ontnemen. Ze luidde de bel om te waarschuwen dat er iets belangrijks aan de hand was en dat iedereen naar de eetzaal moest komen. Toen ze daar allemaal stonden te wachten, gingen de moeder-overste en Amadea ook naar binnen. Amadea keek naar de gezichten, jong en oud, van de vrouwen onder wie ze zo lang had geleefd en voor wie ze zoveel genegenheid was gaan voelen. Het was verschrikkelijk dat ze hen nu moest verlaten, maar de moeder-overste had gelijk, ze had geen keus. Ze zou hen allemaal in gevaar brengen en dat wilde ze absoluut niet. Maar ooit zou ze terugkomen, dat had de moeder-overste zelf gezegd. Dit was haar thuis geworden, hier wilde ze haar leven leiden. Het was haar lotsbestemming God als karmelietes te dienen, op elke manier die Hij van haar verlangde.

Moeder Teresa Maria Mater Domini legde niet uit waarom Amadea afscheid moest nemen, want zelfs als de nonnen wisten waarom ze was vertrokken, kon dat gevaarlijk zijn. Als de politie zou komen, wisten ze van niets en omdat Amadea er niet meer was, konden ze ook nergens schuld aan hebben. De enige die dan iets verweten kon worden, was de moeder-overste zelf. Amadea liep naar de zusters toe, omhelsde hen om beurten met een kus en zei zacht: 'God zegene je, zuster.' Daardoor wisten ze allemaal dat zuster Teresa van Karmel hen ging verlaten, net als zuster Teresa Benedicta hen drie jaar geleden had verlaten.

Na een halfuur had Amadea van iedereen afscheid genomen. Ze ging niet naar haar kamertje om haar spullen te halen, want ze had niets om mee te nemen. Ze was zonder iets gekomen en zou zonder iets vertrekken. En ze moest terug naar een wereld die ze niet meer kende, een wereld zonder haar moeder en haar zusje, zonder eigendommen of een thuis. De enige die ze er had, was de vriend van haar overleden vader. In het kantoor van de moeder-overste wachtte ze op hem en toen Gérard Daubigny met een ernstig gezicht binnenkwam, sloeg hij voorzichtig zijn armen om haar heen.

'Ik vind het verschrikkelijk voor je, Amadea,' zei hij zacht. Hij kon nauwelijks geloven dat Beata en Daphne verdwenen waren, en na wat hij over de kampen had gehoord, betwijfelde hij of ze het zouden overleven. Maar dat zei hij niet.

'Wat moet ik nu doen?' vroeg Amadea, en ze keek hem wanhopig aan. Hij was vergeten hoe mooi ze was en nu was ze nog mooier dan vroeger. Zelfs in haar verdriet leek ze licht uit te stralen en lag er een diepte in haar ogen die verried dat ze een innige band had met God. Wat een tragedie dat ze het klooster moest verlaten, zowel voor haarzelf als voor de orde. Hij vroeg zich af of ze het in de buitenwereld nog zou redden, wat voor de moeder-overste ook een vraag was.

'Daar praten we vanavond over,' antwoordde hij kalm. Ze hadden veel te bespreken.

De kloosterpoort was voor hem geopend opdat hij het binnenplein op kon rijden. Amadea moest met een deken over zich heen op de vloer van de auto gaan liggen, zodat niemand kon zien dat hij bij zijn vertrek een non mee naar buiten nam. Als iemand later naar haar zou vragen, zou de moeder-overste zeggen dat ze weg was. Dat was genoeg. En tegen die tijd zou ook zij niet meer weten waar Amadea was. De nonnen zouden tot haar terugkomst voor haar blijven bidden.

'Ga je maar gauw verkleden,' maande de moeder-overste haar.

Amadea ging naar de kleedkamer en toen ze haar habijt uittrok, had ze het gevoel dat ze haar huid afstroopte. Ze vouwde elk kledingstuk zorgvuldig op en staarde nog even naar het stapeltje op de tafel. Er lagen ondergoed, een jurk, een jas en schoenen voor haar klaar, en een lelijke hoed. De kleren pasten niet, maar dat kon haar niets schelen. Niets drong meer tot haar door. Haar moeder en Daphne waren weg, hun lot lag in Gods handen. En zij moest de plek verlaten waar ze zes jaar geleden haar toevlucht had gezocht, waar ze had gewerkt en gewoond en waar ze was gegroeid. Ze had het gevoel dat ze een soort baarmoeder moest verlaten. Ze knoopte de te korte jurk dicht en nadat ze zes jaar op sandalen had gelopen, leek het of de schoenen veel te krap waren. Het verbaasde haar dat ze zo mager was geworden, dat had ze in haar habijt nooit gemerkt. Haar haren waren kort afgeschoren en na de eenvoudige schoonheid van haar habijt vond ze zichzelf in de wereldse kleren een monster. Ze kon alleen maar bidden dat ze haar habijt over niet al te lange tijd weer mocht aantrekken, want in de buitenwereld had ze niets meer te zoeken.

Gérard stond op het binnenplein naast zijn auto op haar te wachten, met een bezorgd gezicht. Hij wilde zo snel mogelijk terug naar zijn kasteel. Hij had de kwestie met Véronique besproken en zij was het met hem eens dat ze Amadea moesten helpen, voor Beata en Antoine, die zulke goede vrienden waren geweest. Hoewel dit natuurlijk een daad was die niemand van een vriend zou verlangen. Maar het ging ook om iets anders, om wat goed was of verkeerd. Tegenwoordig was er te veel verkeerd.

Gérard stond zacht met de moeder-overste te praten. De andere nonnen waren weer aan het werk gegaan. Niemand zag dat Amadea in de auto stapte, op de vloer voor de achterbank ging liggen en een paardendeken over zich heen trok. De deken rook naar de stallen, waar Amadea prettige herinneringen aan had. Voordat Gérard de deken over haar hoofd trok, keek ze de moeder-overste voor het laatst aan.

'God zegene je, mijn kind. Maak je niet al te veel zorgen, je zult gauw weer thuiskomen. We zullen op je wachten.'

'God zegene u ook, moeder. Ik hou van u...'

'Ik hou ook van jou,' fluisterde de moeder-overste, toen Gérard voorzichtig Amadea's hoofd bedekte en de non bedankte. Met een somber gezicht keek ze de auto na toen die langzaam de poort uit reed.

Gérard reed met normale snelheid terug naar het kasteel, maar hij keek voortdurend in het achteruitkijkspiegeltje. De nonnen hadden hem een grote mand met groente en fruit meegegeven, die eventueel zijn bezoek aan het klooster kon verklaren. Maar hij werd niet gevolgd. Er was nog niemand op zoek naar een jonge non, en zelfs al zou de politie haar zoeken, dan nog zou men het algauw opgeven, vermoedde Gérard. Bij Amadea viel niets te halen. Toen Beata's naam bij de Gestapo bekend was geworden, had die actie moeten nemen en bovendien had Beata geld en een huis. Amadea had alleen de rozenkrans die ze bij haar vertrek van de moeder-overste had gekregen.

Hij reed het binnenplein van het kasteel op en door naar de achterkant van het huis. Het was lunchtijd, er was niemand te zien. Iedereen zat te eten toen hij Amadea naar hun slaapkamer bracht, waar Véronique zat te wachten. Toen ze Amadea omhelsde, begonnen ze allebei te huilen om wat er was gebeurd. Gérard deed zacht de deur op slot. Hij had het personeel verteld dat zijn vrouw zich niet lekker voelde en dat niemand haar mocht storen. Zo konden ze rustig praten.

Amadea had eindelijk even tijd om tot zich te laten doordringen wat ze die morgen allemaal had gehoord. Ze was alles kwijt. Haar moeder, haar zusje, haar plaats in het klooster. Haar ouderlijk huis en al haar familie waren verdwenen, er was een eind gekomen aan haar leven van de afgelopen zes jaar. Ze huilde omdat haar hart was gebroken, in de troostende armen van Véronique Daubigny.

16

Gérard en Véronique zaten tot diep in de nacht met Amadea te praten. Eerst hadden ze gewacht tot de bedienden in de avond naar hun eigen onderkomen waren gegaan, waarna Véronique in de keuken iets te eten had klaargemaakt voor Amadea. Amadea, die zes jaar geen vlees had gegeten, staarde vol afgrijzen naar de worstjes met eieren en kon er bijna geen hap van door haar keel krijgen. Bovendien voelde ze zich zo goed als naakt zonder haar habijt en in de slecht passende kleren absoluut niet op haar gemak. Maar dat was natuurlijk niet belangrijk.

Gérard en Véronique hadden besproken wat ze met Amadea zouden doen en ze waren het met elkaar eens. Amadea kon niet voorgoed bij hen blijven, maar voorlopig waren ze bereid haar te verbergen. Hoog in een van de torens was een vertrekje dat altijd op slot zat, waar oude spullen werden bewaard. Het had een raampje en er was zelfs een badkamertje bij. Gérard was ervan overtuigd dat niemand haar daar zou vinden. Ze kon er haar intrek nemen en 's avonds kon ze naar beneden komen om haar benen te strekken.

'Maar stel dat ze me vinden, wat gebeurt er dan met jullie?'

'Ze vinden je niet,' antwoordde Gérard beslist. Hij vond het een uitstekend plan.

Amadea was hun erg dankbaar. Die avond mocht ze Véroniques badkamer gebruiken om een bad te nemen, en ze schrok toen ze zichzelf in de spiegel zag. Ze was een volwassen vrouw geworden! Haar lichtblonde haar, dat ze elke maand op de tast had geknipt, was een ragebol. Niet dat ze dat erg vond, want ze hoorde niet in de wereld, ze hoorde in het klooster. Dat wat ze nu deed, was haar geschenk aan de andere nonnen, een onbeduidend offer voor hun veiligheid. De Daubigny's brachten een veel groter offer voor haar veiligheid.

Véronique had in haar kleerkasten gezocht naar iets wat Amadea kon dragen en had haar een lange blauwe rok, een witte blouse en een vest gegeven. Ze hadden ongeveer dezelfde maat. Ze had ook ondergoed en rode sandalen klaargelegd. Amadea voelde zich bijna zondig toen ze alles aantrok, want het stond haar erg leuk. Maar ze deed alleen maar haar plicht, hield ze zich voor. Ze was gehoorzaam aan de moeder-overste. Zij had gezegd dat ze terug moest naar de wereld, tot ze veilig terug kon komen. Met een zwaar gemoed volgde ze Gérard even later naar de toren. Hij had ergens een matras vandaan gehaald en die op de vloer gelegd, met een kussen en een stapel dekens erop.

'Tot morgen,' zei hij zacht, voordat hij de deur achter zich op slot deed. Ze ging op het matras liggen en bedacht hoe aardig de Daubigny's voor haar waren. Toen dacht ze weer aan haar moeder en haar zusje, en bad ze voor hen. Ze lag de hele nacht wakker en ze bracht de volgende dag door met bidden, zoals ze in het klooster gewend was geweest. Gérard kwam één keer boven om haar iets te eten en water te brengen. Toen het donker was, kwam hij haar halen en nam haar weer mee naar hun slaapkamer. Ze mocht weer een bad nemen en Véronique kookte een maaltijd voor haar.

Zo ging het de hele zomer, het werd een dagelijkse routine. In september hing haar haar op haar schouders en leek ze weer op de Amadea van vroeger, behalve dat ze ouder was geworden. Ze hadden niets van haar moeder of Daphne gehoord. Amadea wist dat gedeporteerden soms een kaart naar familie mochten sturen om die gerust te stellen, maar ook in het klooster, waar Gérard navraag had gedaan, was geen bericht ontvangen. Goddank was er ook niemand naar Amadea komen vragen. Blijkbaar waren de autoriteiten haar gewoon vergeten.

Wat de oorlog betrof, die zomer waren de nazi's Rusland binnengevallen. In alle bezette landen waren joden massaal vermoord, en er werden steeds meer concentratiekampen in gebruik genomen. Tijdens een van hun nachtelijke gesprekken vertelde Gérard dat de Duitse joden nu een mouwband met een gele ster moesten dragen en dat ze zo langzamerhand allemaal naar kampen werden gestuurd.

Inmiddels was Amadea vijf maanden bij de Daubigny's en had niemand dat ontdekt. Het leven op het kasteel ging zijn gewone gang. Gérard en Véronique zagen geen reden om haar weg te sturen, al wisten ze dat ze, als Amadea zou worden gevonden, alle drie gedeporteerd of doodgeschoten zouden worden. Zelfs toen Amadea aanbood om weg te gaan, stonden ze erop dat ze bleef. Ze hadden geen kinderen en ze waren bereid het risico te nemen ter herinnering aan haar ouders.

Amadea wist dat er zich op andere plaatsen ook joden schuilhielden en ze zei dat ze die kon gaan zoeken om zich bij hen te voegen. Maar daar wilden de Daubigny's niets van horen en omdat er geen andere oplossing was, bleef ze op het kasteel.

Zo ging het nog een paar maanden door. Op een avond toen Gérard haar van boven kwam halen, vertelde hij haar dat de Japanners een aanval hadden gedaan op Pearl Harbor. De Verenigde Staten verklaarden Japan de oorlog en vier dagen later waren ze ook in oorlog met Duitsland. Amadea zat al acht maanden opgesloten, en ze besefte tot haar verbazing dat het al bijna Kerstmis was. Maar ze had niets te vieren en niets om dankbaar voor te zijn, behalve de goedheid en de gastvrijheid van de Daubigny's.

Twee dagen voor Kerstmis deed Gérard met een somber gezicht de deur van haar kamertje open en meteen wist ze dat er iets was gebeurd. Ze had buiten de hele dag rumoer gehoord, en meer paardengeluiden dan anders. Hij vertelde dat de Gestapo de stallen overgenomen had met het grootste deel van de paarden, en hij was bang dat ze het ook op het kasteel hadden voorzien. De commandant had gezegd dat hij na de kerst een rondleiding door het hele gebouw wilde hebben - voorlopig had hij het daar nog te druk voor. Gérard, Véronique en Amadea besloten dat ze nu niet langer kon blijven, dat ze naar een nieuwe schuilplaats moest. Gérard had al voorzichtig inlichtingen ingewonnen en hij had gehoord dat er op een naburige boerderij joden verborgen zaten in een ondergrondse tunnel. Het probleem was hoe ze haar daar, met het Duitse leger op hun terrein, veilig naartoe konden brengen.

'Jullie zijn ontzettend goed voor me geweest,' zei Amadea toen ze op kerstavond in de keuken gebraden gans zaten te eten. Ze had niet veel trek, want ze moest steeds aan haar moeder en zusje denken. Zouden ze nog leven? Sinds ze in april naar Ravensbrück waren gestuurd, was het alsof ze van de aardbodem verdwenen waren en misschien was dat ook wel zo.

Op de dag na Kerstmis kwam Gérard al voor zonsopgang naar de torenkamer. Met een zorgelijk gezicht zei hij dat de commandant hem de vorige avond had gezegd dat hij op deze dag rondgeleid wilde worden. Gérard was ervan overtuigd dat de man geen enkele argwaan had, maar over een paar uur wilde hij het kasteel van de wijnkelder tot de torenkamers inspecteren. Hij was al zo vrij geweest zich een tiental kisten wijn en twee vaten cognac toe te eigenen.

Gelukkig had Gérard alle informatie die ze nodig hadden. Hij wist waar de boerderij met de tunnel lag en zei dat ze haar verwachtten. Hij gaf haar een kaartje en wees hoe ze er moest komen. De boerderij lag ruim twintig kilometer bij hen vandaan en de eigenaars waren bereid haar te verbergen. Gérard zei dat het te gevaarlijk was haar met de auto te brengen, want ze moesten voorkomen dat de Duitsers belangstelling voor de boerderij kregen.

'Hoe moet ik er dan naartoe?' vroeg Amadea een beetje angstig. Om te beginnen, moest ze ongemerkt langs de soldaten in de stallen. Ze besefte opnieuw hoezeer ze tot nu toe had geboft, want dit was veel gevaarlijker dan haar verblijf bij de Daubigny's tot nu toe was geweest.

'Ik heb een van de paarden voor je naar de schuur gebracht. Je moet steeds naar het noorden rijden, op het kaartje heb ik de herkenningspunten aangegeven. Ze kijken naar je uit. Als je er bent, kun je het paard laten gaan, hij vindt zijn weg wel naar huis.' Ze praatten in het donker; Gérard had het licht niet aangedaan om de soldaten niet op een idee te brengen en hij wilde dat ze voor zonsopgang weg was. Een halfuur later deden de Daubigny's haar uitgeleide. Véronique had haar warme kleren gegeven en nam afscheid van haar alsof ze haar eigen dochter was. 'Dank jullie wel,' fluisterde Amadea, terwijl ze eerst Véronique en toen Gérard omhelsde.

'Rij zo hard mogelijk, het is een heel betrouwbaar paard,' gebood Gérard. Het was ook een van zijn snelste paarden.

Ze deden de buitendeur voor haar open en Amadea liep het donker in. Ze schrok van de kou; ze was acht maanden niet buiten geweest en de koude lucht was een schok voor haar longen. Vlug liep ze naar de schuur, sloop naar binnen, gaf het paard een paar klapjes en verstelde in het donker de riemen van de stijgbeugels. Het kaartje zat in haar zak. Daarna nam ze het paard mee naar buiten, waar hij stoomwolkjes brieste. Er stonden geen schildwachten, de soldaten sliepen nog. Ze hoefde niet bang te zijn, ze moest er alleen maar voor zorgen dat ze voor zonsopgang bij de boerderij was. Behendig steeg ze op en ze moest denken aan de rijlessen met haar vader toen ze nog een klein meisje was. Het paardrijden ging haar nog steeds gemakkelijk af en in een rustige galop reed ze het terrein af, met een grote boog om de stallen heen. Toch werden de andere paarden onrustig, maar de soldaten hoorden blijkbaar niets. Toen ze een eind onderweg was, begon ze te genieten van haar vrijheid.

Een halfuur later haalde ze het kaartje tevoorschijn. De maan gaf genoeg licht om te kunnen zien dat ze de goede kant op ging en dat het niet ver meer was. De lucht werd bleekgrijs, maar ze zou het voor zonsopgang halen.

Toen ze nog maar een kilometer of twee te gaan had, zag ze plotseling lichten links van de weg en ontdekte even later dat er een auto tussen de struiken stond. Er klonk een schot. Even wist ze niet of ze zou omkeren of doorrijden, maar toen spoorde ze het paard aan en racete in volle galop verder. De auto volgde haar. Pas toen ze bijna op haar bestemming was, besefte ze wat ze deed: ze leidde de Gestapo rechtstreeks naar de boerderij! Ze had geen enkele kans om te ontsnappen. Plotseling reed er een vrachtauto voor haar de weg op en stopte, terwijl de auto achter haar stilstond. Ze zat in de val!

'Halt!' schreeuwden twee mannen, terwijl het paard briesend in de koude nachtlucht pas op de plaats maakte. Ze had hem het laatste halfuur zo hard mogelijk aangespoord. 'Wie bent u?' Het paard begon schichtig te dansen. Ze trok de teugels aan en gaf geen antwoord.

Toen ze met een zaklantaarn in haar gezicht schenen, zagen ze tot hun verbazing dat de ruiter een vrouw was. Ze had gereden als een man. Een van de mannen kwam naar haar toe en ze wist dat het geen enkele zin had te proberen ervandoor te gaan. Ze zouden op het paard schieten of misschien zelfs op haar. Ze zou de boerderij niet bereiken, wat Gérard later die ochtend zou beseffen. Bovendien zouden ze erachter komen dat het zijn paard was. Ze moest hem erbuiten zien te houden, dacht ze vlug.

'Papieren!' schreeuwde de ene soldaat. Hij stak zijn hand uit, terwijl de andere zijn geweer op haar richtte.

'Die heb ik niet.' In het klooster had niemand papieren, die hadden ze daar niet nodig.

'Hoe heet u?'

Ze dacht eraan een valse naam op te geven, maar dat zou niet helpen, ze kon beter de waarheid zeggen. 'Amadea de Vallerand,' antwoordde ze duidelijk.

'Hoe komt u aan dat paard?' Nu hielden ze allebei hun geweer op haar gericht, alsof ze bang waren dat ze toch nog een vluchtpoging zou wagen. Het was een groot, sterk paard en hij stond onrustig te trappelen. Ze konden zien dat ze een ervaren ruiter was, want zelfs na al die jaren kostte het haar geen moeite een van Gérards beste paarden in bedwang te houden. Haar vader was een uitstekende instructeur geweest.

'Dat heb ik gestolen,' zei ze fier, hoewel ze trilde van angst. Ze had geen idee wat ze met haar van plan waren. 'Mijn vader heeft in een manege gewerkt en daar heb ik het weggehaald.' Ze mochten niet denken dat de Daubigny's haar dit dier meegegeven hadden.

'Waar gaat u naartoe?'

'Naar vrienden.' Aan hun gezichten zag ze dat ze haar niet geloofden, en waarom zouden ze? Ze hoopte alleen maar dat ze het papiertje met de routebeschrijving in haar zak niet zouden vinden.

'Afstijgen!' beval de soldaat die het woord voerde. Ze sprong lenig uit het zadel en hield de teugels vast tot hij die van haar overnam. Hij leidde het paard weg terwijl de ander haar onder vuur hield. Ze vroeg zich af of hij haar zou doodschieten, en tot haar verbazing merkte ze dat haar angst verdwenen was. Ze had niets te verliezen, behalve haar leven en dat was van God. Als Hij het verkoos haar bij zich te roepen, zou Hij dat doen. Ze duwden haar ruw op de achterbank van de auto en bij het wegrijden zag ze de eerste soldaat het paard bestijgen en de weg naar Gérards stoeterij inslaan.

'Hoeveel paarden hebt u al gestolen?' vroeg de tweede soldaat vanachter het stuur. Een derde soldaat zat naast hem.

'Eentje maar,' antwoordde ze. De mannen hadden al gezien dat ze een heel mooie vrouw en een uitstekende ruiter was, en ze zagen haar niet voor een paardendief aan.

Ze brachten haar naar een huis in de buurt, vroegen haar haar naam voor hen te spellen en lieten haar in een kamertje achter. Zodra ze alleen was, scheurde ze het kaartje in snippers en blies die in de hoeken en onder het vloerkleed. Twee uur later kwamen de soldaten terug. Ze hadden Keulen gebeld en ontdekt wie ze was, en vooral wie haar moeder was.

'Je moeder was een jodin,' zei een van hen minachtend. Amadea zei niets. 'Zij en je zus zijn in april opgepakt.' Amadea knikte, met de waardige houding van iemand die wist dat ze beschermd werd. Terwijl ze hen kalm aankeek, verbeeldde ze zich dat ze haar habijt droeg. Haar spirituele uitstraling gaf beide mannen een onbehaaglijk gevoel.

Die middag brachten ze haar naar Keulen, rechtstreeks naar de loods waar joden wachtten op deportatie. Amadea staarde verbijsterd naar de honderden mensen die als dieren in een stal opeen waren geperst. Sommigen huilden, anderen gilden, iedereen probeerde een beetje ruimte voor zichzelf te maken. Enkelen waren flauwgevallen, maar stonden nog steeds overeind. Ze werd ruw naar binnen geduwd; ze droeg nog steeds Véroniques rijlaarzen en de warme kleren van die ochtend. Ze vroeg zich af of haar moeder en zusje in het doorvoerkamp op weg naar Ravensbrück ook iets dergelijks hadden meegemaakt. Niemand had haar verteld wat er met haar ging gebeuren, opeens was ze een jodin tussen andere joden. Ze begon te bidden.

Ze moesten twee dagen in de loods blijven, waar het ijzig koud was en het stonk naar braaksel, urine, zweet en ontlasting. Amadea kon alleen staan en bidden. Ten slotte werden ze in een trein geladen zonder dat hun werd verteld waar die naartoe zou gaan. Dat ging hun blijkbaar niets aan; ze waren geen mensen meer, maar alleen lichamen. Velen smeekten in paniek om informatie over de plaats van bestemming, maar Amadea bad en deed haar best om anderen te helpen: een vrouw met een baby, een man die eruitzag alsof hij elk moment kon sterven. Ze besefte dat wat haar nu overkwam, een reden had. God had haar hierheen gestuurd om de lasten van anderen te helpen verlichten, al was het alleen maar door te bidden.

Ze herinnerde zich dat de moeder-overste haar op haar eerste dag in het klooster had verteld dat ze met haar definitieve gelofte de bruid van de gekruisigde Christus zou worden. Dit was haar kruisiging. Toen de trein eindelijk vertrok, was ze slap van honger en uitputting, maar hoorde ze als een echo de stemmen van haar moeder en de moeder-overste zeggen dat ze van haar hielden.

De zieke man overleed drie dagen later en niet lang daarna stierf de baby in de armen van de vrouw. In de trein zaten zowel kinderen als heel oude mensen, en de doden bleven gewoon liggen. Zo nu en dan stopte de trein en werden er nog meer mensen ingeladen. Niemand wist wat hun eindbestemming was, maar Amadea maakte zich er niet druk om. Het was niet belangrijk. Ze waren geen mensen meer, hun leven had geen inhoud en geen waarde meer. De trein was op weg naar de hel.

17

Vijf dagen na hun vertrek uit Keulen hield de trein halt in Tsjecho-Slowakije, bijna zestig kilometer ten noorden van Praag. Het was 3 januari 1942. Amadea had geen flauw idee hoeveel mensen er uiteindelijk in de wagons gepropt waren, maar toen de deuren na aankomst werden geopend, tuimelden de eersten eruit. Velen konden niet meer staan. Het was haar gelukt een plekje te vinden waar ze af en toe op haar hurken kon zitten, maar toen ze naar buiten werd geduwd, was ze volkomen verstijfd. Toen ze even later omkeek, zag ze dat er lichamen van oude mensen en kinderen in de wagons achterbleven. De vrouw naast haar had haar dode baby al die tijd in haar armen gehouden. De bewakers schreeuwden tegen de ouderen dat ze moesten opschieten. Amadea zag hier en daar borden met Tsjechische mededelingen staan, waaruit ze kon opmaken waar ze waren. De reis had eindeloos lang geduurd. Ze moesten zich opstellen in lange rijen - degenen die een koffer bij zich hadden, hielden die angstvallig vast - en iedereen die aarzelde, kreeg een por met een geweer. Nu pas zag Amadea dat er duizenden mensen waren meegekomen.

Ze kwam naast twee vrouwen en een jongeman te staan. Zwijgend keken ze elkaar even aan. Ze schuifelden mee naar voren en Amadea begon te bidden. Haar moeder en zusje hadden dit eveneens moeten doorstaan, dus zou zij het ook kunnen. Opnieuw dacht ze aan de gekruisigde Christus en de nonnen in het klooster, en ze onderdrukte de gedachte aan wat haar en de mensen om haar heen te wachten stond. Nu leefden ze nog en als ze op hun bestemming aankwamen, zouden ze wel verder zien. In haar gebed herhaalde ze de smeekbede aan God om Gérard en Véronique te beschermen. Niemand kon bewijzen dat ze haar in het kasteel verborgen hadden gehouden, dus hoopte ze maar dat zij met rust waren gelaten. Ze waren, zo leek het, achtergebleven in een ander leven.

'Geef dat maar aan mij!' snauwde een jonge soldaat tegen een man achter haar, en hij trok een gouden horloge van zijn arm dat ze in Keulen blijkbaar niet hadden gezien. Amadea en de man naast haar keken elkaar geschrokken aan en wendden weer gauw hun hoofd af.

Amadea was blij dat ze Véroniques laarzen nog aanhad, want ze bleken een lange wandeling voor de boeg te hebben. Vrouwen die hun schoenen in de trein kwijt waren geraakt en die met bloedende voeten over de bevroren grond moesten lopen, begonnen te huilen van de pijn.

'Je boft nog,' schamperde een bewaker tegen een oude vrouw die na tien minuten al begon te strompelen. 'Je gaat naar een modelstad en dat is meer dan je verdient.' Toen de vrouw struikelde, hielden de mannen die aan weerskanten naast haar liepen haar overeind, waarvoor ze hen bedankte. Amadea bad voor haar en voor alle anderen om haar heen, en ook voor zichzelf.

Bijna een uur later zagen ze het opdoemen: een oud fort, dat tweehonderd jaar geleden door de Oostenrijkers was gebouwd. Op een gammel bord bij de ingang stond met verbleekte letters terezin, en daaronder hing een nieuw bord met de naam theresienstadt. Het bleek een soort omheinde stad te zijn. Toen ze door de poort naar binnen liepen en moesten wachten om geregistreerd te worden, zagen ze smalle geplaveide steegjes vol mensen. Het leek eerder een getto dan een gevangenis, want de mensen leken er vrij rond te mogen lopen. Er stonden lange rijen wachtenden met metalen bekers en eetgerei voor een gebouw waarop koffiehuis stond, wat Amadea een vreemde benaming vond. Overal werd gebouwd en klonken de geluiden van zagen en timmeren. Amadea zag ook dat de mensen geen gevangenisuniform droegen, maar hun eigen kleren. Later zou ze erachter komen dat de gevangenen er voor zichzelf moesten zorgen. Er stonden tweehonderd huizen van twee verdiepingen en veertien enorme stenen barakken. Het fort was berekend op drieduizend mensen, maar nu waren er al ruim zeventigduizend mensen ondergebracht. Ze zagen er moe, koud en hongerig uit; niemand droeg warme kleren. Iemand vertelde Amadea dat er bijna een kilometer van het fort vandaan een kleiner fort lag, dat in gebruik was als gevangenis voor degenen die hier problemen veroorzaakten.

Het duurde zeven uur voordat Amadea ingeschreven was en het enige wat ze te eten had gekregen, was een kommetje waterige pap. Ze had al vijf dagen niet gegeten; in de trein hadden ze water en brood gekregen, maar ze had haar brood aan de kinderen gegeven en iedereen was ziek geworden van het water, dus dat hadden ze niet meer aangeraakt. Toch vermoedde ze dat ze al dysenterie had.

Door de straatjes van Theresienstadt liep een bonte mengeling van mensen. Er waren veel ouderen bij die, dat hoorde Amadea later, toen ze uit hun huizen werden gehaald, te horen hadden gekregen dat Theresienstadt een dorp voor joodse ouden van dagen was. Ze hadden zelfs brochures te zien gekregen om hen erheen te lokken. Groepjes hologige jongere mensen hielpen de bouwvakkers die het kamp aan het uitbreiden waren, en er liep een groot aantal kinderen rond. Het maakte niet de indruk een werkkamp te zijn, hoewel de bewoners - afgezien van de soldaten en de bewakers - er verwaarloosd en armoedig bij liepen, met lege ogen in afgetobde gezichten die verrieden dat hun weerstand gebroken was.

Na haar registratie werd Amadea met een tiental andere vrouwen naar een barak gebracht. Boven de ingang stond een nummer, en er waren aparte barakken voor mannen en vrouwen. Ze werd ondergebracht in een deel dat oorspronkelijk was bedoeld voor vijftig soldaten, maar waar nu vijfhonderd mensen sliepen. Niemand had een plekje voor zichzelf of ook maar enige privacy, de barak was onverwarmd, er was niets te eten en er werden geen warme kleren verstrekt. De gevangenen hadden zelf de stapelbedden van drie stuks boven elkaar getimmerd en als je in bed lag, kon je al je buren aanraken. Echtparen die het geluk hadden dat ze bij elkaar waren gebleven, sliepen samen in één bed.

Op de bovenverdieping, waar de meeste ramen gebroken waren, lagen de zieken. Een vrouw fluisterde Amadea toe dat er dagelijks mensen stierven van ziekte en kou. Iedereen, ook de zieken, moesten elke dag soms wel zes uur in de rij staan om een maaltijd te krijgen, die meestal bestond uit waterige soep en rotte aardappels. Er was één wc voor duizend mensen.

Zwijgend liet Amadea zich haar bed aanwijzen: driehoog, omdat ze jong en sterk was. De zwakken en de ouden kregen de onderste bedden. Bij de registratie had ze Véroniques handgemaakte leren rijlaarzen moeten afstaan in ruil voor houten klompen, en ze had een identiteitsbewijs gekregen. Een bewaker had haar warme jas opgeëist met de mededeling dat ze die niet meer nodig had, ondanks de kou. De ontvangst in het kamp deed Amadea vermoeden dat haar niets anders te wachten stond dan angst, vernedering en ontberingen, en ze hield zich opnieuw voor dat ze een bruid van de gekruisigde Christus was en dat Hij een reden moest hebben om haar hierheen te sturen. Ze kon zich niet langer voorstellen dat haar moeder en zusje hun opsluiting in een kamp hadden overleefd, maar daar wilde ze niet bij stilstaan. Het begon donker te worden; veel mensen kwamen van hun dagtaak terug naar de barakken terwijl anderen nog stonden te wachten op hun avondmaal. In de keukens werd voor vijftienduizend mensen gekookt, maar het was nooit genoeg.

'Ben je net uit Keulen gekomen?' vroeg een magere vrouw die verschrikkelijk hoestte. Op haar arm stond een nummer getatoeëerd; haar haren en gezicht waren vuil, haar nagels waren afgebrokkeld en hadden zwarte randen. Ze droeg alleen een dunne katoenen jurk en klompen, en ze zag blauw van de kou.

'Ja,' antwoordde Amadea. Ze deed haar uiterste best om zich in te prenten dat ze geen vrouw was, maar een karmelietes. Dat was haar enige bron van kracht en bescherming.

De vrouw noemde een paar namen van mensen die met dezelfde trein hadden kunnen komen en beschreef hen, maar Amadea kende hen niet. Bovendien verloren mensen in deze omstandigheden al gauw hun identiteit en en gingen ze op in de treurige massa. Er kwam iemand binnen die meteen aan de vrouw vroeg of ze naar de dokter was geweest. Een groot aantal artsen en tandartsen die hun praktijk in de afgelopen jaren hadden moeten sluiten, was in de kampen beland, en zonder instrumenten of medicijnen deden ze voor hun medegevangenen wat ze konden. Hoewel Theresienstadt pas twee maanden open was, stierven er al velen aan tyfus, kreeg Amadea te horen. De soep mocht ze drinken, maar het water niet. En er was nauwelijks gelegenheid om je te wassen, want de badkamers waren overvolle, ijskoude, stinkende hokken.

Amadea hielp een oude vrouw in bed stappen. Ze zag ook kinderen in de barak en iemand legde haar uit dat kinderen onder de twaalf bij hun moeder bleven en dat jongens boven de twaalf naar een mannenbarak werden gestuurd. Ouderloze kinderen werden ondergebracht in een aparte barak, waar bewakers en een aantal gevangenen toezicht hielden.

Maar ondanks de ellende en het gebrek aan comfort werd er ook gelachen en werden er grapjes gemaakt. Amadea hoorde zelfs ergens muziek. Af en toe deden bewakers de ronde, die hier en daar een schop met hun laars uitdeelden of een por met hun geweer. Ze zochten altijd naar verboden of gestolen waar. Zelfs op het stelen van een aardappel stond de doodstraf. Overtreding van de regels werd gestraft met een aframmeling. Je moest een bewaker vooral niet boos maken, want dan had je de poppen aan het dansen.

'Heb je vandaag iets te eten gekregen?' vroeg de vrouw met de hoest aan Amadea.

Amadea knikte. 'Jij ook?' vroeg ze. Plotseling was ze blij dat ze in het klooster had leren vasten, al hadden ze daarnaast gezonde maaltijden gegeten met groente en fruit uit de tuin. Hier werd je blijkbaar uitgehongerd. Het viel haar op dat niet iedereen een getatoeëerd nummer had, maar ze wilde niet vragen waarom niet. Deze mensen hadden het al zwaar genoeg te verduren en ze wilde geen vragen stellen die hun verdriet misschien nog groter zouden maken.

'Ik heb er vier uur voor in de rij moeten staan.' Ze begonnen 's morgens al met opdienen. 'En toen ik aan de beurt was, waren de aardappels op en kreeg ik alleen nog soep. Als je dat soep wilt noemen. Nou ja, ik heb toch al dysenterie. Dat zul jij ook gauw genoeg krijgen, als je het nog niet hebt,' waarschuwde de vrouw. Amadea had inmiddels gezien dat er nauwelijks toiletten waren. 'Ik heet Rosa,' vervolgde de vrouw. 'Hoe heet jij?'

'Teresa,' antwoordde Amadea gedachteloos. Ze was zo aan die naam gewend geraakt dat haar echte naam haar zelfs na al die maanden bij Gérard en Véronique vreemd voorkwam.

'Je bent een knap meisje,' constateerde de vrouw terwijl ze Amadea aandachtig bekeek. 'Hoe oud ben je?'

'Vierentwintig.' In april zou ze vijfentwintig worden.

'Ik ook.' Amadea deed haar best om haar niet verbaasd aan te staren, want ze leek veertig. 'Mijn man is in de Kristallnacht vermoord. Ik heb eerst in een ander kamp gezeten. Hier is het beter.'

Amadea durfde niet te vragen of ze kinderen had. Waarschijnlijk was dat een te pijnlijk onderwerp, vooral als die kinderen naar een ander kamp waren gestuurd of nog erger, waren vermoord. De nazi's wilden alleen kinderen die konden werken; kleintjes waren nutteloos.

'Ben jij getrouwd?' vroeg Rosa nieuwsgierig. Ze ging op haar matras liggen, strekte haar magere benen en trok de lap die ze als deken gebruikte over zich heen. Veel mensen hadden geen deken.

'Nee, ik ben karmelietes,' antwoordde Amadea glimlachend.

'Ben je een non?' Rosa staarde haar eerst vol ontzag en toen verontwaardigd aan. 'Hebben ze je dan uit een klooster gehaald?'

'Nee, daar ben ik in april vertrokken. Ik heb een tijdje bij vrienden gezeten.'

'Ben je dan ook een jodin?' Rosa begreep er niets van.

'Mijn moeder was joods, maar ze had zich bekeerd. Dat wist ik niet.'

Rosa knikte. 'Hebben ze haar ook meegenomen?' vroeg ze zacht.

Amadea knikte en kon even niets zeggen. Nu wist ze eindelijk wat er met haar moeder en Daphne was gebeurd, wat ze hadden moeten doorstaan. Ze had alles willen doen om het te voorkomen, ook al had zijzelf daar nog meer onder moeten lijden. Ze wist inmiddels zeker dat ze naar dit kamp was gestuurd om te helpen waar ze kon. Als ze hier de dood vond, zou dat niet erg zijn. Ze hoopte nog steeds dat haar moeder en Daphne het zouden overleven of dat ze in elk geval nog samen zouden zijn. Hoewel Gérard had gezegd dat het geen goed teken was dat ze nooit meer iets van hen hadden gehoord, hoopte ze toch nog steeds dat ze hen ooit terug zou zien.

'Ik vind het heel erg van je moeder,' fluisterde Rosa. 'Hebben ze je al gezegd waar je moet werken?'

'Dat moet ik morgen gaan vragen.' Amadea vroeg zich af of zij dan ook een nummer op haar arm zou krijgen. Toen ze naast Rosa op haar eigen bed lag en ze ondanks het oorverdovende lawaai in de barak toch nog zacht met elkaar konden praten, vond ze de moed naar de reden voor de nummers te vragen.

'Ik heb het mijne al in het doorvoerkamp gekregen. De mensen die hier aankomen, horen ook meteen een nummer te krijgen, maar het kamp is nog niet zo lang open en ze hebben nog niet genoeg mensen om het te doen. Waarschijnlijk krijg jij het jouwe voordat je morgen aan het werk wordt gezet.'

Amadea vond een tatoeage op haar arm geen aanlokkelijk idee, maar Jezus had zijn kruisiging vast ook geen aanlokkelijk idee gevonden. Op haar bescheiden manier zou het opnieuw een klein offer zijn voor haar Vader, haar 'nietige daad'.

Daarna zwegen ze. Het merendeel van de mensen was te zwak, te moe of te ziek om te praten, maar de jongelui waren ondanks de honger en het zware werk van de dag nog levendig genoeg. Toen wat later de meesten in bed lagen, klonk er opeens harmonicamuziek. De muzikant speelde Weense melodietjes en enkele oude Duitse liedjes, en de luisteraars kregen er tranen van in hun ogen. Amadea had al gehoord dat er in het kamp zelfs een operagezelschap was en dat er in het koffiehuis ook muziek werd gemaakt. Veel kampbewoners waren vroeger musicus, zanger of acteur geweest en ondanks de erbarmelijke omstandigheden waarin ze nu verkeerden, deden ze hun best om hun medegevangenen te vermaken. Iedereen was bang om ergens anders naartoe te worden gestuurd. Het gerucht ging dat andere kampen veel erger waren en dat daar veel meer doden vielen. Theresienstadt werd door de nazi's hun modelkamp genoemd, om de rest van de wereld te laten zien dat ze de joden weliswaar uit hun maatschappij verwijderden, maar dat ze hen desondanks humaan behandelden. De zweren op de benen van de gevangenen, de blaren, de dysenterie, de blauwe plekken van de afranselingen, de vele doden en de treurige gezichten van de levenden bewezen het tegendeel. Op een bord boven de toegangspoort stond werk maakt vrij, maar alleen de dood bracht hier vrijheid.

Amadea luisterde naar de harmonicamuziek en zei haar gebeden. Net als in het klooster werden ze de volgende ochtend om vijf uur gewekt. Ze moesten in de rij staan voor heet water en dunne pap en dat duurde zo lang dat veel mensen met een lege maag aan het werk gingen. Amadea ging terug naar het registratiekantoor om te horen waar ze naartoe moest. Ook daar moest ze weer urenlang wachten op haar beurt. Maar als ze zou weglopen, zou ze straf krijgen, dreigde een bewaker die zijn geweer in haar hals drukte en haar van hoofd tot voeten opnam. Even later hoorde ze buiten lawaai en toen ze omkeek, zag ze dat een jongeman door drie bewakers met knuppels in elkaar werd geslagen.

'Hij rookte,' fluisterde de oude man die achter haar stond hoofdschuddend. Roken werd gestraft met stokslagen, maar als een gevangene een peukje vond, beschouwde hij dat als een traktatie. De kunst was er stiekem van te genieten, net als van gestolen voedsel.

Toen Amadea eindelijk voor de officier stond die de werkzaamheden regelde, zag hij eruit alsof de dag voor hem inmiddels lang genoeg had geduurd. Hij keek Amadea even aan, knikte en pakte een stapeltje papieren. Hij zat achter een tafel tussen andere officieren, die druk met stempels in de weer waren. Ze overhandigde de man haar nieuwe identiteitskaart en probeerde zo kalm mogelijk te kijken. Ook al was ze bereid alles te doen voor de God die ze diende, ze vond het doodeng om in een werkkamp voor een nazi-soldaat te staan.

'Wat kun je?' vroeg hij onverschillig. Hij zocht artsen, verpleegkundigen en tandartsen, timmerlieden, metselaars en andere bouwvakkers, koks en laboranten. De rest moest slavenarbeid verrichten.

'Ik kan tuinieren, koken en naaien. Ik kan ook zieken verzorgen, maar daar ben ik niet voor opgeleid.' In het klooster had ze vaak geholpen de oude of zieke nonnen te verplegen. 'Tuinieren doe ik het beste,' voegde ze eraan toe. Hoewel haar moeder haar had leren naaien, hadden de nonnen altijd gezegd dat ze groene vingers had.

'Je zou een perfecte echtgenote zijn,' grapte de officier, 'als je geen jodin was.' Ze was een knap meisje, vond hij, en hoewel ze lang en mager was, zag ze er sterk en gezond uit.

'Ik ben non,' zei Amadea zacht.

Hij wierp opnieuw een blik op haar gezicht en keek toen naar de naam op haar identiteitskaart. Een Franse naam, en haar moeder was een jodin.

'Tot welke orde behoor je dan?' vroeg hij wantrouwig.

Amadea vroeg zich af of er nog meer nonnen in het kamp waren. 'Die van de karmelietessen,' antwoordde ze glimlachend, en opeens werd hij zich bewust van haar spirituele uitstraling.

'Nou ja, hier doen we niet aan die onzin.' Hij schreef iets op een formulier, maar ze kon zien dat ze hem van zijn stuk had gebracht. 'Maar vooruit, je mag in de tuin werken. Denk eraan dat je de kogel krijgt als je iets steelt,' voegde hij er bot aan toe.

'Zorg ervoor dat je je morgenochtend om vier uur meldt, en je werkt tot zeven uur 's avonds door.'

Het betekende een werkdag van vijftien uur, maar dat kon haar niets schelen. Ze zag dat anderen werden doorgestuurd naar een ander vertrek of een andere barak en vroeg zich af of ze daar getatoeëerd zouden worden, terwijl dat bij haar blijkbaar niet nodig was. Misschien omdat ze non was; misschien hadden sommige nazi's toch een geweten, al gaven ze daar zelden blijk van.

Toen ze die middag in de rij stond voor een maaltijd, kreeg ze alleen een bedorven aardappel en een homp brood. De vrouw voor haar had een wortel gekregen. De soep was al lang op. Maar ze was blij dat ze toch nog iets had gekregen om haar maag te vullen en at voorzichtig het deel van de aardappel dat nog niet zwart was voordat ze haar tanden gretig in het brood zette. Op de terugweg naar haar barak verweet ze zichzelf haar gulzigheid, maar net als de anderen rammelde ze nu van de honger.

In de barak lag Rosa al op haar matras te hoesten. Het was een ijskoude dag.

'Hoe is het vandaag gegaan?' vroeg ze. 'Heb je ook een nummer gekregen?'

Amadea schudde haar hoofd. 'Nee, ik denk dat ze dat vergeten zijn. Ik denk dat die officier zenuwachtig werd toen ik zei dat ik non was.' Ze grinnikte ondeugend, en opeens zag ze er tussen alle oude, afgetobde gezichten uit als een jong meisje. 'Je moet echt naar de dokter voor die hoest,' maande ze bezorgd. Ze stopte haar voeten onder haar matras; ze had geen sokken en de rijbroek gaf in de vrieskou ook niet veel warmte. De broek, die ze nu al een week aanhad, was vuil geworden. Ze had naar de wasserij willen gaan om te zien of ze hem voor schone kleren kon ruilen, maar daar had ze geen tijd voor gehad.

'De dokter kan er niets aan doen,' zei Rosa. 'Ze hebben geen medicijnen.' Ze haalde haar schouders op. Vervolgens keek ze schichtig om zich heen en fluisterde samenzweerderig tegen Amadea: 'Kijk eens wat ik heb?' Ze haalde iets uit haar zak en Amadea zag dat het een schijfje appel was. Het zag eruit alsof massa's mensen eroverheen hadden gelopen.

'Waar heb je dat gevonden?' fluisterde ze terug, terwijl het water haar in de mond liep. Het was maar een heel dun schijfje. 'Van een bewaker gekregen.' Rosa brak het in tweeën en gaf Amadea de helft. Amadea wist al dat op het stelen van voedsel de doodstraf stond en ze stak het stukje vlug in haar mond, terwijl Rosa met haar stukje hetzelfde deed. Genietend deden ze allebei hun ogen dicht, alsof het een lekkernij was.

Daarna zwegen ze een poosje. Er kwamen andere mensen binnen, met uitgeputte gezichten. Ze wierpen een blik op de twee vrouwen maar zeiden niets.

Sinds haar aankomst in het kamp was Amadea nog niet door mannen lastiggevallen, maar toen ze die middag in de rij stond, had ze verhalen gehoord van andere vrouwen, van wie er verschillende verkracht waren. De nazi's beschouwden de joden als het allerlaagste volk op aarde, als uitschot, maar dat belette ze niet joodse vrouwen te verkrachten. De vrouwen hadden gewaarschuwd dat ze voorzichtig moest zijn. Ze was jong en opvallend mooi, bovendien had ze net als de nazi's blond haar en blauwe ogen. Ze hadden haar aangeraden zo vies en stinkend mogelijk rond te lopen en bij mannen uit de buurt te blijven, hoewel dat niet altijd genoeg was. Als de bewakers dronken waren, wat 's avonds vaak het geval was, waren ze niet kieskeurig, en in het kamp wemelde het van de bewakers.

Amadea deed haar best om zo vroeg mogelijk te gaan slapen om de volgende ochtend heel vroeg wakker te worden, maar te midden van al die mensen viel dat niet mee. Het kostte haar zelfs moeite zich te concentreren op haar gebeden. Net als op het kasteel probeerde ze de routine van het klooster zo veel mogelijk aan te houden, wat bij de Daubigny's veel gemakkelijker was geweest. Toen ze om halfvier opstond, was het stil. Ze sliep in haar kleren, en op dat vroege uur stonden er bij de toiletten maar een stuk of dertig mensen te wachten. Gelukkig was ze aan de beurt voordat ze naar haar werk moest.

Ze liep naar de plek waar ze haar de tuin hadden gewezen. Toen ze er aankwam, zag ze een groep van ongeveer honderd mensen staan: een paar oudere vrouwen, meisjes en enkele jongens. Het was donker, ijzig koud en de grond was bevroren. Ze vroeg zich af wat ze zouden gaan doen. De bewakers deelden spaden uit, ze moesten aardappels planten. Enorme bergen. Het was verschrikkelijk zwaar werk. Ze moesten tot het middaguur aan één stuk doorwerken, terwijl ze blaren kregen op hun ijskoude handen en de bewakers iedereen die even ophield een por gaven met hun geweer. Om twaalf uur mochten ze een halfuur uitrusten en kregen ze waterige soep met oud brood, maar het was een iets grotere portie dan normaal. Daarna moesten ze doorwerken tot zeven uur. Bij het verlaten van de akkers werden ze gefouilleerd. Diefstal werd bestraft met stokslagen of de dood, dat hing van het humeur van de betreffende bewaker of de gezondheid van het slachtoffer af. Ook Amadea werd betast en ze keken zelfs in haar mond. De man die haar controleerde, pakte haar borst vast, maar ze staarde recht voor zich uit en reageerde niet. Ze vertelde het later niet aan Rosa, want zij had vast wel ergere dingen meegemaakt.

Een week later werd Rosa naar een andere barak gebracht. Een bewaker had haar een paar keer met Amadea zien praten en lachen, en dat had hij gerapporteerd. Volgens hem waren ze lastposten en moesten ze gescheiden worden. Toen Amadea Rosa een paar maanden later terugzag, had Rosa geen tanden meer. Nadat ze betrapt was op het stelen van een stuk brood, had een bewaker haar zo hard in haar gezicht geslagen dat haar tanden en haar neus gebroken waren. Daarna had ze het opgegeven en in het voorjaar stierf ze aan longontsteking, dat zei men tenminste.

Amadea werkte hard in de tuin en deed wat ze kon, wat niet meeviel met wat ze tot hun beschikking hadden. Zelfs zij kon met kapot gereedschap in bevroren aarde geen wonderen verrichten, maar ze deed haar best om zo veel mogelijk aardappels te poten. In het voorjaar plantte ze ook wortels en rapen. Het liefst wilde ze ruimte overlaten voor tomaten, sla en andere groenten, maar die waren te teer voor de kampkeuken. Op sommige dagen kreeg ze niet meer te eten dan één raap en af en toe moest ze zich beheersen om geen aardappel te stelen, maar dan hielp een gebed. Afgezien daarvan werd haar leven in het kamp routine, en de bewakers lieten haar met rust. Ze was altijd beleefd, bemoeide zich nergens mee, deed haar werk en hielp anderen waar ze kon. 's Avonds ging ze bij zieken en oude mensen langs, en als het overdag te hard regende om op het veld te werken, ging ze bij de kinderen helpen. Dat vrolijkte haar altijd op, al waren daar ook veel zieken bij. De meeste kinderen waren lief en dapper, en ze had het gevoel dat ze zich daar nuttig maakte. Maar ook daar gebeurden vreselijke dingen. In februari werd er een lading kinderen naar Chelmno gestuurd. De moeders stonden om de vrachtauto's die hen naar de trein zouden brengen en als ze hun kind te lang omhelsden of zich verzetten, werden ze doodgeschoten. Gruwelen waren aan de orde van de dag.

Toen Amadea in april vijfentwintig werd, was het iets beter weer. Ze moest verhuizen naar een andere barak, dichter bij de akkers. De dagen werden langer en soms werkte ze door tot een uur of negen in de avond. Door het karige rantsoen en de dysenterie was ze broodmager geworden, maar het werk op het veld hield haar in goede conditie. Vreemd genoeg was ze nooit getatoeëerd, net als enkele anderen. Ze moest regelmatig haar identiteitsbewijs laten zien, maar niemand vroeg ooit naar haar nummer en ze zorgde ervoor nooit haar mouwen op te rollen. Haar haar was lang en gebleekt door de zon, en ze droeg het in een vlecht op haar rug. De mensen met wie ze omging, wisten dat ze non was. Iedereen was vriendelijk en beleefd tegen haar; wat dat betrof, bofte ze. De meeste mensen waren ziek en doodongelukkig. Ze waren omringd door ellende, ze werden mishandeld en sommige bewakers schiepen er genoegen in gevangenen met elkaar te laten vechten om een wortel, een biet of een homp oud brood. Toch deed iedereen zijn best om rekening met elkaar te houden en waren er ook een paar fatsoenlijke bewakers bij.

In mei werd er een jonge soldaat als bewaker op de akkers te werk gesteld die gefascineerd was door Amadea. Hij was Duitser en kwam uit München, en toen ze op een middag een praatje maakten, biechtte hij op dat hij het vreselijk vond in het kamp.

Hij vond het een smerige, deprimerende omgeving en zei dat hij overplaatsing naar Berlijn had aangevraagd.

'Hoe komt het dat jij tijdens je werk altijd zo tevreden kijkt?' vroeg hij, terwijl hij een sigaret opstak. Enkele vrouwen keken jaloers toe, maar hij bood hun er geen aan. Amadea mocht er een trekje van nemen, maar dat sloeg ze af. Zijn meerdere was eerder die middag naar een vergadering gegaan, daarom konden de jonge bewakers zich iets ontspannen. De jongeman met de sigaret had al weken gewacht op een gelegenheid om Amadea aan te spreken.

'Is dat zo?' zei ze vriendelijk, terwijl ze doorging met haar werk. Ze waren wortels aan het zaaien; de vorige partij op een andere akker begon al goed te groeien.

'Ja, dat is zo. Je kijkt altijd alsof je een geheim hebt. Heb je een minnaar?' vroeg hij botweg. Jonge gevangenen vormden vaak een stel; de liefde bracht licht en warmte op een donkere, kille plaats, en een sprankje hoop.

'Nee.' Amadea draaide zich van hem af. Ze herinnerde zich de waarschuwing van andere vrouwen en wilde hem niet aanmoedigen. Hij was een lange, knappe jongeman met scherpe trekken, blauwe ogen en donker haar. Door dat laatste deed hij haar aan haar moeder denken. Hij was veel langer dan zij.

De soldaat vermoedde dat veel van de jonge vrouwen om hem heen ondanks hun vuile, lelijke kleren en vette haren heel aantrekkelijk zouden kunnen zijn. Vooral Amadea met haar grote blauwe ogen en lichtblonde haar was waarschijnlijk een beeldschone vrouw.

'Had je thuis een vriendje?' vroeg hij verder, en hij stak nog een sigaret op. Zijn moeder stuurde hem regelmatig sigaretten, waar iedereen jaloers op was, vooral omdat hij ze kon ruilen tegen een gunst.

'Nee,' antwoordde Amadea zo afstandelijk mogelijk. Het gesprek beviel haar absoluut niet.

'Waarom niet?'

Ze ging rechtop staan en keek hem kalm en onbevreesd aan. 'Ik ben non,' zei ze, als een soort waarschuwing dat zijn aandacht misplaatst was. Voor de meeste mensen was een non onaantastbaar, een soort heilige, en met haar blik probeerde ze hem duidelijk te maken dat hij haar daarom moest respecteren. 'Dat meen je niet,' zei hij verbaasd. De weinige nonnen die hij ooit had gezien, waren heel onopvallende vrouwen geweest.

'Dat meen ik wel. Ik ben zuster Teresa van Karmel,' zei ze fier.

Hij schudde zijn hoofd. 'Wat jammer. Heb je daar ooit spijt van gehad? Voordat je hier kwam, bedoel ik.' Hij ging ervan uit dat ze uit een joods gezin kwam, anders zat ze niet in een kamp. Hij zag haar niet aan voor een zigeunerin, een communiste of een misdadigster.

'Nee, het is een heel mooi leven. Later ga ik terug naar het klooster.'

'Je kunt beter een man zoeken en kinderen krijgen,' zei hij beslist, alsof ze zijn zusje was en hij haar een domheid verweet. Ze moest erom lachen.

'Ik heb al een man. God is mijn man. En dit zijn mijn kinderen, Zijn kinderen.' Ze zwaaide met een arm om zich heen en even vroeg hij zich af of ze niet goed bij haar verstand was. Maar toen hij naar haar gezicht keek, zag hij dat ze het meende.

'Wat een stom leven,' gromde hij, en toen liep hij weg.

Die avond na het werk hoopte ze dat hij niet degene zou zijn die haar fouilleerde, want zijn aandacht beviel haar absoluut niet.

De volgende dag was hij er weer en toen hij zonder een woord te zeggen langs haar heen liep, liet hij een reep chocola in haar zak glijden. Het was een heerlijk, maar gevaarlijk geschenk en een slecht teken. Ze wist niet wat ze ermee moest doen. Als de chocola werd gevonden, kon dat haar het leven kosten, maar ze kon geen chocola eten terwijl iedereen om haar heen verhongerde. Ze wachtte tot hij weer bij haar in de buurt stond en zei dat ze het erg waardeerde, maar dat hij de chocola beter aan een paar kinderen kon geven. Ze lette op of niemand naar hen keek en gaf hem de reep onopvallend terug.

'Waarom wil je hem niet hebben?' vroeg hij gekwetst.

'Omdat het niet eerlijk is. Ik mag niet meer krijgen dan anderen en anderen hebben hier veel meer behoefte aan dan ik. Een kind, een bejaarde of een zieke.'

'Geef die reep dan maar aan een van hen,' zei hij nors. Hij duwde haar de reep in de hand en liep weg. Maar de chocola zou in haar zak smelten en daar zou ze last mee krijgen, dat wist hij en dat besefte Amadea ook. Dus zat er niets anders op dan de reep discreet op te eten, waarna ze zich de hele middag schuldig voelde. Ze smeekte God haar haar gulzigheid en oneerlijkheid te vergeven, maar de reep had heerlijk gesmaakt en ze bleef hem de hele dag naproeven. De rest van de dag kon ze alleen nog maar aan chocola denken. Toen ze klaar was met haar werk, glimlachte de jonge soldaat tegen haar en ongewild glimlachte ze terug. Hij keek als een ondeugende jongen, hoewel hij waarschijnlijk net zo oud was als zij. De volgende middag kwam hij weer met haar praten en zei dat ze, omdat ze haar werk zo goed deed, werd bevorderd tot groepsleidster. Eigenlijk trok hij haar voor zodat ze hem dankbaar moest zijn, wat erg gevaarlijk was, besefte Amadea. Ze had geen idee wat hij van haar verlangde, maar ze kon het wel raden. De weken daarna deed ze haar best om hem te ontwijken. De volgende keer dat het hem lukte haar aan te spreken, was het alweer een stuk warmer. Ze had haar soep met brood op en wilde net weer aan het werk gaan.

'Je bent bang om met me te praten, hè?' zei hij zacht toen hij haar volgde naar waar ze haar schop had laten staan.

'Ik ben een gevangene en jij bent een bewaker, dat maakt het moeilijk,' zei ze eerlijk en zo vriendelijk mogelijk om hem niet te beledigen.

'Misschien niet zo moeilijk als je denkt. Ik kan je leven een stuk comfortabeler maken, als je me dat toestaat. We kunnen vriendschap sluiten.'

'Hier niet,' zei ze verdrietig. Ze wilde graag geloven dat hij een goed mens was, maar dat kon je hier nauwelijks beoordelen. Gisteren was er opnieuw een trein vol gevangenen naar een ander kamp vertrokken, dat had ze gehoord van iemand die de lijsten moest opstellen. Haar naam had er nog niet bij gestaan, maar dat kon elk moment gebeuren. Theresienstadt was blijkbaar toch een soort doorgangskamp, en de andere kampen waren volgens de geruchten nog veel erger. Auschwitz, Bergen-Belsen, Chelmno... Namen waar iedereen bang voor was, ook zij. 'Ik wil echt je vriend zijn,' hield hij vol. Hij had haar nog tweemaal een reep chocola gegeven en ze vond het steeds gevaarlijker worden. Als hij zo doorging, was ze gedwongen hem in duidelijke termen af te wijzen en wie weet wat dat voor gevolgen zou hebben. Ze had geen enkele ervaring met mannen. Vanwege haar lange verblijf in het klooster was ze op haar vijfentwintigste onschuldiger dan een meisje van vijftien. 'Ik heb een zus van jouw leeftijd,' vervolgde hij zacht. 'Als ik naar jou kijk, moet ik soms aan haar denken. Ze is getrouwd en heeft drie kinderen. Jij zult op een dag ook kinderen hebben.'

'Nonnen hebben geen kinderen,' zei ze glimlachend. Hij had een verdrietige blik in zijn ogen; ze vermoedde dat hij heimwee had. Dat hadden andere bewakers ook, veronderstelde ze, daarom bedronken ze zich 's avonds. En misschien om de ellende om zich heen te vergeten, al gold dat niet voor de meesten. Maar dit leek een aardige jongen. 'Als dit eindelijk voorbij is, ga ik terug naar mijn klooster om mijn definitieve gelofte af te leggen,' voegde ze eraan toe.

'Aha, dan ben je nog geen echte non!' zei hij hoopvol.

'Jawel hoor, ik heb al zes jaar in het klooster gezeten.' En ze was alweer bijna een jaar weg. Als alles normaal was geweest, had ze volgend jaar haar definitieve gelofte mogen afleggen.

'Maar nu kun je er nog over nadenken,' zei hij blij, alsof ze hem een cadeautje had gegeven. Toen betrok zijn gezicht. 'Hoe joods ben je eigenlijk?' vroeg hij. Ze had het gevoel dat hij haar ondervroeg alsof ze zijn toekomstige bruid was, en alleen al de gedachte maakte haar misselijk.

'Voor de helft.'

'Daar zie je niet naar uit.' Ze zag er arischer uit dan de meeste vrouwen die hij kende, met inbegrip van zijn donkere moeder. Zijn vader en zusje waren net als Amadea lang, mager en blond.

Hijzelf had het donkere haar van zijn moeder en de blauwe ogen van zijn vader. Niemand zou Amadea ooit voor een jodin aanzien. Het kwam bij hem op dat hij haar wilde beschermen opdat ze zou blijven leven.

Ze ging weer aan het werk. Daarna kwam hij elke dag even met haar praten en stopte dan iets in haar zak. Een stukje chocola, een zakdoek, een reepje gedroogd vlees, een snoepje, om haar te laten zien dat hij het goed met haar meende. Hij wilde haar vertrouwen winnen. Hij was niet zoals de andere soldaten, hij zou haar niet meesleuren naar een struik of een donker hoekje en haar daar verkrachten. Hij wilde dat ze verliefd op hem werd. Er gebeurden wel vreemdere dingen, hield hij zich voor. Ze was mooi, intelligent, en nog onaangeroerd doordat ze jarenlang in een klooster had gezeten. Hij verlangde meer naar haar dan ooit eerder naar een andere vrouw. Hij was zesentwintig en als het mogelijk was geweest, had hij Amadea meteen uit het kamp weggehaald. Maar ze moesten voorzichtig zijn, hij net zo goed. Niemand zou het hem kwalijk nemen als hij haar bruut verkrachtte, dat gebeurde met de regelmaat van de klok en dat zouden zijn collega's alleen maar vermakelijk vinden, maar hij mocht niet verliefd op haar zijn. Dan zou hij meteen weggestuurd worden, of in het ergste geval zelfs worden doodgeschoten.

Ook Amadea was ervan doordrongen dat het een riskante situatie was. Als iemand hen betrapte, was het met haar gebeurd. Het waren levensgevaarlijke cadeautjes.

'Je moet hiermee ophouden,' berispte ze hem op een middag toen ze langs hem heen liep. Die dag had hij snoepjes in haar zak gestopt en hoewel ze het vreselijk vond het toe te geven, gaven die haar nieuwe energie. Ze kon ze niet uitdelen aan de kinderen, want die zouden juichen van blijdschap en meteen verklappen waar ze vandaan kwamen, en dan zouden ze het allemaal moeten bezuren. Dus at ze ze stiekem zelf op.

'Ik zou je dolgraag andere dingen willen geven,' zei hij. Hij heette Wilhelm. 'Een dikke jas bijvoorbeeld, of stevige schoenen. En een warm bed.'

'Ik red me wel,' zei ze, en ze meende het. Ze was aan de ongemakken gewend geraakt, net als in het klooster. Ze beschouwde ze als offers voor de gekruisigde Christus en zo waren ze gemakkelijker te aanvaarden. Het enige waaraan ze niet gewend raakte, was zoveel mensen om haar heen te zien sterven, aan ziekten of mishandelingen. Maar men zei nog steeds dat Theresienstadt het minst gewelddadige kamp was, met de minste doden. Kinderspel vergeleken bij Auschwitz, waar iedereen voor huiverde. Theresienstadt werd nog steeds een modelkamp genoemd, waar de joden weinig te vrezen hadden. Ze hadden er zelfs een koffiehuis en een operagezelschap, wat kon je nog meer verlangen?

Genoeg te eten en medicijnen, dat wist Wilhelm net zo goed als Amadea.

'Jij hoort hier helemaal niet,' zei hij somber, en daar was ze het mee eens. Niemand hoorde hier. Maar ze konden er niets aan veranderen, hij evenmin. 'Heb je nog ergens familie? Christenen?'

Ze schudde haar hoofd. 'Mijn vader is overleden toen ik tien was. Hij was een Fransman. Zijn familie heb ik nooit ontmoet.' Niet dat dat nu opeens belangrijk was, maar ze moest toch iets zeggen in antwoord op zijn vraag?

Toen fluisterde hij heel zacht: 'In de heuvels om ons heen zitten Tsjechische partizanen, daar krijgen we steeds berichten over. Zij kunnen je helpen ontsnappen.'

Amadea staarde hem aan terwijl ze zich afvroeg of hij haar in de val wilde lokken. Wilde hij haar laten ontsnappen en haar daarbij dood laten schieten? Wilde hij haar op de proef stellen? Was hij gek geworden? Hoe zou ze die ontsnapping dan moeten organiseren? 'Dat is onmogelijk,' fluisterde ze terug. Het idee trok haar aan, maar eigenlijk vertrouwde ze hem niet.

'Nee hoor, helemaal niet. Vaak staan er 's avonds laat geen schildwachten bij de achterpoort, die altijd op slot zit. Als je de sleutel zou vinden, zou je zo naar buiten kunnen lopen.'

'En een kogel in de rug krijgen,' voegde ze er ernstig aan toe.

'Dat hoeft niet. Ik kan je daar opwachten. Ik haat het hier.'

Ze staarde hem sprakeloos aan. Wat moest ze hierop zeggen? En waar moest ze dan naartoe? Ze kende niemand in Tsjecho-Slowakije en ze kon niet terug naar Duitsland. Heel Europa was door de nazi's bezet. Het was echt onmogelijk, maar het was een hoopvolle gedachte. 'Dan ga ik met je mee.'

'Waar naartoe?' Als iemand hen hoorde praten, konden ze daar allebei voor doodgeschoten worden.

'Daar moet ik nog over nadenken.' Op dat moment kwam zijn meerdere eraan en riep dat hij moest komen. Amadea was bang dat hij berispt zou worden omdat hij met haar had staan praten, maar de officier liet hem wat papieren zien en begon hard te lachen. Wilhelm grinnikte mee. Er was dus niets aan de hand. Maar ze moest voortdurend denken aan wat Wilhelm had gezegd. Ze had wel eens gehoord dat er mannen waren ontsnapt, maar geen vrouwen. Een tijdje geleden was er een groepje mannen de poort uit gelopen die zeiden dat ze in het kleinere fort te werk waren gesteld, in de gevangenis. De schildwachten hadden niet om papieren gevraagd en de mannen waren op de vlucht geslagen. De meesten waren weer gevangengenomen en doodgeschoten, maar enkelen waren ontsnapt. De heuvels in, had Wilhelm gezegd. Wat een wonderbaarlijk idee! Maar dan moest ze natuurlijk wel samen met hem weggaan en dat was een ander probleem. Ook al zou hij haar helpen ontsnappen, dan nog was ze niet van plan zijn minnares of zijn vrouw te worden. En als hij haar dan woedend terug zou brengen, zouden ze haar waarschijnlijk naar Auschwitz sturen, als ze haar niet meteen doodschoten. Ze kon niemand vertrouwen, zelfs Wilhelm niet, al maakte hij een fatsoenlijke indruk en was hij dolverliefd op haar. Ze was zich er nooit eerder van bewust geweest dat ze alleen al vanwege haar uiterlijk macht kon hebben over een man. Wat Wilhelm betrof, ging het veel dieper. Niet alleen vond hij haar een mooie, rechtschapen vrouw, maar ook was ze de vrouw naar wie hij al jaren had gezocht en die hij nooit had kunnen vinden. Nu had hij haar gevonden, in Theresienstadt. Maar ze was half joods en bovendien een non. Het zat hem niet mee, vond hij.

Toen Amadea die avond in bed lag, kon ze alleen nog maar aan ontsnappen denken. Helaas kon het niet doorgaan, want waar moesten ze naartoe? Hij had het gehad over Tsjechische partizanen in de heuvels, maar hoe moesten ze die vinden? Ze konden toch niet zomaar de heuvels inlopen en met een witte vlag zwaaien? Nee, het kon echt niet. Maar ze moest er nog dagenlang aan denken, en Wilhelm was elke dag aardiger voor haar. Het was duidelijk dat hij zijn best deed om een liefdesaffaire met haar te beginnen, maar dat kon hier niet en zij was niet de juiste vrouw, dacht ze. Maar dat zei ze niet. Misschien konden ze gewoon als vrienden ontsnappen, dat was een veel aanlokkelijker idee. Toch besefte ze dat ze nergens veilig zouden zijn, want dan was hij een deserteur en zij was en bleef een jodin. Dat was dubbel gevaarlijk.

Eind mei gingen er geruchten door het kamp dat er iets aan de hand was. Onder de bewakers werd erover gefluisterd voordat de gevangenen ook ontdekten waar het om ging. In de omgeving van Praag waren twee parachutisten geland, Tsjechische patriotten die in dienst waren van het Britse leger. Op 27 mei hadden ze een moordaanslag gepleegd op Gruppenführer Reinhard Heydrich, de rijksvoogd. Daarna was in Praag de hel losgebroken. De man was op 4 juni aan zijn verwondingen overleden. De volgende paar dagen waren er 3188 Tsjechische burgers gearresteerd, van wie er 1357 waren geëxecuteerd. Tijdens de ondervraging stierven er nog 657. De gevolgen waren dramatisch, want de nazi's namen op grote schaal wraak. De gevangenen in de kampen wachtten elke dag op meer nieuws. Op 9 juni kwam Wilhelm op de akker naar Amadea toe en toen hij zonder naar haar te kijken langs haar heen liep, zei hij alleen maar: 'Vanavond.'

Ze keek hem verbijsterd na. Dat kon toch niet waar zijn? Misschien wilde hij alleen een afspraakje. Maar aan het eind van de dag stond hij bij haar stil alsof hij wilde zien wat ze die dag gedaan had en fluisterde snel: 'Vanavond bezetten ze Lidice. Dat ligt dertig kilometer verderop en zo veel mogelijk soldaten uit dit kamp moeten meehelpen. Ze gaan de vrouwen deporteren, de mannen vermoorden en de stad platbranden, als een voorbeeld voor anderen. Twee derde van onze mankracht gaat ernaartoe. Ze vertrekken tussen acht en negen uur met het merendeel van de vrachtwagens en jeeps. Zorg ervoor dat je om middernacht bij de achterpoort staat. Ik breng de sleutel mee.'

'Als iemand me ziet gaan, schieten ze me dood.'

'Er zal niemand meer zijn om je dood te schieten. Loop vlak langs de barakken, dan ziet niemand je en als je toch wordt aangehouden, zeg dan dat je op weg bent naar een paar zieken.' Hij keek haar doordringend aan, knikte alsof hij haar werk goedkeurde en liep weg.

Ze wist dat het een krankzinnig plan was, maar dit was inderdaad een kans. Maar als ze eenmaal buiten stonden, wat dan? En wat moest zij dan doen? Maar ze mocht deze kans niet laten lopen, dat wist ze plotseling heel zeker.

Toen ze terugliep naar de barak, dacht ze aan de inwoners van Lidice. De mannen wachtte de dood, de vrouwen en kinderen een kamp en van de stad zou niets overblijven. Wat afschuwelijk! Maar het was net zo afschuwelijk om tot het einde van de oorlog in Theresienstadt te moeten blijven of misschien naar een kamp te worden gestuurd dat nog erger was. Ze was hier nu vijf maanden en tot nu toe had ze geluk gehad. Ze was nog redelijk gezond en ze had geen nummer op haar arm. Er kwamen nog te veel nieuwe mensen bij en er moest nog te veel worden gebouwd en georganiseerd om te zoeken naar degenen die door de mazen van het net waren geglipt. En vanavond zou ze de poort uit glippen. Het kon haar haar leven kosten, maar ze moest het erop wagen. Ze liep evenveel gevaar door te blijven en misschien kreeg ze geen tweede kans. Deze kans moest ze grijpen.

Die avond hoorde ze de vrachtwagens en jeeps wegrijden. Anderen hoorden het ook. Opeens liepen er veel minder bewakers rond. Theresienstadt werd beschouwd als een rustig kamp met 'goede' joden, gehoorzame joden. Ze werkten hard, wat ze ook moesten doen. Ze maakten muziek. Ze deden gedwee wat hun opgedragen werd. Tegen middernacht stond Amadea op. Ze had haar kleren nog aan, want als je je uitkleedde, waren je kleren de volgende ochtend verdwenen. Ze zei tegen de bewaker dat ze naar de wc moest en dat ze daarna even bij een zieke op de bovenverdieping wilde kijken. Hij glimlachte alleen maar en liep door. Ze was nooit opstandig, ze was een non en ze was altijd in de weer met de oudjes, de kinderen of de zieken.

'Welterusten,' zei de bewaker beleefd toen hij op weg ging naar de volgende barak. Het zou een rustige nacht worden nu zoveel van zijn collega's weg waren. Niemand veroorzaakte hier problemen; deze joden wisten dat ze zich moesten gedragen. Bovendien was iedereen dankzij het warmere weer in een beter humeur. Ze hadden een ijzig koude winter achter de rug en nu was het aangenaam zacht. Iemand speelde op een mondharmonica.

Amadea ging naar de wc en liep daarna de barak uit. Buiten was niemand te zien, het leek vanavond wel een spookstad! Haar barak lag niet ver van de achterpoort vandaan. En ja hoor, daar stond Wilhelm te wachten. Glimlachend hield hij een grote ijzeren sleutel omhoog - een sleutel die al tweehonderd jaar oud was - voordat hij hem doelbewust in het slot stak en omdraaide. De poort ging piepend een stukje open en ze glipten er snel doorheen. Wilhelm deed de poort weer op slot en gooide de sleutel een eind naar binnen. Als ze hem vonden, zouden ze denken dat een bewaker hem had verloren en blij zijn dat de poort niet openstond.

Ze renden het donker in. Amadea wist niet dat ze zo hard kon lopen. Ze verwachtte elk moment schoten te horen en een messcherpe pijn in haar rug, een arm of een been te voelen. Maar ze voelde niets en hoorde alleen Wilhelms hijgende ademhaling en die van haarzelf. Ten slotte bereikten ze het bos. Uitgeput renden ze nog een stukje verder en stonden buiten adem stil. Het was gelukt! Ze waren vrij!

'O, mijn god,' fluisterde ze in het maanlicht. 'O, mijn god, Wilhelm, het is ons gelukt!' Ze kon het nauwelijks geloven. Ze lachte hem stralend toe en hij lachte terug. Ze zag hoe liefdevol hij haar aankeek.

'Ik hou van je, mijn lieveling,' fluisterde hij. Toen hij haar in zijn armen trok, vroeg ze zich af of het toch alleen maar een truc was geweest om haar te verkrachten. Maar dat kon toch niet? Hij had net zoveel risico genomen als zij! Hoewel hij altijd kon zeggen dat zij ontsnapt was en hij haar achterna was gegaan. Nadat hij haar had verkracht, kon hij haar mee terugnemen. Ze kon hem niet vertrouwen, en ze keek hem argwanend aan voordat hij haar hard op haar mond kuste.

Ze duwde hem weg. 'Niet doen, Wilhelm. Alsjeblieft...' Ze hijgde nog steeds, en hij ook.

'Doe niet zo mal,' zei hij geërgerd. 'Ik heb mijn leven niet voor je op het spel gezet zodat je voor non kon spelen. Als we terug zijn in Duitsland, trouw ik met je, of misschien wel eerder. Ik hou van je.' Maar dit was niet het moment om een discussie te voeren over haar gelofte of zijn toekomstplannen, vond hij.

'Ik vind het geweldig van je dat je me helpt, maar ik hou niet op die manier van je,' zei ze eerlijk, terwijl hij haar borsten betastte en haar op de grond trok. Blijkbaar was hij van plan meteen met haar te vrijen. Ze krabbelde overeind, en hij stond ook weer op en pakte haar stevig bij haar schouders om haar te dwingen te gaan liggen. Ze gaf hem een harde duw en hij struikelde achterwaarts over een boomwortel en viel plat op zijn rug. Zijn achterhoofd smakte tegen een scherpe steen en zijn gezicht kreeg een verbaasde uitdrukking voordat het bloed uit zijn hoofd begon te stromen.

Amadea knielde geschrokken naast hem neer. Ze had hem geen pijn willen doen, ze had hem alleen van zich af willen houden. Ze was doodsbang geweest dat hij haar in zijn vurige verliefdheid zou verkrachten. Nu staarden zijn ogen verstard voor zich uit. Ze voelde geen polsslag meer, hij was op slag dood. Amadea boog geschokt haar hoofd om wat ze had gedaan. Ze had iemand gedood, de man die haar had geholpen te ontsnappen. Zijn dood was haar schuld. Ze keek naar zijn gezicht, drukte zijn ogen dicht en sloeg een kruis. Vervolgens pakte ze voorzichtig zijn pistool en zijn veldfles met water. In zijn zakken vond ze wat geld, een paar snoepjes en kogels. Ze nam aan dat het pistool geladen was, maar ze had geen idee hoe ze ermee om moest gaan. Toen stond ze op. 'Dank je wel,' zei ze zacht. Ze liep verder het bos in, zonder te weten waar ze terecht zou komen. Maar ze had geen keus, ze kon alleen maar doorlopen en hopen dat de partizanen haar zouden vinden. Al zouden ze die nacht hun handen vol hebben, want Lidice zou branden. Ze moest de dode soldaat onder de bomen laten liggen en ze zou nooit weten wat hij met haar van plan was geweest, of hij echt van haar gehouden had of niet, of hij een goed mens was of niet. Ze wist wel dat ze een mens had gedood en dat ze vrij was. Voor hoelang?

18

Amadea liep twee dagen door het bos en kwam niemand tegen, 's Nachts sliep ze een paar uur en als het licht werd, liep ze verder. De lucht was koel en zuiver, hoewel ze ook ergens brand rook. Lidice. Zelfs overdag was het schemerig tussen de bomen. Ze had geen idee of ze ooit iemand tegen zou komen of uiteindelijk van honger en dorst zou sterven. De veldfles raakte leeg, maar de tweede dag kwam ze bij een beekje. Ze wist niet of het water schoon was, maar ze dronk het toch. Het kon niet vuiler zijn dan het smerige, besmette water in de vaten in Theresienstadt, dacht ze, en het smaakte fris. De enige geluiden die ze hoorde, waren de vogels hoog in de bomen en het gekraak van takjes en bladeren onder haar voeten. Ze zag ergens een konijn en ook een eekhoorn. Het leek wel een betoverd bos en ze mocht er vrij in rondlopen! Maar ze had er een man voor moeten doden en dat zou ze zichzelf nooit vergeven. Weliswaar was het een ongeluk geweest, maar dat had zij veroorzaakt. Kon ze het maar aan de moeder-overste vertellen... Was ze maar terug in het klooster... Ze had haar identiteitskaart begraven en nu kon ze zich niet meer legitimeren. Ze was een dolende ziel, een naamloze ergens in een bos. Er stond geen nummer op haar arm, dus kon ze degene die haar vond alles wijsmaken. Maar ze zouden onmiddellijk zien waar ze vandaan kwam. Ze was broodmager en vuil, ze liep in vodden, dus moest ze uit een kamp komen. Toen ze aan het eind van de tweede dag een zacht plekje vond en ging liggen, overwoog ze of ze bladeren zou eten. Zouden ze vergiftig zijn? Ze had onderweg bessen geplukt en die gegeten, maar daar had ze verschrikkelijke buikpijn van gekregen. Ze voelde zich uitgeput en ziek. Als de nazi's haar hier zouden vinden, zouden ze haar waarschijnlijk meteen doodschieten. Maar dit was een mooie plek om te sterven. Ze had geen idee of ze gezocht werd, of het iemand iets kon schelen dat ze ontsnapt was of niet. Ze was immers maar een jodin. Partizanen had ze nog niet gezien.

Ze vergat niet te bidden voordat ze in slaap viel. Ze bad voor Wilhelms ziel, en ze bedacht hoe verdrietig zijn moeder en zus zouden zijn als ze hoorden dat hij dood was. Ze vroeg zich af of haar moeder en Daphne nog leefden, of zij misschien ook hadden kunnen ontsnappen. Ze moest ervan glimlachen en toen dommelde ze in.

Toen de volgende morgen het licht door het bladerdak schemerde, werd ze gevonden. De mannen slopen dichterbij en waarschuwden elkaar met gebaren. Een van hen pakte haar vast en een ander drukte zijn hand op haar mond om te voorkomen dat ze zou schreeuwen. Ze schrok wakker en staarde de mannen doodsbang aan. Om haar heen stonden zes mannen met geweren. Wilhelms pistool lag naast haar. Ze kon er niet bij. De man met zijn hand op haar mond vertelde haar in gebarentaal dat ze stil moest zijn, en ze knikte. Ze kon niet zien wie ze waren. Voorzichtig lieten de twee mannen haar los, en een van hen doorzocht haar zakken terwijl de anderen hun geweren op haar gericht hielden. Ze had niets bij zich, behalve het laatste snoepje. Het was van Duitse makelij en ze bekeken het argwanend. In het Tsjechisch bespraken de mannen zacht wat ze zouden doen, maar hoewel ze in het kamp wel wat Tsjechisch had geleerd, kon ze het niet volgen. Ze wist niet of dit de partizanen waren die ze had gehoopt te vinden. En als ze het wel waren, hoe zouden ze haar dan behandelen? Ze trokken haar ruw overeind en wenkten dat ze mee moest. Ze namen haar in hun midden en een van hen pakte haar pistool. Ze liepen erg snel, en ze struikelde vaak. Hoewel ze konden zien dat ze erg zwak was, hielpen ze haar als ze viel niet bij het opstaan voor het geval dat het een truc was om te kunnen ontsnappen.

De mannen spraken niet met elkaar, alleen maakte iemand heel af en toe een opmerking. Na een paar uur kwamen ze bij een kamp, waar ze een stuk of twintig mannen rond zag lopen. Eerst lieten ze twee bewakers bij haar achter en een poosje later duwden ze haar ruw naar een groepje bomen waar een aantal gewapende mannen zat te praten. Ze keken op toen ze voor hen stond, en de bewakers lieten haar daar staan. De mannen namen haar zwijgend van top tot teen op. Ze was vuil en zat onder de schrammen, van haar schoenen was niet veel meer over en haar voeten bloedden. Een van de mannen nam in het Tsjechisch het woord. Ze schudde haar hoofd en toen vroeg hij in het Duits met een zwaar accent: 'Waar kom je vandaan?' Hij keek haar scherp aan en ze keek onbevreesd terug.

'Theresienstadt,' antwoordde ze zacht. Als dit partizanen waren, moest ze hun de waarheid vertellen, anders zouden ze haar vast niet helpen.

'Zat je daar gevangen?' Ze knikte. 'Ben je ontsnapt?'

'Ja.'

'Je hebt geen nummer op je arm,' zei hij wantrouwig. Met haar blonde uiterlijk leek ze eerder op een Duitse spionne. Ze was mooi, dat was ondanks het vuil en de vodden waarin ze rondliep te zien, en ze was bang. Maar ze was ook moedig, zag hij, en daar had hij bewondering voor.

'Ze zijn vergeten me te tatoeëren,' legde ze met een glimlachje uit.

Hij glimlachte niet terug. Dit was een ernstige zaak, er stond veel op het spel. Niet alleen voor haar, maar ook voor henzelf.

'Ben je joods?'

'Half. Mijn moeder was een Duitse jodin, mijn vader een rooms-katholieke Fransman. Mijn moeder had zich bekeerd.'

'Waar is zij dan? Ook in Theresienstadt?'

Amadea knipperde met haar ogen. 'Nee, zij is een jaar geleden naar Ravensbrück gestuurd.'

'Hoe lang heb jij in Terezin gezeten?' Hij gebruikte de Tsjechische naam.

'Sinds januari.'

Hij knikte. 'Spreek je Frans?'

Nu knikte zij.

'Goed?'

'Vloeiend.'

'Heb je een accent? Kun je zowel accentloos Duits als accentloos Frans spreken?'

Er ging een golf van dankbaarheid door haar heen toen ze besefte dat ze haar zouden helpen, of het in elk geval wilden proberen. De man die haar op bruuske toon ondervroeg, zag eruit als een boer, maar hij was vermoedelijk hun leider. De beslissing hing waarschijnlijk van hem af.

'Ik kan doorgaan voor een Duitse of een Française,' antwoordde ze. Ze besefte dat hij zou vinden dat ze met haar arische uiterlijk eerder voor een Duitse zou worden aangezien, maar dat was misschien een voordeel. 'Wat bent u met me van plan?' waagde ze te vragen. 'Waar stuurt u me naartoe?'

Hij schudde zijn hoofd. 'Dat weet ik nog niet. Als jodin kun je niet terug naar Duitsland, tenminste niet om te blijven. We kunnen je wel valse papieren geven, maar daar komen ze uiteindelijk toch achter. Hier kun je ook niet blijven. Alle Duitse vrouwen zijn teruggegaan, alleen de officiersvrouwen komen soms op bezoek. We bedenken wel wat.' Hij zei iets tegen een van de mannen en even later bracht iemand haar iets te eten. Ze was bijna ziek van de honger, maar ze kon bijna geen hap door haar keel krijgen. Ze had in een halfjaar geen normaal voedsel meer gezien. 'Eerst moet je een tijdje bij ons blijven, want overal om ons heen is het onrustig.'

'Wat is er met Lidice gebeurd?' vroeg ze zacht.

Zijn ogen spuwden haat toen hij antwoordde: 'Alle mannen en jongens zijn dood, de vrouwen zijn afgevoerd en van de stad is niets overgebleven.'

'Wat erg,' zei ze meelevend.

Hij wendde zijn hoofd af en vertelde haar niet dat zijn broer en diens gezin daar ook hadden gewoond. De Duitsers hadden op een afdoende manier wraak genomen.

'Het kan weken of zelfs maanden duren voordat we je door kunnen sturen, en het duurt ook een hele tijd voordat we papieren voor je hebben.'

'Dank u.' Het kon haar niet schelen hoe lang ze bij hen zou moeten blijven, want dat was beter dan terug te moeten naar het kamp. Onder gunstiger omstandigheden zouden ze haar meteen naar een veilige plaats in Praag hebben gebracht, maar dat ging nu niet.

Dus bleef ze bij de partizanen in hun kamp in het bos om te wachten tot de rust in de omgeving weer enigszins was weergekeerd. Het grootste deel van de dag bracht ze door met bidden of korte wandelingen maken in de buurt. Soms kwamen er andere mannen en gingen ze weer weg, en een keer kwam er een vrouw, maar niemand bemoeide zich met haar. Het was zo vredig in het bos dat ze soms nauwelijks kon geloven dat er niet ver bij hen vandaan een oorlog woedde. Na een paar weken deelden ze haar laat op een avond mee dat Keulen was platgegooid door duizenden Britse bommen. Dat was in Theresienstadt niet bekendgemaakt. Het was een enorme slag voor de nazi's. Amadea hoopte dat de Daubigny's het overleefd hadden. Waarschijnlijk wel, dacht ze, want ze woonden ver buiten de stad.

Bijna twee maanden na haar komst in het kamp, begin augustus, kwam de leider van de partizanen naar Amadea toe en legde uit wat er ging gebeuren. Ze hadden nergens gehoord dat er naar haar werd gezocht. Ze was blijkbaar zo onbelangrijk dat de autoriteiten in Theresienstadt om een jodin meer of minder geen drukte wilden maken. Ze zouden nooit weten of haar ontsnapping met de dood van Wilhelm in verband was gebracht of dat iemand daar zelfs maar over had nagedacht. Misschien was Wilhelm nog niet eens gevonden. De partizanen hadden geweigerd zich zo dicht in de buurt van Theresienstadt te wagen en hem op te halen om ergens anders te begraven.

De partizanen hadden documenten voor haar laten maken in Praag en ze leken verbazend echt. Er stond op dat ze Frieda Oberhoff heette en dat ze een vijfentwintigjarige huisvrouw uit München was. Haar man was gestationeerd in Praag, en ze ging hem opzoeken. Hij was wijkcommandant. Hij zou met haar mee teruggaan naar München en daarna zouden ze voor een korte vakantie naar Parijs gaan, voordat hij weer naar Praag ging en zij terug naar huis. Alle reispapieren waren in orde. Een jonge vrouw bracht een koffer met kleren. Ze hielp Amadea met aankleden en er werd een foto gemaakt voor haar paspoort. Aan alles was gedacht.

Ze zou samenreizen met een jonge Duitser die met hen samenwerkte. Hij reisde regelmatig naar Duitsland, Tsjecho-Slowakije en Polen. Dit was de tweede keer dat hij naar Frankrijk zou gaan, en ze zou hem de volgende dag op een veilige plaats in Praag ontmoeten.

Toen ze het kamp verliet, wist ze niet hoe ze de partizanenleider moest bedanken. Ze kon hem alleen maar dankbaar aankijken en zeggen dat ze voor hen zou bidden. Ze hadden haar het leven gered en een nieuw leven mogelijk gemaakt. Het was de bedoeling dat ze zich uiteindelijk zou aansluiten bij een verzetsgroep buiten Parijs, maar eerst moest ze als de vrouw van de commandant terug naar Duitsland. In haar blauwe zomerjurk met een witte hoed, witte handschoenen en pumps met hoge hakken was ze geknipt voor haar rol. Ze keek nog een keer achterom voordat ze in de auto stapte bij de mannen die haar naar Praag zouden brengen. Het waren Tsjechen die voor de Duitsers werkten en nergens opzien zouden baren. Onderweg werden ze nergens tegengehouden en nog geen uur nadat ze het kamp in het bos had verlaten, stond ze in de kelder van een onderduikadres in Praag. Om middernacht kwam de man die met haar mee zou gaan. Hij droeg een ss-uniform en hij was lang, knap en blond. Hij had de Tsjechische nationaliteit, maar hij was opgegroeid in Duitsland. Hij sprak vloeiend Duits en zag er als ss-officier onberispelijk uit.

Ze zouden de volgende morgen met de trein van negen uur vertrekken. Dan zou de trein vol zitten en zouden de soldaten op het station hun handen vol hebben. Ze vroegen willekeurige reizigers naar hun papieren, maar het zou niet bij hen opkomen een rijzige ss-officier en zijn mooie jonge vrouw lastig te vallen.

Amadea en haar begeleider werden naar het station gebracht en gezellig babbelend liepen ze het perron op. Haar begeleider zei dat ze vriendelijk moest kijken en af en toe lachen. Amadea voelde zich erg vreemd in haar modieuze kleren. Sinds haar achttiende was ze niet meer volgens de mode gekleed geweest. Bovendien moest ze eraan wennen dat ze met een man was. Ze was doodsbenauwd dat iemand erachter zou komen dat ze valse papieren bij zich had, maar de perronwachter noch de soldaat bij het portier van de coupé stelde vragen. Niemand besteedde ook maar enige aandacht aan hen, ze mochten gewoon doorlopen. Ze zagen er dan ook uit als Hitlers toonbeeld van het superieure ras: aantrekkelijke, lange blonde mensen met blauwe ogen. Toen ze ten slotte in een eersteklascoupé zaten, keek Amadea haar reisgenoot met grote ogen aan.

'Het is ons gelukt!' fluisterde ze.

Hij knikte en legde een vinger tegen zijn lippen. Je moest altijd op je hoede zijn en er altijd voor zorgen dat je niet uit je rol viel. Ze praatten ontspannen met elkaar in het Duits. Hij legde haar de vakantieplannen voor en vroeg wat ze in Parijs wilde zien. Hij noemde de naam van het hotel waar ze zouden logeren en maakte een paar opmerkingen over haar moeder in München. Toen de trein wegreed, staarde Amadea met een ongelovige blik naar buiten en dacht terug aan de dag dat ze in een volgepropte veewagon in Tsjecho-Slowakije was aangekomen. Aan de ellende die ze daarbij had meegemaakt, de smerigheid, de huilende mensen en ten slotte de doden. Toen had ze dagenlang moeten staan, nu zat ze met een hoed op en handschoenen aan in een eersteklascoupé, vergezeld door een vrijheidsstrijder in een Duits uniform. Ze kwam tot de slotsom dat de God die ze zozeer aanbad haar om de een of andere reden wilde sparen.

De reis naar München duurde vijf uur en verliep zonder problemen. Amadea dommelde in en schrok wakker toen ze een Duitse soldaat voorbij zag komen. Haar reisgezel, Wolff - zo noemde hij zich tenminste - lachte tegen haar en glimlachte tegen de soldaat terwijl hij door zijn tanden siste dat ze dat ook moest doen. Daarna viel ze weer in slaap, met haar hoofd op zijn schouder. Hij maakte haar wakker toen ze het station van München binnenreden.

Vervolgens moesten ze twee uur wachten voordat ze de trein naar Parijs konden nemen. Wolff stelde voor dat ze in het restaurant op het station iets zouden eten en zei dat het jammer was dat ze niet even de stad in konden gaan, maar ze wilden de trein niet missen. Veel Duitsers gingen tegenwoordig met vakantie naar Parijs, vooral omdat die stad door de Duitsers was bezet. In het restaurant praatte Wolff opnieuw over de dingen die ze er zouden doen, maar het viel haar op dat hij voortdurend waakzaam was. Terwijl hij ogenschijnlijk ontspannen met haar zat te praten, hield hij hun omgeving scherp in de gaten. Amadea kon zich pas ontspannen toen ze weer in de trein zaten, weer in een eersteklascoupé. Ze had nauwelijks iets kunnen eten, zo bang was ze geweest dat er iets mis zou gaan en ze ter plekke gearresteerd zouden worden.

'Je raakt er uiteindelijk wel aan gewend,' zei hij zacht bij het instappen. Ze hoopte dat het niet zover zou komen. Ze had geen idee wat ze buiten Parijs met haar van plan waren, maar als ze eraan dacht dat ze zich onder Duitse officieren zou moeten bewegen terwijl ze deed alsof ze de vrouw van een ss-officier was en ze samen vakantie vierden, viel ze bijna flauw van angst. Het was bijna net zo erg als toen ze uit Theresienstadt was ontsnapt. Daar was moed voor nodig geweest, nu moest ze zich tot het uiterste beheersen. Ze zat stijf rechtop toen de trein wegreed. Ze zouden de hele nacht doorrijden.

Een bediende klapte de bedden uit en toen hij weg was, zei Wolff tot haar ontzetting dat ze haar nachthemd moest aantrekken.

'Ik ben je man,' lachte hij. 'Zet in ieder geval die hoed af en trek je handschoenen uit.'

Toen moest Amadea ook lachen. Ze draaide hem de rug toe, liet het nachthemd over haar hoofd glijden en trok er haar jurk onder uit. Toen ze zich weer omdraaide, had hij een pyjama aan. Ook in die dracht was hij een heel knappe man.

'Ik heb dit nooit eerder gedaan,' zei ze verontschuldigend. Hij glimlachte en ze hoopte dat hij hun rollen niet te serieus zou nemen. Maar nee, zo'n soort man was hij niet, dacht ze.

'Ik veronderstel dat je niet getrouwd bent?' zei hij zacht. Het lawaai van de trein overstemde het geluid van hun stemmen, niemand zou hen hier kunnen afluisteren.

'Ik ben een zuster karmelietes,' antwoordde Amadea glimlachend.

Hij keek perplex en rolde met zijn ogen. 'O jee, ik heb nog nooit de nacht doorgebracht met een non! Nou ja, weer een ervaring erbij.' Hij hielp haar in het smalle bed klimmen en keek haar vanaf zijn eigen bed aan. Ze was een heel mooie non, vond hij. 'Hoe ben je dan in Praag beland?'

Ze aarzelde even voordat ze antwoord gaf. Het was bijna niet meer mogelijk om ergens een eenvoudig antwoord op te geven. 'Theresienstadt.' Dat verklaarde alles. 'Ben jij getrouwd?' vroeg ze nieuwsgierig.

Hij knikte met een bedroefde blik. 'Ik was getrouwd. Mijn vrouw en twee zoons zijn in Nederland vermoord, bij een wraakactie. Mijn vrouw was joods. Ze namen niet eens de moeite ze te deporteren, maar schoten ze ter plekke dood. Daarna ben ik teruggegaan naar Praag.' Hij was twee jaar in Tsjecho-Slowakije gebleven en had allerlei dingen gedaan om de Duitsers een spaak in het wiel te steken. 'Wat ga je doen als je in Parijs bent?' vroeg hij. Ze reden nog steeds door Duitsland en zouden de volgende ochtend in Parijs aankomen.

'Ik heb geen idee.' Ze was nooit in Parijs geweest. Als ze ooit de kans kreeg, wilde ze naar de streek waar haar vader vandaan was gekomen, de Dordogne, en daar ook het landgoed van zijn familie zien, als ze het kon vinden. Maar ze besefte dat die gelegenheid zich nog lang niet zou voordoen. De partizanen in Praag hadden haar verteld dat het Franse verzet een schuilplaats voor haar zou vinden, waarschijnlijk ergens buiten Parijs. Ze zou bij haar aankomst horen wat de bedoeling was.

'Ik hoop dat we nog eens vaker samen op reis gaan,' zei hij geeuwend.

Gezien de risico's die ze namen, vond ze hem ongelooflijk kalm. Maar hij deed dit soort dingen natuurlijk al twee jaar.

'Ik denk dat ik wel in Frankrijk zal blijven.' Ze kon zich niet voorstellen dat ze nog een keer haar leven op het spel zou zetten door naar Duitsland te reizen. In Frankrijk zou ze het al moeilijk genoeg krijgen. Duitsland was tot de oorlog voorbij was verboden terrein voor haar. Ze ging liever dood dan terug naar een kamp, Theresienstadt was al erg genoeg geweest. Ze vroeg zich nog steeds af wat er met al die mensen zou gebeuren. Het was gewoon een wonder dat ze had kunnen ontsnappen en dat ze nu in deze trein zat.

'Ga je na de oorlog terug naar het klooster?' vroeg Wolff.

Ze glimlachte met stralende ogen. 'Natuurlijk.'

'Heb je nooit aan je keuze getwijfeld?'

'Nog niet één keer. Ik wist al vanaf de eerste dag dat het de juiste was.'

'En nu, na alles wat je hebt meegemaakt? Geloof je nu echt nog dat het goed is om je van de wereld af te sluiten? Je kunt buiten het klooster veel meer voor de mensen doen.'

Ze keek hem verbaasd aan. 'O nee, we bidden voor een heleboel mensen. Daar hebben we het erg druk mee.'

Hij luisterde glimlachend en zonder nog verder met haar in discussie te gaan, maar hij bleef zich afvragen of ze echt terug zou keren naar het klooster. Ze was een mooie jonge vrouw en ze had nog veel te ontdekken en te leren. Hij vond het bizar dat hij reisde in gezelschap van een non terwijl ze absoluut niet overeenkwam met het beeld dat hij van nonnen had. Ze was een vrouw van vlees en bloed, een verleidelijke vrouw, maar ze had ook iets voornaams. Ze leek zich niet bewust van de indruk die ze maakte en daardoor was ze dubbel zo aantrekkelijk.

Hij bleef de hele nacht wakker liggen, met gespitste oren om meteen te horen of er onraad dreigde. De trein kon elk moment tegengehouden worden en dan wilde hij dat meteen weten. Een paar keer stond hij op en dan zag hij dat Amadea vast lag te slapen.

De volgende ochtend maakte hij haar op tijd wakker om zich voordat ze het station bereikten, te kunnen aankleden. Hij wachtte in de gang buiten de coupé terwijl zij haar gezicht waste, haar tanden poetste en haar jurk weer aantrok. Even later liep hij met haar mee naar de wc. Kalm wandelden ze terug naar hun coupé, waar ze haar hoed weer opzette en haar handschoenen aantrok. Haar paspoort en reisdocumenten zaten in haar handtas.

Toen ze het station van Parijs binnenreden, keek ze met grote ogen naar de drukte op het perron van het Gare de 1'Est. Voordat ze uitstapten, fluisterde Wolff: 'Niet zo angstig kijken! Je bent een vrolijke toeriste die met haar man romantisch op vakantie is.'

'Maar ik weet niet hoe zo iemand dan wel kijkt!' fluisterde ze grinnikend terug.

'Doe dan maar net of je een non bent.'

'Dat lukt me op dit moment ook niet,' zei ze glimlachend.

Ze leken een gelukkig paar. Ze droegen ieder hun eigen koffer en Amadea had haar hand om zijn arm gelegd. Niemand hield hen aan, ze waren twee knappe Duitsers op vakantie in Parijs. Voor het station hield Wolff een taxi aan en gaf de naam op van een café op de Rive Gauche. Toen hij erbij zei dat ze daar vrienden zouden ontmoeten, liet de chauffeur nors weten dat hij geen Duits verstond. Amadea legde het uit in het Frans, en ze was zelf verbaasd hoe goed haar dat nog afging. De chauffeur, die haar voor een Duitse had aangezien, oordeelde dat ze klonk als een Française.

Bij het uitstappen gaf Wolff de chauffeur een dikke fooi, waarna de man hem beleefd bedankte en wegreed. Hij zou het niet in zijn hoofd halen onbeleefd te zijn tegen een Duitser en al helemaal niet tegen een ss-officier. Een vriend van hem was een halfjaar geleden door een van die lieden doodgeschoten alleen maar omdat hij de man binnen gehoorsafstand een sale boche - een vuile mof - had genoemd.

In het café dronken ze koffie of wat daar voor door moest gaan en de kelner bracht een mandje croissants. Tien minuten later kwam de vriend van Wolff binnen, die duidelijk blij was hem te zien en hem uitbundig op zijn schouder sloeg. Ze kenden elkaar uit hun studententijd, dat zeiden ze tenminste. Ze hadden elkaar nooit eerder ontmoet, maar dat lieten ze niet merken. Amadea keek met een verlegen glimlach toe en Wolff stelde haar voor als zijn vrouw. Ze bleven een poosje zitten en toen bood Wolffs vriend aan hen naar hun hotel te brengen. Met hun koffers stapten ze in zijn auto, terwijl geen van de andere klanten meer dan normale belangstelling voor hen toonde. Toen ze door de buitenwijken reden, verkleedde Wolff zich in de kleren die zijn zogenaamde vriend had meegebracht en stopte het ss-uniform en alles wat erbij hoorde in een koffer met dubbele bodem. Het was duidelijk dat hij dit vaker had gedaan. Intussen praatte hij met de chauffeur. Amadea zat op de achterbank en kon het gesprek, waarin allerlei codewoorden voorkwamen, nauwelijks volgen. Wolff zei dat hij diezelfde avond terug zou gaan.

Ze stopten voor een klein huis buiten Parijs, in het departement Val-de-Marne. Het zag eruit als een heel normaal huis, het soort huis waar je op bezoek ging bij je oma of een oudtante. In de keuken zat een vriendelijk oud echtpaar te ontbijten en de krant te lezen.

De chauffeur, die Pierre heette, groette hen in het voorbijgaan: 'Bonjour grandmaman, grandpapa.' Hij liep naar een kast, opende de deur en een deur in de achterwand, en ging hen voor een donkere trap af naar de kelder. Het bleek een wijnkelder te zijn, waar hij zonder het licht aan te doen even bleef staan voordat hij nog een deur openduwde. Erachter heerste grote bedrijvigheid. Toen ze alledrie in de tweede kelder stonden en Pierre de deur achter hen dicht had gedaan, zag Amadea een tiental mannen om een ruwe tafel zitten en twee vrouwen en een man voor een korte-golfradio. Het was maar een kleine ruimte en overal lagen papieren en dozen. Er lag ook een camera en er stonden een paar koffers. De mensen zagen eruit alsof ze er al dagenlang hadden doorgebracht.

'Salut,' groette Pierre, en iedereen knikte en antwoordde: 'Sa lut, Pierre.'' Iemand vroeg of hij het pakje had meegebracht en Pierre maakte een hoofdbeweging naar Amadea. Een van de vrouwen stak glimlachend haar hand uit.

'Welkom in Parijs. Heb je een goede reis gehad?' Ze sprak Duits, maar Amadea antwoordde in vloeiend Frans, waar iedereen verbaasd van opkeek. 'We wisten niet dat je Frans sprak.' Ze wisten nog nauwelijks iets van haar, alleen dat ze uit een kamp kwam, door partizanen in de buurt van Praag was gered en een schuilplaats in Frankrijk nodig had. Misschien zou ze hen van nut kunnen zijn, maar niemand had gezegd op welke manier. Nu ze haar hadden ontmoet, was dat meteen duidelijk: ze zag eruit als een Duitse en sprak vloeiend Frans en Duits.

Wolff ging bij twee mannen aan tafel zitten en lichtte hen in over de situatie in en om Praag. Ze praatten heel zacht, Amadea kon er geen woord van verstaan.

Een van de mannen, waarschijnlijk de leider, nam Amadea scherp op. Inderdaad, ze had een typisch arisch uiterlijk. 'We willen je naar een boerderij in het zuiden brengen, als dat lukt. Je ziet er Duits uit, maar ben je soms een jodin?'

'Mijn moeder was een jodin.'

Hij wierp een blik op haar arm. 'Heb je geen nummer?' Ze schudde haar hoofd. Dan kunnen we haar goed gebruiken, dacht de man. Ze moet in Parijs blijven. Met samengeknepen ogen keek hij haar peinzend aan. 'Heb je sterke zenuwen?' vroeg hij met een wrang glimlachje.

Wolff hoorde het en zei: 'Ze heeft zich in de trein prima gedragen.' Hij wierp een blik vol genegenheid op zijn reisgezellin en voegde eraan toe: 'Ze is non, een karmelietes.'

'Aha, dat is interessant,' zei de man. 'Als ik het me goed herinner, moet je om door hen aangenomen te worden een goed inschattingsvermogen hebben en een kalme aard.'

Amadea lachte. 'Hoe weet je dat? Je hebt gelijk, allebei die dingen, en een goede gezondheid.'

'Mijn zus heeft een tijdje in een klooster gezeten in Touraine. Ze hadden haar nooit moeten aannemen, want ze heeft geen enkel inzicht en ze is een zenuwpees. Na twee jaar is ze ermee opgehouden en getrouwd. Ik weet zeker dat ze haar opgelucht hebben laten gaan. Nu heeft ze zes kinderen.' Hij glimlachte en Amadea voelde meteen een band met hem. Hij had zijn naam niet genoemd, maar de anderen noemden hem Serge. 'En een broer van me is priester,' vervolgde Serge. Zijn broer was leider van een verzetsgroep in Marseille, maar dat zei hij er niet bij. Hij was in de leer geweest bij pater Jacques in Avon, die daar joodse jongens verborg in zijn school. Nu deed de broer van Serge hetzelfde in Marseille, net als andere geestelijken dat door heel Frankrijk deden, vaak zonder dat ze het van elkaar wisten. Serge kende enkelen van hen. Maar deze Duitse non wilde hij niet voor dat soort werk gebruiken, want ze kon op een ander gebied veel nuttiger zijn. Als ze flink genoeg was, kon ze zich onder de Duitsers wagen, maar daar moest hij nog over nadenken. 'Je kunt een paar weken bij ons blijven, hier beneden, tot we je papieren in orde hebben gemaakt. Daarna kun je boven bij mijn grootouders logeren, als mijn nichtje uit Chartres. Dat moet religieus genoeg voor je zijn.' Toen pas besefte Amadea dat Pierre en Serge broers waren.

De schemerige kelder leek wel een fabriek, zo bedrijvig werd er gewerkt. In een hoek stond iemand bij een kleine drukpers. Amadea kreeg te horen dat ze onder andere pamfletten drukten die onder de Fransen werden verspreid om de moed erin te houden en hen op de hoogte te houden van wat er werkelijk gaande was.

Een van de vrouwen maakte een foto van Amadea voor haar nieuwe papieren. Even later ging de andere vrouw naar boven, en ze kwam terug met iets te eten voor Amadea en Wolff. Na Theresienstadt vond Amadea alles wat ze te eten kreeg overdadig, maar tot haar verbazing merkte ze dat ze honger had. Terwijl ze at, bleef Serge haar vragen stellen. Een paar uur later vertrok Wolff om terug te gaan naar Praag.

Voordat hij wegging, kwam hij naar haar toe om afscheid te nemen. 'Het beste, zuster,' zei hij, 'misschien komen we elkaar nog eens ergens tegen.'

'Dank je wel,' antwoordde ze. Ze betreurde het dat hij weer weg moest, want ze had het gevoel dat ze vrienden waren geworden. 'God zegene je en behoede je.'

'Dat doet Hij vast wel,' zei Wolff zelfverzekerd. Hij sprak nog even met Serge en liep toen met Pierre de deur uit. Onderweg naar het station zou hij zijn ss-uniform weer aantrekken. Amadea had de indruk dat hij geen angst kende, dat geen van deze mensen angst kende. Ze waren het toonbeeld van de Franse moed. Hoewel het land zich na drie weken aan de Duitsers had overgegeven, vochten verzetsgroepen door het hele land om de Fransen te bevrijden, joden te beschermen en het land in ere te herstellen. Ze redden ontelbare levens en deden hun uiterste best om de geallieerden bij te staan, in nauwe samenwerking met de Engelsen.

Die avond sliep Amadea op een kampbed in de kelder. De mannen praatten de hele nacht door. De volgende dag waren haar papieren in orde, er was niets op aan te merken. Serge zei dat hij haar Duitse documenten veilig zou wegbergen. Hij wilde niet dat zij die bij zich droeg als ze met de anderen meeging. Ze hadden uitgebreid over haar gesproken en een besluit genomen: ze ging naar Melun. Dat lag bijna honderd kilometer ten zuidoosten van Parijs en ze dachten dat ze daar veilig zou zijn. Bovendien konden ze haar daar goed gebruiken, want de Engelsen dropten er voorraden en mensen en dat was een heel riskante onderneming.

Op haar nieuwe papieren stond dat ze Amélie Dumas heette en een ongetrouwde vrouw was uit een stadje in de buurt van Melun. Ze was geboren in Lyon, haar geboortedatum klopte. Als ernaar gevraagd werd, moest ze zeggen dat ze voor de oorlog aan de Sorbonne kunst en literatuur had gestudeerd. Serge zei dat ze ook een codenaam moest hebben en vroeg of ze een voorkeur had, en ze antwoordde meteen: 'Teresa.' Ze wist dat ze daar moed uit zou putten. Ze had geen idee wat er van haar verwacht werd, maar ze zou het doen, nam ze zich voor. Ook aan deze mensen had ze haar leven te danken.

Die avond brachten de twee andere vrouwen haar naar Melun. Onderweg waren ze gewoon drie vrouwen die een paar dagen naar Parijs waren geweest en terugkeerden naar de boerderij waar ze woonden. Ze werden één keer aangehouden en moesten hun papieren laten zien, maar de Duitse soldaten probeerden met hen te flirten en hen met chocoladerepen en sigaretten te verleiden, waar ze allemaal om moesten lachen, en toen mochten ze doorrijden. De soldaten hadden gebrekkig Frans gesproken.

Toen ze bij de boerderij aankwamen, was het donker. De boer en boerin waren verbaasd toen ze Amadea zagen, maar de andere vrouwen stelden haar voor en ze werd ondergebracht in een kamertje naast de keuken. Het was de bedoeling dat ze zou meehelpen op de boerderij; de boerin was stijf van de reumatiek en kon haar man niet meer helpen. 's Avonds zou Amadea klusjes opknappen voor de plaatselijke verzetsgroep. Een van de leden zou haar de volgende dag komen opzoeken. De boer en zijn vrouw waren al vanaf het begin van de oorlog actief in het verzet. Ze zagen er doodgewoon uit, maar ze waren bijzonder moedig en kenden elke verzetsstrijder in de streek. De boerin gaf Amadea een oude, vale jurk en een schort om er als een boerenmeisje uit te zien en hoewel ze nog steeds erg mager was, maakte ze daarin een flinke, gezonde indruk.

Opnieuw sliep ze in een ander bed, maar ze was er dankbaar voor. De twee andere vrouwen gingen de volgende morgen terug naar Parijs en wensten Amadea het beste. Amadea vroeg zich opnieuw af of ze hen ooit terug zou zien. Alles in haar leven was onzeker en onvoorspelbaar geworden, ontmoetingen waren vluchtige momenten. Elk afscheid kon voorgoed zijn. De Verzetsstrijders deden gevaarlijk werk en ze was blij dat ze mocht helpen. Ze wilde dolgraag iets doen om haar schuld aan hen te vereffenen.

Ze ging meteen op de boerderij aan het werk en de boer leerde haar hoe ze de paar koeien die er nog over waren, moest melken. Ze haalde hout, werkte in de moestuin, hielp bij het koken van het middagmaal en deed de was. Ze werkte net zo onvermoeibaar en zorgvuldig als ze in het klooster had gedaan, en de oude vrouw was haar erg dankbaar. Ze had het lange tijd zonder hulp moeten stellen. Na het avondeten kwam hun neef langs, Jean-Yves. Hij was een lange, magere man met donker haar en donkere ogen, en hij maakte een melancholieke indruk, alsof hij alle zorgen van de wereld met zich meedroeg. Hij bleek twee jaar ouder te zijn dan Amadea. Zijn oom schonk hem een glas zelfgemaakte wijn in en bood ook Amadea een glas aan, dat ze afsloeg. In plaats daarvan nam ze een glas van de verse melk die ze die ochtend zelf gemolken had. Hij smaakte lekker fris. Ze luisterde stil naar het gesprek tussen de mannen, en daarna vroeg Jean-Yves of ze een wandeling met hem wilde maken. Ze begreep dat dat de bedoeling was. Hij was het lid van de verzetsgroep dat haar zou opzoeken en ze zou met hem samenwerken. Toen ze buiten in de zoele avondlucht liepen, als twee jonge mensen die elkaar wilden leren kennen, keek hij haar een beetje argwanend aan.

'Ik heb gehoord dat je een lange reis achter de rug hebt.'

Ze knikte. Ze was nog maar een paar dagen geleden uit Praag vertrokken en daarvoor had ze maandenlang in het bos gewoond. Het duizelde haar nog allemaal, vooral als ze terugdacht aan de gevaarlijke treinreis met een als ss-officier verklede man en valse papieren. En nu was ze Amélie Dumas. Jean-Yves kwam uit Bretagne, daar was hij visser geweest, en hij was inderdaad familie van de boer en boerin. Het zou nog wel even duren, dacht Amadea, voordat ze haar kalmte hervonden had en zich kon concentreren op het meehelpen aan de bevrijding van Frankrijk.

'Ik bof dat ik hier heelhuids ben aangekomen,' zei ze, dankbaar dat ze in Melun was beland en zich niet hoefde te verstoppen in een tunnel in Duitsland in de hoop dat de nazi's haar niet zouden vinden. Hier kon ze iets uitrichten; ze was van plan haar uiterste best voor hen te doen.

'We hebben je al meteen nodig, want morgen is er een dropping.'

'Uit Engeland?' vroeg ze zacht, ook al was er niemand in de buurt die hen kon horen. Hij knikte. 'Waar landen ze dan?'

'Ergens in een weiland. Dat laten ze ons radiografisch weten en dan gaan we ze halen. Met zaklantaarns. Ze mogen maar vier minuten op ons wachten. Soms sturen ze pakketten. Het hangt ervan af.' Het was erg gevaarlijk, maar ze wilden er per se mee doorgaan. Jean-Yves was een van de groepsleiders van hun cel, omdat hij een van de besten was en geen angst kende. Hij was altijd al een waaghals geweest. Amadea vroeg zich af waarom hij zo droevig keek. 'Weet je hoe je met een korte-golfradio moet omgaan?' vroeg hij. Ze schudde haar hoofd. 'Dan zal ik je dat leren, het is niet moeilijk. Kun je schieten met een geweer?' Weer schudde ze haar hoofd en hij lachte. 'Wat deed je eigenlijk voor de oorlog? Was je soms model of actrice of zo, of alleen maar een verwend meisje?' Ze was zo mooi om te zien dat hij zich niets anders kon voorstellen.

Nu lachte Amadea. 'Een zuster karmelietes. Maar als je me een complimentje wilde maken, dan dank ik je.' Eigenlijk wist ze niet eens of het wel een compliment was dat ze voor een actrice werd aangezien; volgens de maatstaf van haar moeder waarschijnlijk niet.

Hij keek haar verbaasd aan. 'Ben je dan al voor de oorlog uit het klooster weggegaan?'

'Nee, pas nadat mijn moeder en zusje waren gedeporteerd. Om de andere nonnen te beschermen. Ik kon niet anders.' Ze wist nog niet dat zuster Teresa Benedicta a Cruce - Edith Stein - en haar zus Rosa een paar dagen eerder vanuit hun klooster in Nederland naar Auschwitz waren gestuurd en dat ze op het moment van haar gesprek met Jean-Yves al vergast waren.

'Ga je na de oorlog terug naar het klooster?'

'Ja,' antwoordde ze vastbesloten. Die wetenschap hield haar op de been.

'Wat een verspilling,' zei hij met een blik op haar gezicht.

'Helemaal niet, het is een heel mooi leven.'

'Hoe kun je dat nu zeggen?' wierp hij geërgerd tegen. 'Opgesloten tussen vier muren. Bovendien lijk je absoluut niet op een non.'

'Jawel hoor,' zei ze kalm. 'En we hebben het altijd erg druk. We werken de hele dag hard en bidden voor jullie allemaal.'

'Bid je nu ook nog?'

'Vanzelfsprekend. Er is tegenwoordig genoeg om voor te bidden.' En ze bad speciaal voor de man die tijdens hun ontsnapping uit Theresienstadt door haar schuld gestorven was. Ze zag zijn hoofd met al dat bloed uit die wond nog voor zich. Ze wist dat ze zich daar de rest van haar leven verantwoordelijk voor zou voelen en dat ze daar altijd voor zou moeten boeten.

'Wil je ook bidden voor mijn broers?' vroeg Jean-Yves opeens, en hij stond stil en keek haar aan. Hij zag er jonger uit dan zij zich voelde, terwijl ze wist dat hij ouder was dan zij. Maar ze voelde zich een stuk ouder dan haar jaren; net als heel veel anderen had ze al veel te veel ellende gezien.

'Natuurlijk. Waar zijn ze?' Zijn vraag ontroerde haar en ze nam zich voor nog die avond voor hen te bidden.

'Ze zijn twee weken geleden in Lyon door de nazi's vermoord. Ze waren bij Moulin.' Amadea had van Serge gehoord wie Moulin was: een verzetsheld.

'Wat erg. Heb je nog meer broers of zussen?' vroeg ze zacht, in de hoop dat dat zo was. Maar hij schudde zijn hoofd.

'Nee, en ik heb ook geen ouders meer. Mijn vader is toen ik klein was op een vissersboot verongelukt en mijn moeder is vorig jaar overleden. Ze had longontsteking en er waren geen medicijnen.'

Opeens begreep ze waarom hij zo droevig keek. Nu zijn broers ook dood waren, had hij behalve zijn oom en tante in Melun geen familie meer. Net als zij stond hij alleen op de wereld.

'Mijn moeder en zusje zijn in juni een jaar verdwenen, misschien zijn zij ook dood. Mijn vader overleed toen ik tien was. De familie van mijn moeder is de dag na de Kristallnacht gedeporteerd. Mijn moeder was joods. Mijn vaders familie had hem verbannen toen hij met een Duitse jodin trouwde. Hij was rooms-katholiek en een Fransman. Dat was in de Eerste Wereldoorlog. Mensen doen vaak erg domme dingen. Geen van beide families heeft het hen ooit vergeven.'

'Waren ze gelukkig met elkaar?' Wat aardig dat hij dat wilde weten, dacht Amadea. Alsof hij echt belangstelling voor haar had, en dat in zo'n moeilijke tijd.

'Erg gelukkig. Ze hielden heel veel van elkaar.'

'Denk je dat ze er ooit spijt van hebben gehad? Dat ze met hun familie gebroken hebben, bedoel ik?'

'Nee, dat denk ik niet. Maar na zijn dood heeft mijn moeder het heel moeilijk gehad. Ze is nooit meer de oude geworden. Mijn zusje was toen pas twee en ik moest altijd voor haar zorgen.' Amadea's ogen vulden zich met tranen. Ze had al heel lang niet meer over Daphne gepraat en plotseling miste ze haar weer heel erg. Haar moeder ook, natuurlijk. 'Ik denk dat er nu wel veel meer mensen zijn die net als wij geen familie meer hebben.'

'Mijn broers waren een tweeling,' zei Jean-Yves, alsof dat nu nog belangrijk was. Hij vond blijkbaar van wel.

'Ik zal vanavond voor ze bidden, en voor jou.'

'Dank je,' zei hij beleefd. Ze slenterden terug naar de boerderij. Hij vond haar sympathiek. Ze leek een stuk ouder dan ze was, maar ze had dan ook al erg veel meegemaakt. Hij kon zich nauwelijks voorstellen dat ze een non was en hij begreep ook niet waarom ze dat wilde zijn. Maar ze had iets heel vredigs, het was een soort troost om met haar te praten. Ze was iemand om je veilig bij te voelen. 'Ik kom je morgenavond halen. Trek donkere kleren aan. Voordat we op pad gaan, maken we onze gezichten zwart. Ik zal schoensmeer meebrengen.'

'Dank je wel,' zei ze glimlachend.

'Ik vond het fijn om even met je te praten, Amélie. Je bent een goed mens.'

'Jij ook, Jean-Yves.'

Hij bracht haar tot de deur van de boerderij en toen hij wegreed naar de boerderij waar hijzelf nu woonde, vond hij het een prettig idee dat ze voor hem zou bidden. Ze had iets wat hem ervan overtuigde dat God naar haar luisterde.

19

De volgende avond om tien uur kwam Jean-Yves haar halen. Hij reed in een oude vrachtwagen; hij had de lichten niet aan en hij had iemand bij zich: een stevig gebouwde boerenjongen met rood haar. Jean-Yves stelde hen aan elkaar voor en de jongen bleek Georges te heten.

Amadea had de hele dag hard op de boerderij gewerkt en vooral de tante van Jean-Yves was erg dankbaar voor haar hulp. Toen ze wegreden, lagen zij en haar man al in bed. Ze hadden niets gevraagd en niets gezegd over wat er die avond zou gebeuren, want ze kenden het klappen van de zweep. Ze hadden Amadea welterusten gewenst en waren naar hun slaapkamer gegaan. Ook toen ze de vrachtwagen hoorden wegrijden, maakten de oude mensen daar tegen elkaar geen opmerking over.

Amadea droeg donkere kleren, zoals Jean-Yves haar had opgedragen. Ze spraken niet en reden schuddend dwars door de velden.

Op de plaats van bestemming stonden onder de bomen nog twee vrachtwagens. Amadea telde in totaal acht mannen. Niemand zei iets. Jean-Yves gaf haar een doosje met schoensmeer en ze smeerde het spul op haar gezicht. Als ze gepakt werden, zouden hun zwarte gezichten hen verraden, maar ze waren er minder zichtbaar mee. Toen ze het vliegtuig ronkend hoorden aankomen, renden de mannen verschillende kanten op. Even later zag Amadea dat ze met hun zaklantaarns naar het vliegtuig seinden en toen daalde er langzaam een parachute uit de lucht. Er hing geen man aan, maar wel een groot pak. De zaklantaarns werden gedoofd en het vliegtuig vloog door. Dat was het. Toen de parachute vlak bij het bos landde, renden ze ernaartoe. Ze maakten hem los en een van de mannen begroef hem vlug in het zand. De anderen maakten het pak open. Er zaten geweren en dozen met munitie in, die snel in de vrachtwagens werden geladen. Twintig minuten later lag de plek er weer verlaten bij en waren Amadea en haar metgezellen op de terugweg naar de boerderij. Ze hadden de schoensmeer al van hun gezicht geveegd.

'Zo doen we het,' merkte Jean-Yves op. De operatie was soepel verlopen, oordeelde Amadea vol bewondering. Blijkbaar wist iedereen precies wat hij moest doen. Maar ze besefte dat het niet altijd zo gemakkelijk ging, dat het ook verschrikkelijk mis kon gaan. Er gebeurden ook ongelukken en als ze door de Duitsers werden betrapt, werden ze als voorbeeld voor de mensen in de omgeving doodgeschoten. Dat was ook gebeurd met de broers van Jean-Yves, voor wie ze de vorige avond, zoals ze beloofd had, had gebeden.

'Landen ze ook wel eens of droppen ze alleen maar spullen?' vroeg ze zacht. Ze wilde graag weten hoe het precies ging en wat er in het vervolg van haar verwacht werd.

'Dat hangt ervan af. Soms komt er iemand aan een parachute naar beneden of landt het vliegtuig om meerdere mensen af te zetten. Maar dan moet het binnen vijf minuten weer in de lucht zijn, anders is het veel te gevaarlijk.'

Dat kon Amadea zich voorstellen. 'Wat doen jullie met die mannen?'

'Dat verschilt. Soms brengen we ze naar een veilige plaats, soms moeten ze verder. Ze voeren opdrachten uit voor de Engelsen. Het valt niet mee om ze terug te sturen, en er raakt ook wel eens iemand gewond.' Dat was alles wat hij er voorlopig over wilde vertellen.

Georges zei niets. Hij keek van Jean-Yves naar Amadea en toen ze Amadea hadden afgezet, plaagde hij Jean-Yves met haar. Ze waren al heel lang bevriend en vertrouwden elkaar volkomen. 'Je mag haar wel, hè?' zei hij grinnikend.

'Doe niet zo dom, man. Ze is een non,' gromde Jean-Yves.

'O ja? Dat zou je niet zeggen.' Georges keek hem verbaasd aan. 'Dat komt doordat ze geen habijt draagt. In een habijt met een sluier ziet ze er waarschijnlijk heel anders uit, als een echte non. Je weet wel.'

Georges knikte. 'Gaat ze terug naar het klooster?' Dat zou jammer zijn, dacht hij.

'Ze zegt van wel.'

'Misschien kun jij ervoor zorgen dat ze van gedachten verandert,' zei Georges lachend toen ze uitstapten bij de boerderij waar ze allebei werkten als boerenknecht.

Jean-Yves zei niets meer, maar dat idee was ook bij hem opgekomen.

Intussen dankte Amadea in haar kamertje God op haar knieën dat de operatie goed afgelopen was. Even had ze zich afgevraagd of ze God mocht bedanken voor een levering geweren waarmee misschien mensen gedood zouden worden, maar in deze tijd hadden ze soms geen keus en ze hoopte dat Hij dat begreep. Ze bleef lange tijd geknield zitten om net als in het klooster haar geweten te onderzoeken voordat ze naar bed ging.

De volgende ochtend stond ze al voor zes uur op om zoals ze geleerd had de koeien te melken, en toen de boer en boerin beneden kwamen, stond het ontbijt ook al klaar: pap, fruit en cichoreikoffie. Een feestmaal vergeleken bij wat ze eerder dat jaar te eten had gekregen, vond Amadea. Ze dankte God 's morgens en 's avond omdat Hij haar veilig naar Frankrijk had gebracht. Aan het ontbijt zei ze niet veel en dacht terug aan de gebeurtenissen van de vorige avond.

In de volgende twee weken gingen ze nog twee keer op pad. In september gingen ze drie keer, en toen moesten ze mannen ophalen. Een van die keren maakte het vliegtuig een landing en een andere keer verstuikte een parachutist bij het neerkomen zijn enkel, en moesten ze hem op de boerderij een tijdje verbergen. Amadea verzorgde hem tot hij in staat was om verder te gaan.

In oktober kwamen er Duitse soldaten langs om de boerderij te inspecteren. Ze wilden hun papieren zien en Amadea wachtte met bonzend hart tot ze de hare terugkreeg. De soldaten gaven geen commentaar. Ze zagen duidelijk dat de boerin zo reumatisch was dat ze nauwelijks meer kon werken en dat ze hulp nodig had, en de boer was een oude man. Alles was in orde. De soldaten namen een paar manden met fruit mee en vertrokken naar de volgende boerderij.

Dezelfde avond, toen ze er weer op uit moesten om nog meer geweren, munitie en enkele radio's op te halen, vertelde Amadea Jean-Yves van de inspectie. 'Ik was doodsbang,' bekende ze.

'Dat ben ik soms ook,' zei hij eerlijk. 'Niemand verlangt naar een kogel.'

'Maar ik word liever doodgeschoten dan dat ik terugga naar waar ik vandaan kom of naar een ander kamp word gestuurd,' zei ze.

'Je bent een dapper meisje.' In het maanlicht keek hij haar aan. Hij vond het prettig met haar samen te werken en met haar te praten. Soms kwam hij 's avonds alleen langs voor een gesprek, omdat hij zich eenzaam voelde zonder zijn broers. Bij haar kon hij zijn hart luchten, ze was een lieve vrouw. Hij vond haar ook erg aantrekkelijk, maar dat zei hij niet. Hij wilde haar niet beledigen of de schrik op het lijf jagen. Ze praatte vaak over het klooster. Dat was haar enige thuis en ze miste het. Het sprak hem aan dat ze zo onschuldig was en tegelijk zo sterk. Ze was een mengeling van bijzondere eigenschappen. Ze pakte alles aan wat gedaan moest worden en ze was niet bang om risico's te lopen. Ze was net zo moedig als de mannen, dat hadden ze onder elkaar al bevestigd. Ze hadden allemaal respect voor haar. Het hele najaar en de daaropvolgende winter ging Amadea met de mannen mee. Jean-Yves leerde haar hoe ze de korte-golfradio moest gebruiken en hoe ze een geweer moest laden. Vervolgens leerde hij haar schieten op de akker van zijn oom. Ze kreeg het meteen onder de knie, ze bleek zelfs verbazend goed raak te kunnen schieten. Ze kon snel nadenken en reageren, en ze had een vaste hand.

Twee dagen voor Kerstmis ging ze met Jean-Yves mee om vier joodse jongens naar Lyon te brengen. Vader Jaques had beloofd ze te verbergen, maar dat moest hij op het laatste moment afzeggen om de anderen niet in gevaar te brengen. Gelukkig konden ze toen terecht bij Jean Moulin. Een van de jongens was ziek en Amadea hield hem de hele rit in haar armen.

'Je bent een fantastische vrouw, Amélie,' zei Jean-Yves toen ze met z'n tweeën terugreden naar Melun. Even later werden ze aangehouden door soldaten en moesten ze hun papieren laten zien. Toen een van de soldaten naar Amadea keek, zei Jean-Yves achteloos dat ze zijn meisje was.

De soldaat knikte. 'Je boft,' zei hij. 'Vrolijk kerstfeest.' Hij gebaarde dat ze door mochten rijden.

'Sale boche,' gromde Jean-Yves even later. Hij keek naar haar gezicht en voegde eraan toe: 'Ik wou dat het waar was.'

Amadea luisterde nauwelijks; ze dacht aan de zieke jongen en hoopte dat hij beter zou worden. Hij had zich drie maanden moeten verstoppen in een met de hand gegraven tunnel en leed aan zware bronchitis. Hij bofte dat hij nog leefde.

'Wat zeg je?'

'Ik zei dat ik wou dat het waar was dat je mijn meisje was.'

'Nee toch!' zei ze geschrokken. 'Doe niet zo mal, Jean-Yves.' Ze klonk als zijn moeder en hij grinnikte. Even leek hij eerder een kwajongen dan een man die voortdurend zijn leven waagt voor zijn vaderland.

'Jawel. En het is helemaal niet mal. Dat jij jezelf voor de rest van je leven wilt opsluiten in een klooster, dat is mal.'

'Helemaal niet, dat wíl ik graag.'

'Waarom? Waar ben je dan bang voor? Waar wil je je voor verstoppen? Wat is er zo verschrikkelijk aan de wereld daarbuiten?' Hij schreeuwde bijna, maar hij was al maanden verliefd op haar en haar houding frustreerde hem. En nu zaten ze als kinderen ruzie te maken.

'Ik verstop me nergens voor. Ik geloof in wat ik doe, ik hou van het klooster en ik vind het fijn non te zijn.' Ze pruilde bijna toen ze haar armen over elkaar sloeg alsof ze ze in de mouwen van haar habijt schoof. Nog steeds voelde ze zich naakt zonder haar habijt.

'Ik heb gezien hoe je vanavond met die kinderen omging, vooral met die jongen die ziek was. Jij moet ook kinderen krijgen, daar zijn vrouwen voor. Dat kun je jezelf toch niet ontzeggen?'

'Jawel, hoor. Ik wil andere dingen doen.'

'Zoals? In het klooster wachten je alleen opofferingen, gebeden en eenzaamheid.'

'Ik heb me in het klooster nooit eenzaam gevoeld, Jean-Yves,' zei ze met een zucht. 'Soms voel ik me hier veel eenzamer.' Dat was de waarheid. Ze miste het leven in het klooster en de zusters. Ze miste de moeder-overste, haar moeder en Daphne. Maar ondanks al het gemis was ze dankbaar voor haar leven in Melun.

'Ik voel me ook eenzaam,' zei hij bedroefd. Toen hij een blik op haar gezicht wierp, zag hij tranen op haar wangen. 'Ma pauvre petite,' voegde hij eraan toe, en hij zette de vrachtauto stil. 'Het spijt me, ik wilde niet tegen je schreeuwen.'

'Dat geeft niet.' Opeens begon ze te huilen, en hij trok haar naar zich toe. Ze huilde steeds harder. Het was allemaal extra moeilijk omdat het bijna Kerstmis was, daar had ze vorig jaar ook zo'n moeite mee gehad. 'Ik mis ze zo... Ik kan nog steeds niet geloven dat ze weg zijn. Mijn zusje was een heel mooi meisje en mijn arme moeder deed alles voor ons wat mogelijk was. Ze dacht nooit aan zichzelf. Ik vraag me voortdurend af wat er met ze is gebeurd. Ik weet dat ik ze nooit meer zal zien, maar... O, Jean-Yves...' Hij hield haar stevig vast en liet haar uithuilen. Ze had zich niet eerder zo laten gaan, ze had zich niet eerder willen verdiepen in hun lot. Over Ravensbrück deden verschrikkelijke verhalen de ronde. Ze kon niet aanvaarden dat ze voorgoed uit haar leven verdwenen waren, maar diep vanbinnen wist ze dat dat waar was.

'Ik weet het, ik weet het, ik heb ook dat soort gedachten. Ik mis mijn broers. Bijna iedereen heeft zo langzamerhand geliefde mensen verloren, bijna niemand ontkomt eraan.' Zonder erbij na te denken, begon hij haar te kussen en ze kuste hem terug. Maandenlang had hij zich beheerst en had hij haar religieuze gelofte en haar wens om naar het klooster terug te gaan gerespecteerd, hoewel hij heel andere ideeën had. Hij wilde met haar trouwen, samen kinderen krijgen, voor haar zorgen. Ze hadden alleen elkaar nog, hun geliefden waren verdwenen. Ze waren als twee overlevenden in een bootje op de woeste zee. Plotseling klemden ze zich aan elkaar vast.

Amadea dacht niet na over wat er toen met haar gebeurde. Ze werd overspoeld door zulke golven van wanhoop en passie dat ze zich niet langer kon beheersen. Hun kussen werden steeds hartstochtelijker, hun omhelzing werd steeds inniger en voordat ze het wisten, bedreven ze in de vrachtwagen de liefde met elkaar en was dat het enige wat Amadea nog wilde. Het leek wel of ze opeens iemand anders was geworden, een heel andere vrouw dan die van de afgelopen jaren. Ze vergat haar geloften, het klooster, de zusters en zelfs haar liefde voor God. De enige naar wie ze op dit moment verlangde, was Jean-Yves, en hij verlangde net zo erg naar haar. Ze hadden allebei te veel geleden, ze waren allebei al heel lang flink en moedig geweest en nu lieten ze zich door hun hartstocht meevoeren. Naderhand drukte hij zijn gezicht snikkend in haar lange blonde haar en drukte hij haar tegen zich aan, en toen wilde zij hem alleen nog maar troosten, alsof hij het kind was dat ze nooit zou krijgen. Hij was de enige man van wie ze hield, besefte ze, de enige man van wie ze ooit op deze manier zou houden. Als ze in haar kamertje zat te bidden, had ze zichzelf haar gevoelens voor Jean-Yves honderden keren verweten, maar ze wilde niets liever dan bij hem zijn. Ze keken elkaar een beetje verbijsterd aan.

'Haat je me nu?' Hij had haar niet gedwongen, ze was net zo hartstochtelijk geweest als hij.

'Nee, ik zou je nooit kunnen haten. Ik hou van je, Jean-Yves,' antwoordde ze zacht. Ze begreep hoe dit had kunnen gebeuren en vergaf het hen beiden.

'Ik hou ook van jou. O god, wat hou ik veel van jou. Maar wat moeten we nu doen?' Hij wist hoe belangrijk haar roeping voor haar was, al had hij er geen enkel begrip voor. Ze was een te mooie, te liefdevolle vrouw om zich de rest van haar leven op te sluiten in een klooster, maar ze had steeds volgehouden dat dat het enige was wat ze wilde.

'Moeten we dat echt nu beslissen? Ik weet nog niet of ik een vreselijke zonde heb begaan of dat dit moest gebeuren, Jean-Yves. Of dit Gods bedoeling was. Laten we de dingen maar gewoon op ons af laten komen en veel bidden,' zei Amadea verstandig, terwijl hij haar in zijn armen hield. Ze wist absoluut niet meer wat God met haar van plan was, maar ze wist al wel dat ze deze nieuwe weg moest onderzoeken, en daar had ze vrede mee.

'Als er ooit iets met je gebeurt, Amélie, overleef ik dat niet.'

'Jawel, hoor. Dan wacht ik in de hemel op je en als jij dan ook komt, hebben we daar alsnog een fijn leven.' Haar ogen glansden van de tranen, maar ze voelde zich opeens erg gelukkig, gelukkiger dan ooit. Het was een ander soort geluk dan in het klooster, een andere blijdschap, en voor het eerst van haar leven voelde ze zich jong en frivool. Opeens leek het leven niet meer zo somber, drukte alle ellende minder zwaar op haar gemoed. Het was een heerlijk tegenwicht voor de harde werkelijkheid.

'O god, wat hou ik veel van je,' zei hij opeens met een brede glimlach. Giechelend als kinderen trokken ze hun kleren recht en toen startte hij de truck. Eigenlijk had hij haar ook nog willen vragen of ze met hem wilde trouwen, maar misschien was dat nu nog een beetje te veel voor haar. Ze had al een grote stap gezet. En als ze gelijk had en dit de bedoeling was, dan zou de rest vanzelf gaan. Alles op zijn tijd. Ze hoefden niet alle beslissingen tegelijk te nemen. Als het aan hem lag, werd ze zijn vrouw en de moeder van zijn kinderen, dus hoopte hij maar dat God het ermee eens was en dat Amadea bereid zou zijn haar hartenwens terug te gaan naar het klooster op te geven. Maar dat kon hij nog niet vragen, daar was het nog te vroeg voor. Ze was nog te verbijsterd over wat ze hadden gedaan, en dat was hij eigenlijk ook.

Onderweg naar huis praatten ze zachtjes over allerlei dingen en voordat Amadea uitstapte, kuste en omhelsde hij haar. 'Ik hou van je, vergeet dat niet. Wat er vanavond is gebeurd, was het begin, het was geen vergissing of een zonde,' zei hij ernstig. 'Van nu af aan ga ik weer regelmatig naar de kerk,' beloofde hij. Hij was zo boos op God geweest dat hij dat al heel lang niet meer had gedaan.

Amadea glimlachte. 'Misschien heeft Hij me daarom naar je toe gestuurd, om ervoor te zorgen dat je weer naar de kerk gaat.' Ze keken elkaar gelukkig aan.

Toen Amadea even later in bed lag, kon ze alleen maar aan Jean-Yves denken. Ze vroeg zich opnieuw af of deze ontwikkeling Gods bedoeling was. Of had de oorlog haar van haar stuk gebracht? Maar vreemd genoeg had ze geen spijt van wat er was gebeurd en had ze nog steeds het gevoel dat ze niets verkeerds had gedaan. Ze dommelde in, en toen ze de volgende morgen beneden kwam, lag er voor de deur van de stal een boeketje winterbloemen met een briefje erbij: 'Ik hou van je, J-Y.' Hij was dus al even langsgekomen. Glimlachend stopte ze het briefje in haar zak en ging de koeien melken. Voor het eerst van haar leven voelde ze zich een echte vrouw, een heel vreemde ervaring, vond ze. Opeens beleefde ze allerlei dingen die ze zichzelf haar hele leven had willen ontzeggen. Haar leven was totaal veranderd en ze kon nog niet zeggen of ze de nieuwe, verleidelijke weg naar Jean-Yves moest nemen of de oude vertrouwde weg moest blijven volgen. Ze kon alleen maar hopen dat het haar duidelijk zou worden, dat de mistsluier die voor de toekomst hing, zou optrekken.

20

De rest van de winter ging Amadea nog vaak met Jean-Yves mee wanneer er een dropping was aangekondigd. De Engelsen bleven voorraden en mannen sturen. Op een avond, toen ze een parachutist hadden opgewacht, zijn parachute hadden begraven en hem in een ss-uniform hadden doorgestuurd, vroeg Jean-Yves of Amadea ooit van de man had gehoord. Hij heette lord Rupert Montgomery en hij was een van de oprichters van het transport waarmee tienduizend joodse kinderen voor de oorlog uit Europa waren gehaald.

'Ik had mijn moeder gevraagd mijn zusje mee te sturen,' zei Amadea verdrietig toen ze weer naar huis reden. 'Maar ze verwachtte geen problemen en was bang dat er dan iets met haar zou gebeuren. Daphne was toen dertien, en op haar zestiende is ze gedeporteerd. Die man heeft al die kinderen het leven gered.'

'Het is een prima kerel; ik heb hem vorig jaar ook een keer ontmoet,' zei Jean-Yves glimlachend.

Ze hadden hun liefdesrelatie voortgezet. Jean-Yves had het al een paar keer over trouwen gehad, maar Amadea wist het nog niet zeker. Ze was er nog steeds niet van overtuigd dat God niet wilde dat ze naar het klooster terug zou keren, hoewel dat vooruitzicht haar steeds minder aantrok. Ze had de dood van een man op haar geweten en nu hield ze van een andere man, en ze had gemeenschap met hem wanneer ze maar de kans kregen. Jean-Yves verlangde altijd naar haar en hij had zichzelf bezworen dat hij haar niet terug zou laten gaan. Dat kon nooit Gods wil zijn, dacht hij. Het kloosterleven ging tegen de natuur in, en bovendien hield hij te veel van haar om haar op te geven.

In het voorjaar kwam Serge langs vanuit Parijs. Het was 1943. Hij zag meteen wat er tussen Amadea en Jean-Yves aan de hand was, dat hoefden ze hem niet te vertellen. Bij zijn terugkeer in Parijs zei hij tegen zijn broer Pierre dat de zusters karmelietessen het na de oorlog zonder die mooie jonge non zouden moeten stellen. Hij was diep onder de indruk van de manier waarop Amadea Jean-Yves en de anderen bijstond. Alle droppings waren sinds haar komst zonder ongelukken verlopen en Jean-Yves had gezegd dat ze heel dapper was en altijd haar best deed om niemand van hun groep in gevaar te brengen.

Serge en Jean-Yves hadden een plan besproken om binnen enkele weken een nabijgelegen Duitse munitieloods op te blazen. Jean-Yves had gezegd dat hij Amadea dan niet mee wilde hebben. Serge vond dat ze dat aan haar moesten overlaten, maar hij begreep waarom Jean-Yves ertegen was. Hij hield van Amadea. Maar ze hadden haar hulp wel nodig, ze was eigenlijk onmisbaar geworden en Serge had het volste vertrouwen in haar. Tegen zijn zin stemde Jean-Yves erin toe Amadea de keus te laten en zij was het met Serge eens. Ze wilde per se mee. De oorlog had een andere wending genomen. De Duitsers waren in februari bij Stalingrad verslagen, Hitlers eerste nederlaag. Daarom moesten ze in Frankrijk alles op alles zetten om hem ook daar een nederlaag te bezorgen. Het stond buiten kijf dat het opblazen van een munitiedepot een gevoelige slag voor de Duitsers zou zijn.

De volgende weken maakten ze zorgvuldig een plan, en het lukte Amadea Jean-Yves ervan te overtuigen dat ook haar hulp van groot belang was. Als groepsleider was hij degene die daar toestemming voor moest geven, en dat deed hij ten slotte omdat twee van hun beste krachten wegens ziekte niet mee konden doen.

Laat op de afgesproken avond reden Jean-Yves, Amadea, twee andere vrouwen, Georges en nog een man naar de munitieloods, in twee vrachtauto's met de explosieven achterin. Amadea reed met Jean-Yves mee. Op de plaats van bestemming stapten Georges en de andere man het eerst uit om de schildwachten de keel door te snijden. Dit was de gevaarlijkste operatie die ze ooit hadden uitgevoerd. Vervolgens plaatsten ze de explosieven zorgvuldig om het depot heen, waarna iedereen behalve Jean-Yves en Georges terugliep naar de auto's. Jean-Yves en Georges wisten dat ze na het ontsteken van de lonten zo snel mogelijk weg moesten rennen. Ze gebruikten heel eenvoudige explosieven, maar iets beters was niet beschikbaar. Al voordat de twee mannen ook weer bij de vrachtwagens waren aangekomen, klonk er een enorme knal en schoten de vlammen omhoog. De anderen keken elkaar aan. Amadea zat inmiddels achter het stuur van hun truck en de man naast haar zei: 'Vooruit, rij weg!' Jean-Yves en Georges waren nergens te zien, maar elk moment konden er Duitse soldaten uit de omgeving op de explosies en de brand afkomen, en als ze de andere twee zouden vinden, zouden ze die ter plekke doodschieten.

'Nog niet,' siste Amadea, maar toen ze omkeek, zag ze een enorme vuurbal omhoogvliegen. De andere vrachtwagen reed weg. 'We kunnen niet langer wachten,' drong de man aan. Anders zouden zij ook gepakt worden, en dat besefte Amadea ook.

'Nog heel even,' hield ze vol. De vrachtwagen schudde van de kracht van de explosies. Sirenes begonnen te loeien en de brand breidde zich uit. Abrupt trapte Amadea het gaspedaal in en reed zo snel mogelijk achter de eerste truck aan, hobbelend over de velden. Toen ze de vrachtwagen in de grote schuur die ze als garage gebruikten had geparkeerd, begon ze over haar hele lichaam te trillen. Het was een wonder dat zijzelf het er levend vanaf gebracht hadden, en ze wist dat ze eigenlijk te lang had gewacht. Voor de man van wie ze hield, had ze de anderen in gevaar gebracht. Ze bleven in de donkere schuur staan luisteren naar de ontploffingen in de verte, met tranen in hun ogen. Ze konden alleen maar hopen dat het Jean-Yves en Georges toch nog gelukt was om weg te komen, maar de kans was klein. De explosieven waren eerder ontploft dan ze verwacht hadden en het was waarschijnlijker dat hun twee kameraden daarbij zwaargewond waren geraakt of waren gedood.

'Het spijt me,' zei ze met trillende stem tegen de anderen. 'We hadden eerder weg moeten rijden.'

De anderen knikten omdat ze wisten dat dat waar was, maar zij hadden de twee mannen net zomin willen achterlaten. Toch had Amadea hun leven op het spel gezet door zo lang te wachten, en ze hadden geluk gehad.

Even later liep Amadea terug naar de boerderij. Ze hoorde nog steeds geknal en zag de lucht keer op keer oplichten. In bed bad ze lange tijd voor Jean-Yves. De volgende morgen was het nieuws van de sabotage overal bekend en speurden Duitse soldaten het platteland af op zoek naar de daders. Ze vonden niemand. Op de boerderijen in de omtrek deed iedereen rustig zijn werk. Wel hadden de Duitsers bij het munitiedepot twee mannen gevonden die onherkenbaar verbrand waren, met hun papieren. Uit onmacht schoten ze vier jongens van een naburige boerderij dood, als waarschuwing.

Amadea zat de hele dag ziek van ellende in haar kamertje. Niet alleen was Jean-Yves dood, maar als gevolg van hun daad waren er nu ook nog vier jongens om het leven gekomen. Het was een hoge prijs om voor de vrijheid te betalen, vond ze, al zouden de Duitsers met de vernielde wapens nog veel meer mensen hebben omgebracht. De man van wie ze had gehouden was dood, en alles bij elkaar was ze medeverantwoordelijk voor de dood van acht mensen: hij en Georges, de vier jongens en de twee Duitse schildwachten wier keel was doorgesneden. Het was een zware last voor een vrouw die een bruid van Christus had willen worden. Het kwam bij haar op dat ze, als dit alles voorbij was, toch terug zou moeten naar het klooster om de rest van haar leven boete te doen voor haar zonden.

21

Serge wachtte drie weken voordat hij weer naar Melun ging. Hij had in Parijs gehoord wat er was gebeurd en het deed hem genoegen dat het plan was gelukt en dat de Duitsers zoveel schade was toegebracht. Dat Jean-Yves daarbij gesneuveld was, raakte hem diep. Jean-Yves was een van zijn beste verzetsstrijders geweest. Nu wilde hij weer met Amadea praten.

Toen hij bij de boerderij aankwam, zat Amadea zwijgend en diepbedroefd op haar kamertje. Hoewel er sinds het ongeluk met Jean-Yves alweer diverse droppings waren geweest, was ze geen enkele keer meer meegegaan.

Tijdens zijn gesprek met haar zei hij dat ze haar hulp nog steeds nodig hadden, maar ze keek hem met inverdrietige ogen aan en zei hoofdschuddend: 'Ik kan het niet meer.'

'Je kunt het wel. Als jij nu dood was, zou hij toch ook doorgaan? Dan doe je het maar voor hem. En voor Frankrijk.'

'Zelfs dat kan ik niet. Ik heb te veel bloed aan mijn handen.'

'Dat heb jij niet, dat hebben zij, de Duitsers. En als je niet doorgaat, zal het binnenkort ons bloed zijn.'

'Ze hebben vier jongens doodgeschoten,' jammerde ze. Dat raakte haar bijna net zo diep als de dood van Jean-Yves.

'Als we ze niet tegenhouden, worden dat er nog veel meer. Dit is de enige manier waarop we iets kunnen doen. En de Engelsen rekenen op ons. Binnenkort wacht ons weer een zware taak en we hebben niet genoeg tijd om eerst nog twee andere mensen op te leiden. Bovendien heb ik je nu meteen ook nodig.'

'Waarvoor?' Ze zag grauw, maar hij wist dat hij moest volhouden tot ze toegaf. Ze was een bekwaam lid van hun groepje geworden, en anders zou ze nooit over de dood van Jean-Yves heen komen.

'Om een joodse jongen en zijn zusje naar de Dordogne te brengen, waar we ze kunnen verbergen.'

'Hoe oud zijn ze?' vroeg ze onverschillig.

'Vier en zes.'

'Hoe komt het dat ze nog hier zijn?' Ze keek hem verbaasd aan. Het merendeel van de joodse kinderen in Frankrijk was allang gedeporteerd en de rest zat ergens ondergedoken.

'Hun oma hield ze verborgen, maar ze is vorige week overleden. Dus moeten ze weg, en in de Dordogne hebben we een schuilplaats voor ze.'

'Hoe moet ik daar dan komen?' vroeg ze vermoeid.

'We hebben papieren voor ze, en ze lijken op jou. Ze hebben blond haar en blauwe ogen. Alleen hun moeder was joods. Zij is gedeporteerd en hun vader is dood.' Het waren weeskinderen en ze hadden geen andere familie.

Net toen Amadea wilde zeggen dat ze het echt niet kon opbrengen, dacht ze aan haar gelofte en daarna aan haar moeder, aan Daphne en aan Jean-Yves. Ze was het hun verschuldigd, wist ze opeens, en misschien kon ze op die manier iets goedmaken. Ze voelde zich weer helemaal een non, alsof Jean-Yves de vrouw die ze korte tijd was geweest, meegenomen had. Die vrouw zou nooit terugkomen, maar in haar plaats kon zuster Teresa van Carmel deze taak op zich nemen. Langzaam knikte ze. Ze had geen keus. 'Goed, ik doe het,' zei ze.

Serge was er blij om. Bij het aannemen van de opdracht had hij meteen aan Amadea gedacht. Ze zag er afschuwelijk uit, en hij had het gevoel dat hij ook Jean-Yves een dienst bewees door haar weer bij hun werk te betrekken. 'We zullen de kinderen morgenavond brengen, met hun papieren en nieuwe papieren voor jou, waarop staat dat je hun moeder bent. Je oude identiteitsbewijs moet je achter de voering van je koffer stoppen. Jullie zijn op weg naar familie in Besse.' Dat lag midden in de Dordogne, waar haar vader vandaan kwam, wist Amadea. Ze had die streek altijd graag willen zien en ze vroeg zich af of ze langs het landgoed van haar grootouders zouden rijden. Maar dat was nu natuurlijk niet van belang. 'Je moet de truck van de boerderij nemen,' voegde Serge eraan toe. Hij wist dat dat geen probleem zou zijn.

Toen Amadea klaar was met haar werk, ging ze naar haar kamertje om te bidden. Ze had de laatste paar weken nauwelijks gegeten en was mager geworden. De volgende dag naaide ze de papieren die vermeldden dat ze Amélie Dumas was achter de voering van haar koffer en wachtte op de komst van de kinderen en haar nieuwe papieren.

Ze werden na het avondeten gebracht, door een vrouw van de groep uit Parijs. Het waren schattige kinderen met angstige gezichten. Ze hadden zich al twee jaar in een kelder moeten verstoppen, en onlangs was het enige familielid dat ze nog overhadden ook gestorven. Serge had gelijk, ze leken op haar, dacht Amadea. Meteen vroeg ze zich af hoe kinderen van haarzelf en Jean-Yves eruit zouden hebben gezien. Maar het had geen zin daarbij stil te staan. Ze maakte een praatje met de kinderen en nadat ze hun iets te eten had gegeven, bracht ze hen naar haar eigen bed. Zelf sliep ze ernaast op de vloer. Het jongetje hield de hele nacht de hand van zijn zusje vast. Ze begrepen wat er van hen werd verwacht en dat ze Amadea 'maman' moesten noemen, ook als boze soldaten hen zouden aanhouden en vragen zouden stellen. Amadea beloofde hun dat er onderweg geen enge dingen zouden gebeuren, en ze hoopte dat ze gelijk had.

De volgende morgen meteen na het ontbijt vertrokken ze, in de auto van de boer. De reis zou minstens zes uur duren. Amadea nam genoeg eten en drinken mee om onderweg niet te hoeven stoppen. Bij de eerste controle overhandigde ze de wachtpost haar papieren en nadat hij een blik op haarzelf en de kinderen had geworpen, mochten ze doorrijden. Voorlopig ging alles goed; de kinderen waren ingedommeld en Amadea kon haar gedachten de vrije loop laten. Ze voelde zich opeens een stuk beter, en ze was blij dat ze had toegestemd dit te doen. Het waren heel lieve kinderen, ze had diep medelijden met hen. Ze zou hen afleveren bij een verzetsstrijder in de Dordogne en hij zou hen naar hun volgende schuilplaats brengen. Amadea zou er blijven slapen voordat ze morgen terugging, want de afstand was te groot om in één dag heen en weer te rijden.

Tegen vieren reden ze door een weelderig groen, glooiend landschap waar niets erop wees dat het oorlog was. Het kostte Amadea geen moeite het adres te vinden waar ze moest zijn. Ze werd er opgewacht door een jongeman die net zo blond was met net zulke blauwe ogen als zijzelf en de kinderen; hij had hun vader kunnen zijn. Hij bedankte haar voor de moeite.

'Wil je mee of blijf je liever hier?' vroeg hij. De kinderen keken haar geschrokken aan toen ze hoorden dat zij niet bij hen zou blijven, al kenden ze haar nog maar nauwelijks. Maar ze was lief voor hen geweest en nu deed ze haar best om hen gerust te stellen. Toen ze begonnen te huilen, keek ze de man, die had gezegd dat hij Armand heette, hulpeloos aan.

'Ik ga mee,' zei ze.

Hij stapte bij hen in de auto en legde uit waar ze naartoe moest. Even later reden ze langs een indrukwekkend kasteel en hij zei dat ze door de poort het voorplein op moest rijden. Daar stopte ze en vroeg verbaasd: 'Is dit jullie schuilplaats?' Ze stonden voor een prachtig oud kasteel met allerlei bijgebouwen en stallen. 'Van wie is dit kasteel?' vroeg ze nieuwsgierig. De geboorteplaats van haar vader moest hier ergens in de buurt liggen.

'Van mij,' antwoordde hij. Ze staarde hem zo perplex aan dat hij begon te lachen. 'Later. Nu is het nog van mijn vader.'

Ze stapten uit en Amadea keek vol bewondering om zich heen. De kinderen staarden met grote ogen omhoog naar het kasteel. Na twee jaar in een kelder in Parijs te hebben doorgebracht, dachten ze waarschijnlijk dat ze in een sprookje terecht waren gekomen, vermoedde Amadea. Serge had haar verteld dat het kinderen van goede familie waren, dus wie weet hadden ze ergens nog verre verwanten die ook op een kasteel woonden.

Een oude huishoudster nam de kinderen mee en toen kwam er een oudere man het bordes af. Amadea nam aan dat hij Armands vader was. Armand stelde haar aan hem voor met haar nieuwe naam: Philippine de Villiers, en hij gaf haar vriendelijk een hand. 'En dit is mijn vader, graaf Nicolas de Vallerand,' vervolgde Armand.

Amadea keek hem verbluft aan en meteen zag ze de gelijkenis, ook al was haar vader de laatste keer dat ze hem had gezien een stuk jonger dan de man die nu voor haar stond. Haar vader was op zijn vierenveertigste gestorven en zou nu zestig zijn geweest. De schok stond op haar gezicht te lezen toen ze van Armand naar zijn vader keek, maar ze zei niets. Armand zag dat ze ergens van geschrokken was.

De graaf nodigde haar uit mee naar binnen te gaan, waar in de eetkamer een maaltijd werd opgediend. Amadea keek zwijgend om zich heen terwijl de graaf kalm vertelde: 'Het is een heel mooi huis. Het is in de zestiende eeuw gebouwd en tweehonderd jaar later herbouwd. Helaas moet het dringend opgeknapt worden, maar dat zal pas na de oorlog mogelijk zijn. Het dak is zo lek als een mandje.' Hij glimlachte haar toe en Amadea zag dat hij zich afvroeg of hij haar al eens eerder had ontmoet. Ze was het evenbeeld van haar vader, wist ze, en ze vroeg zich af wat er zou gebeuren als ze hem de waarheid vertelde. Maar er moest iets veranderd zijn als hij hier joodse kinderen onderdak bood - een ironische ontwikkeling nadat hij haar vader had verbannen omdat hij met een joodse vrouw was getrouwd.

Na het eten nodigde de graaf haar uit voor een wandeling door de tuin, die was aangelegd door dezelfde tuinarchitect als van Versailles, legde hij uit. Amadea vond het een vreemde ervaring door het huis en straks over de paden te lopen waar haar vader vroeger had gelopen; ze kreeg er tranen van in haar ogen. Als jongetje en als jongeman had zijn lach door deze vertrekken en over dat land geschald en nu hoorde zij er de echo van hun verleden. Een verleden dat ze met deze twee mannen deelde, al waren zij zich daar niet van bewust.

'Is er iets?' Armand zag dat Amadea erg emotioneel was. Ze schudde haar hoofd en ze liepen achter zijn vader aan, die al buiten stond en meteen aan zijn rondleiding begon.

'Het is erg moedig van je dat je die kinderen helemaal alleen hierheen hebt gebracht,' zei de graaf. 'Als ik een dochter had, weet ik niet of ik dat wel goed had gevonden. Ik denk het niet.' Hij wierp een blik op Armand, die een eindje verderop liep, en vervolgde zacht en met een bedenkelijk gezicht: 'Ik maak me ook zorgen om Armand. Maar we hebben eigenlijk geen keus, hè?' Dat hadden ze wel, dacht Amadea, en anderen kozen voor iets heel anders. Maar ze was blij dat zijzelf en deze mannen de stem van hun geweten volgden.

Tijdens de wandeling stelde de graaf haar geen vragen, omdat hij wist dat het beter was niet te veel van elkaar te weten. Iedereen was voorzichtig, je moest oppassen dat je je mond niet voorbijpraatte. Maar toen ze gingen zitten op een van de marmeren tuinbanken die door de elementen glad waren gepolijst en Amadea met verdrietige ogen om zich heen keek, zei hij voorzichtig: 'Ik weet niet waarom, maar ik heb het gevoel dat ik je ken, dat we elkaar al eens eerder hebben ontmoet. Klopt dat?'

Amadea vermoedde dat hij achter in de vijftig was, nog niet oud genoeg om van ouderdom in de war te zijn, maar hij keek haar aan alsof hij stemmen uit het verleden hoorde die hij niet kon verstaan. 'Hebben wij elkaar inderdaad al eens ontmoet?' herhaalde hij. Hij vond ook dat ze erg op Armand leek.

Ze keek hem recht aan. 'U kende mijn vader,' antwoordde ze zacht.

'O ja? Wie was dat dan?'

'Antoine de Vallerand,' antwoordde ze kalm. Nicolas was zijn broer en haar oom, Armand was haar neef.

Het bleef doodstil en opeens welden er tranen op in zijn ogen, die even later over zijn wangen begonnen te glijden. Hij sloeg zijn armen om haar heen.

'Och lieve kind, lieve kind...' Een hele poos kon hij verder niets uitbrengen, overmand door herinneringen die opeens naar boven kwamen. 'Wist je dat al voordat je kwam?' Hij vroeg zich af of ze daarom deze taak op zich had genomen.

Ze schudde haar hoofd. 'Het werd me pas duidelijk toen we op het voorplein stonden en Armand uw naam noemde. Het was een grote schok voor me, dat begrijpt u zeker wel.' Ze lachte door haar tranen heen. 'Ik wilde aan tafel al iets zeggen, maar ik was bang dat u me dan weg zou sturen en ik wilde de kans benutten om zo veel mogelijk in me op te nemen. Mijn vader vertelde graag over de plaats waar hij opgegroeid was.'

'Ik heb mijn vader nooit vergeven wat hij destijds heeft gedaan. Daarna haatte ik hem en ik haatte mezelf omdat ik niet tegen hem in durfde te gaan. Sindsdien spraken we nauwelijks meer met elkaar. Na zijn dood wilde ik je vader vragen naar huis te komen en het ons te vergeven, maar hij overleed twee weken later. Een jaar daarna stierf ook mijn vrouw. Toen wilde ik je moeder schrijven en uitleggen hoe ik erover dacht, maar ik kende haar niet en nam aan dat ze wel een vreselijke hekel aan ons zou hebben.' In plaats daarvan had hij alleen een beleefd condoleancebriefje geschreven.

'Ze had geen hekel aan u,' zei Amadea geruststellend. 'Haar eigen familie heeft haar nog veel slechter behandeld. Ze hebben haar naam in hun dodenboek geschreven en ze mocht niet aan het sterfbed van haar moeder zitten en ook niet naar de begrafenis komen. Mijn grootmoeder was twee jaar daarvoor naar ons toe gekomen, daardoor hadden we haar leren kennen. De anderen kende ik niet.'

'Waar is haar familie nu?' vroeg hij op bezorgde toon.

Amadea haalde diep adem. 'De hele familie is na de Kristallnacht gedeporteerd. Er werd gezegd dat ze naar Dachau waren gestuurd, maar dat weet ik niet zeker. Mijn moeder en zusje zijn twee jaar geleden naar Ravensbrück gestuurd; ik heb nooit meer iets van ze gehoord.'

Hij keek haar geschrokken en niet-begrijpend aan. 'Maar hoe ben jij dan hier terechtgekomen?'

Armand keek naar Amadea en vond haar een verbazingwekkende jonge vrouw. Hij had geen zussen, en opeens wilde hij dat hij een zus had zoals zij. Hij was enig kind en hij had alleen zijn vader nog. Ze hadden samen het besluit genomen in het verzet te gaan.

'Ik heb vijf maanden in Theresienstadt gezeten. Daarvoor zat ik ondergedoken bij vrienden, nadat mijn moeder en zusje waren gedeporteerd, en daarvoor woonde ik zes jaar in een klooster van de karmelietessen.'

'Als non?' vroeg Armand verbijsterd.

'Als non. Dat ben ik nog, denk ik.' Al was ze daar een tijd niet zeker van geweest. Maar na de dood van Jean-Yves was haar roeping weer duidelijk geworden. Ze was onder buitengewone omstandigheden alleen maar een poosje van haar pad afgedwaald. 'Zuster Teresa van Carmel. Na de oorlog ga ik terug. Ik moest het klooster verlaten om de anderen niet in gevaar te brengen.'

'Je bent een heel bijzonder meisje,' zei haar oom, en hij sloeg een arm om haar schouders. 'Als je vader nog leefde, zou hij ontzettend trots op je zijn. Ik ben trots op je, en ik ken je nog maar nauwelijks.' Hij keek haar verlangend aan. 'Kun je niet een poosje blijven logeren?' vroeg hij. Hij wilde niets liever dan horen hoe het zijn broer was vergaan en zijn nichtje beter leren kennen. De vragen verdrongen zich in zijn hoofd.

'Ik denk niet dat dat een goed idee is,' antwoordde ze met het verstandige oordeel van een karmelietes, zoals Serge het noemde. 'Maar als het mag, wil ik graag terugkomen.'

'Als je dat niet deed, zou je me veel verdriet doen,' antwoordde hij.

Daarna gingen ze weer naar binnen, waar ze de rest van de avond zaten te praten. Pas tegen de ochtend gingen ze naar bed om nog een paar uur te slapen.

Voordat Amadea vertrok, nam ze afscheid van de kinderen en ze lieten haar huilend gaan. Toen ze met betraande wangen wegreed, wuifden Nicolas en Armand haar met vochtige ogen na. Ze had beloofd terug te komen en haar oom had haar gesmeekt voorzichtig te zijn. In het achteruitkijkspiegeltje zag ze hen toen ze de poort uit reed nog met opgeheven armen op het voorplein staan. Het was een van de heerlijkste avonden van haar leven geweest, en ze wilde dat Jean-Yves en haar vader het hadden kunnen meemaken. Maar op de terugweg naar Melun had ze het gevoel dat ze dicht bij haar waren, net als haar moeder en Daphne. Ze waren allemaal schakels van de onbreekbare ketting die het verleden, het heden en de toekomst met elkaar verbond.

22

Ook de terugrit verliep rustig. Ze werd één keer aangehouden, maar de soldaten maakten alleen een praatje met de mooie jonge vrouw achter het stuur en lieten haar na een vluchtige blik op haar papieren doorrijden. Een van hen zwaaide haar met een jongensachtige lach na.

In de namiddag was ze terug op de boerderij, en een week later ging ze weer met de verzetsgroep mee om voorraden op te halen en spionnen op te vangen en door te sturen. De Engelsen stuurden nog twee korte-golfradio's, die ze op naburige boerderijen verstopten.

Eind september kwam Serge weer langs. Hij vond het prettig de mannen en vrouwen onder zijn leiding regelmatig te spreken. Op die manier hield hij bij hoe ze hun taak vervulden, of ze niet te roekeloos waren geworden en of ze nog steeds trouw waren aan hun vaderland. Hij voelde intuïtief aan wat voor vlees hij in de kuip had. Opnieuw wilde hij iets met Amadea bespreken en tegelijkertijd wilde hij zien hoe het met haar ging. De anderen hadden hem verteld dat ze verdriet had om Jean-Yves en zichzelf nog steeds de schuld gaf van zijn dood en van die van Georges en de vier jongens. Ze was zelfs bang dat Jean-Yves was gestorven als boetedoening voor haar zonden. Serge was erg op haar gesteld geraakt en hij respecteerde haar verstandige mening, haar moed en haar kalmte. Als het om een riskante onderneming ging, legde hij die altijd persoonlijk aan de betrokken personen voor. Hij stuurde een boodschap naar Amadea en ze ontmoetten elkaar op een naburige boerderij.

Toen ze binnenkwam, zag hij aan haar bleke, vermoeide gezicht dat ze nog steeds in de put zat. Opnieuw praatte ze over degenen aan wier dood zij medeschuldig was en verzekerde ze hem dat ze na de oorlog terug zou gaan naar het klooster. Tijdens het avondeten bracht ze hem op de hoogte van de spullen die aangekomen waren en de nieuwe leden van hun groep, en daarna maakten ze een wandeling.

'Ik wil iets met je bespreken,' zei Serge toen ze een eindje hadden gelopen. 'Ik heb in Parijs iemand nodig voor een speciale opdracht. Ik weet niet of je het wilt doen, maar volgens mij ben jij de persoon die ik zoek.' De Engelse inlichtingendienst had gevraagd om iemand met speciale vaardigheden en dat was zij. De vrouw die ze zochten, moest vloeiend Duits spreken en kunnen doorgaan voor een koele Duitse vrouw van de wereld. Ze moest de rol spelen van de echtgenote of verloofde van een hoge ss-officier die een bezoek bracht aan Parijs. De Engelsman die ze zou moeten helpen, was een lid van de Britse geheime dienst en hij sprak net als Amadea zowel Frans als Duits. Amadea was perfect voor de rol, maar ze mocht weigeren.

Serge legde uit wat er van haar zou worden verwacht en ze luisterde aandachtig. Daarna liepen ze een hele poos zwijgend door het donker. Hij drong niet aan op een antwoord.

'Wanneer moet je het weten?' vroeg ze ten slotte. Ze wilde eerst om een antwoord bidden. Het liefst zou ze op het platteland haar werk blijven doen. In Parijs was het veel gevaarlijker, vooral als ze zich daar nog onder ss-officieren moest begeven ook. Ze was niet bang dat ze een keer tijdens een nachtelijke operatie in Melun door de Duitsers zou worden doodgeschoten, maar ze was doodsbang dat ze terug zou worden gestuurd naar een kamp. Dat was een soort kruisiging die ze niet wilde riskeren. Ze wist dat ze er niet op kon rekenen dat ze een tweede keer zou kunnen ontsnappen, en ze had ook nooit gehoord dat een vluchtpoging uit Auschwitz of een van de andere kampen was geslaagd. Ze had gewoon geluk gehad, die avond dat de Duitsers Lidice in brand staken en zij hun 'modelkamp' uit had kunnen lopen. Ze had onlangs gehoord dat de Duitsers zelfs bereid waren om hun 'jodenstad' aan het internationale Rode Kruis te laten zien. Hoe dan ook, deportatie betekende de dood, na onvoorstelbare martelingen. Serges verzoek om naar Parijs te komen was een te groot risico.

'We hebben niet veel tijd meer en jij bent onze enige kandidaat,' antwoordde Serge eerlijk. 'De agent die met deze taak belast is, komt eind deze week hiernaartoe. Dat wilde ik je ook vertellen. Hij brengt drie anderen mee.'

Amadea wist precies hoe zo'n dropping verliep, want ze was er vaak bij geweest. Het vliegtuigje, een Lysander, landde op de open plek bij het bos, de mannen sprongen eruit, het vliegtuigje steeg weer op en verdween zo snel mogelijk uit het zicht. Een landing was moeilijker dan een dropping, want de piloot had alleen de verzetsstrijders met hun zaklantaarns om zich op te oriënteren. Maar Amadea had nog nooit meegemaakt dat er iets misging, al was het een paar keer kantje boord geweest.

'Dan moet hij een belangrijke man zijn,' zei Amadea bedachtzaam. Ze vroeg zich af wie het was. Ze kende een groot aantal namen van mensen in Engeland met wie ze werkten, hun codenamen, doordat ze regelmatig de korte-golfradio bediende. Daar was ze erg handig in geworden, Jean-Yves had het haar goed geleerd. Jean-Yves, die zoveel van haar had gehouden...

'Een heel belangrijke man,' beaamde Serge. 'Als het niet anders kan, doet hij het alleen, maar een vrouw zou de aandacht een beetje van hem afleiden.' Hij keek haar recht aan. 'Jij bent echt de enige die in aanmerking komt.' Ze hadden geen andere vrouw die voor een Duitse kon doorgaan, want de verzetsstrijdsters die wel Duits spraken, zagen er te Frans uit. Amadea had een arisch uiterlijk, net als de Engelsman met wie ze mee zou gaan. Net als zij was hij half-Duits, maar hij was geen jood. Zijn moeder was een Pruisische prinses, die als jonge vrouw bekend had gestaan als een schoonheid.

'Wie is het dan?' vroeg Amadea nieuwsgierig. Haar belangstelling was gewekt.

'Zijn codenaam is Apollo.'

Amadea had de naam wel gehoord, maar ze kon zich niet zo gauw het gezicht voor de geest halen dat erbij hoorde. Maar plotseling wist ze weer wie hij was: hij was al eens eerder geland en toen had ze hem samen met Jean-Yves opgehaald. Hij heette Rupert Montgomery en hij was een van de oprichters van het kindertransport. 'Hij is een Engelse lord en ik heb hem al eens eerder ontmoet.'

Serge knikte. 'Hij herinnert zich jou ook, en hij is van mening dat jullie een goed paar zouden vormen. Je uiterlijk is perfect voor die rol.' Haar persoonlijkheid was dat ook. Als het erop aankwam, had ze, volgens degenen die met haar werkten, stalen zenuwen en bleef ze ijzig kalm.

Zwijgend liepen ze terug naar de boerderij. Het was al vrij koud; de winter kwam vroeg dat jaar. Toen ze voor het hek stonden, keek Amadea Serge aan en zuchtte. Ze was het aan hen allemaal verplicht deze opdracht aan te nemen, en misschien was ze hiervoor wel gespaard gebleven. Om God op deze manier te dienen. 'Ik doe het,' zei ze. 'Wanneer komt hij precies?'

'Ik zal het je laten weten.' Aan het eind van de week, had hij gezegd, en nu was het maandag. Serge zag de bezorgde blik in Amadea's ogen en was zich ervan bewust dat hij deze keer wel erg veel van haar verlangde, misschien zelfs te veel. Maar ze had gezegd dat ze het zou doen en de vrijheid was alles waard. 'Dan wacht ik op je bericht.'

Serge knikte. Ze moest wel indruk op kolonel Montgomery hebben gemaakt, want hij had haar codenaam onthouden: Teresa. 'Dank je wel. Hij is erg voorzichtig, hij weet wat hij doet,' voegde hij er geruststellend aan toe.

Ze knikte. Dat de Engelsman al die joodse kinderen had gered, was ook een reden dat ze had toegestemd. 'God zij met je,' zei ze.

Serge omhelsde haar en liep naar de schuur, waar hij zou slapen. Amadea liep terug naar haar eigen boerderij. Op het platteland van Melun was ze nergens bang voor, tussen de boerderijen voelde ze zich veilig. En de Duitsers waren er niet agressief, behalve als ze wraak namen.

Twee dagen later hoorde ze haar codenaam op de korte-golfradio: 'Teresa. Samedi.' Zaterdag, maar dat betekende vrijdag.

Het was altijd een dag eerder dan de genoemde dag. Omstreeks middernacht zouden ze klaarstaan voor de landing van het vliegtuigje om de operatie zo snel mogelijk uit te voeren.

Op vrijdagavond ging Amadea met zeven anderen naar de afgesproken plek, waar ze zich verdeelden in twee groepjes van vier. Toen ze het geronk van de Lysander dichterbij hoorden komen, verspreidden ze zich en klikten hun zaklantaarns aan. Het vliegtuigje landde, hobbelde een eindje over het veld en vier mannen in boerenkleding en met wollen mutsen op sprongen eruit. Binnen drie minuten was het vliegtuigje weer opgestegen en waren de verzetsstrijders met de drie Engelsen die met kolonel Montgomery mee waren gekomen, alweer op weg naar huis. De drie andere Engelsen hadden andere opdrachten, verder naar het zuiden, en ze zouden de kolonel pas later in Engeland terugzien. Hij werkte alleen, dat deed hij meestal.

Amadea nam hem mee naar de boerderij, waar ze hem naar een paardenbox achter in de schuur bracht. In de vloer zat een luik dat toegang gaf tot een schuilplaats met dekens en een fles water, waar hij zich in geval van nood kon verbergen. Ze zouden de volgende dag naar Parijs rijden om Serge te ontmoeten. Ze hadden nog geen woord tegen elkaar gezegd, maar toen ze zich omdraaide om naar het huis te gaan, fluisterde hij: 'Dank je wel.'

Het was niet alleen een bedankje voor zijn veilige aankomst, maar ook voor haar bereidheid om hem bij de nieuwe opdracht te helpen. Hij kende haar achtergrond; hij wist dat ze een non was die het klooster had verlaten om de andere nonnen te beschermen en dat intrigeerde hem. Hij was zich bewust van het risico dat ze nam. Het enige wat hij niet wist, was dat ze een verhouding met Jean-Yves had gehad, maar dat had niets met de volgende operatie te maken. Hijzelf had een hoge rang in de Britse geheime dienst.

Ze knikte en liep terug naar haar kamertje naast de keuken. De volgende morgen bracht ze hem zijn ontbijt. Hoewel hij dezelfde ruwe kleding droeg als de vorige avond, zag hij er fris en uitgerust uit. Hij was een aantrekkelijke man met een lang postuur en grijzend blond haar. Ze schatte hem op een jaar of veertig en vond dat hij wel iets van haar vader had zoals ze zich hem herinnerde, ook al was haar vader een Fransman. Deze man kon inderdaad voor een Duitser doorgaan; tussen de nazi's zou hij niet opvallen. Hij begon meteen Duits met haar te praten en ze hoorde dat hij het net zo vloeiend sprak als zijzelf. Eveneens in het Duits vroeg ze of hij goed geslapen had.

'Ja, dank je,' antwoordde hij beleefd. Hij keek haar zo indringend aan dat ze zich afvroeg wat hij wilde weten.

Hij wilde haar beter leren kennen. Als ze voor man en vrouw moesten doorgaan, was het nodig dat hij wist hoe ze onder allerlei omstandigheden zou reageren en dat ze elkaar begrepen zonder dat hij iets hoefde uit te leggen.

'We vertrekken vanmiddag om vier uur,' zei ze zacht, en ze wendde haar ogen af.

'Niet doen,' zei hij meteen. 'Je kent me, je houdt van me en je bent niet bang voor me. Je kijkt me recht aan, je voelt je op je gemak bij me. We zijn al vijf jaar getrouwd, we hebben kinderen.' Ze moest haar rol zo snel mogelijk leren; haar nieuwe positie moest vanzelfsprekend worden.

'Hoeveel kinderen?' vroeg ze, en gehoorzaam keek ze hem weer aan. Hij had gelijk, ze begreep wat hij van haar verlangde. Het had niets met haarzelf te maken, maar alles met de rollen die ze moesten spelen. Hun leven hing ervan af, dat besefte ze. Dit zou veel gevaarlijker worden dan op vliegtuigen wachten op een donker veld.

'Twee, jongens van drie en twee. Sinds hun geboorte is het voor het eerst dat je ze alleen laat. Maar we vieren onze trouwdag. Ik moet voor mijn werk naar Parijs en jij besloot mee te gaan. We wonen in Berlijn. Ken je die stad?' vroeg hij, opeens ongerust. Als ze er nooit was geweest, moest hij haar daar met behulp van een plattegrond en foto's wegwijs maken tot ze op de hoogte was van de belangrijkste straten, parken, theaters, musea, winkels en restaurants.

'Tamelijk goed. De zus van mijn moeder is daar na haar huwelijk gaan wonen. Ik kende haar niet, maar we zijn er in mijn jeugd wel geweest.'

Hij knikte. Dat was in elk geval iets. Ze kwam uit Keulen, dat wist hij. Hij kende de meisjesnaam van haar moeder en de voornaam van haar zusje, hij wist wanneer ze waren gedeporteerd. Hij wist ook op welke school Amadea had gezeten voordat ze naar het klooster ging en dat ze nu zesentwintig was.

Amadea kende zijn naam en zijn codenaam, en ze wist dat hij tweeënveertig was en dat hij een van de oprichters van het kindertransport was geweest, maar dat zei ze niet. Ze hoefden geen vriendschap te sluiten, het ging alleen maar om een rollenspel voor een speciale opdracht.

De hele weg naar Parijs, in een auto die iemand hem ter beschikking had gesteld, praatten ze over dingen die ze moest weten. Ook zijn Frans was accentloos. Volgens zijn reisdocumenten was hij een leraar uit Arles en was Amadea zijn vriendin. De soldaat die hen onderweg aanhield, liet hen meteen doorrijden, zo onschuldig zagen ze eruit. Hij parkeerde de auto ongeveer een kilometer bij het huis van Serge vandaan en ze liepen het laatste stuk, nog steeds druk pratend. Ze had drie dagen om zich in haar rol in te leven en haar uiterlijk erbij aan te passen. Ze was een schoonheid, vond hij, en ze leek in de verste verte niet op een non. Halverwege de straat naar Serges huis vroeg hij: 'Waarom ben je naar een klooster gegaan? Was je teleurgesteld in de liefde?' Daar moest ze om glimlachen. De mensen bedachten soms de vreemdste redenen om je aan te sluiten bij een religieuze orde, terwijl de werkelijke reden voor haar destijds, op haar achttiende, veel minder dramatisch was geweest.

'Nee hoor, ik deed het uit liefde voor God. Ik had een roeping.' Het maakte hem nog nieuwsgieriger naar haar; hij vond haar een boeiende jonge vrouw.

'Ben je getrouwd?' vroeg ze. Ze had haar hand door zijn arm gestoken, om er alvast aan te wennen. Ze vond hem nog steeds een beetje intimiderend, maar hij had gezegd dat ze moest leren zich bij hem op haar gemak te voelen. Dat viel niet mee, want ondanks zijn eenvoudige kleren had hij iets autoritairs. Bovendien wist ze wie hij werkelijk was.

'Geweest,' antwoordde hij kalm. Ze liepen in hetzelfde ritme, wat hem genoegen deed. Ze liep niet met trippelpasjes, zoals een geisha of een fragiel vrouwtje, wat hij irritant vond. Hijzelf was doortastend en bekwaam, en hij had niet veel geduld met mensen die hem niet konden bijhouden. Zij kon dat wel. 'Mijn vrouw is omgekomen bij een bombardement. Mijn twee zoons ook, in het begin van de oorlog.' Amadea voelde hem verstrakken.

'Wat erg,' zei ze meelevend. Ook hij had dus geliefden verloren, en ze vroeg zich af of hij daarom bereid was zijn leven voortdurend op het spel te zetten. Net als zij had hij niets meer te verliezen. Hij deed het natuurlijk ook voor zijn vaderland, terwijl zij het deed om mensen te redden en voor de gekruisigde Christus, met wie ze op de dag dat ze haar plechtige gelofte zou afleggen, in het huwelijk zou treden. Dat had eigenlijk deze zomer moeten gebeuren. Sinds ze het klooster had verlaten, had ze elk jaar op hetzelfde tijdstip haar voorlopige gelofte herhaald.

Ze bereikten het huis van Serges grootouders, waar Amadea toen ze met Wolff uit Praag kwam ook was geweest. Wat was dat alweer lang geleden! En nu was ze hier met een andere man om opnieuw iets te doen wat haar in gevaar zou brengen.

Ze maakten een praatje met Serges grootouders en liepen door naar de kelderdeur in de kast achter in de keuken. Even later stonden ze beneden in de bedrijvigheid die Amadea herkende. Ze zag enkele bekende en ook veel nieuwe gezichten. Een van de mannen zat voor een korte-golfradio, een vrouw was pamfletten aan het drukken. Serge, die met een groepje om de tafel zat te praten, keek op toen ze binnenkwamen.

'Nog problemen gehad?' vroeg hij. Amadea en de Engelsman schudden tegelijk hun hoofd en begonnen te lachen. Dat hadden ze nog niet vaak gedaan; afgezien van een paar persoonlijke vragen hadden ze alleen maar ernstig over de komende opdracht gepraat.

Even later kregen ze allebei een bord voorgezet met een dikke ragout van konijn, met een snee brood erbij en een kop van de bittere koffie die iedereen tegenwoordig dronk. Het was kil in de kelder, maar de ragout was heet en voedzaam. De Engelsman had blijkbaar trek, en zelfs Amadea at haar bord leeg en liet het zich goed smaken.

Daarna werden er foto's van hen genomen voor de paspoorten en reispapieren die ze zo foutloos konden namaken. Blijkbaar draaiden ze nergens hun hand voor om, en Serge was vooral trots op hun Duitse paspoorten en militaire documenten. Serge en kolonel Montgomery gingen in een hoek zitten om zacht te overleggen, en een van de vrouwen nam bij Amadea de maat op voor de garderobe die ze nodig zou hebben. Amadea wist niet waar ze die vandaan zouden halen, maar blijkbaar hadden ze genoeg jurken, mantelpakjes en avondkleding van voor de oorlog ergens verborgen liggen om nu weer te kunnen gebruiken. Waarschijnlijk waren de spullen afkomstig van welgestelde familieleden die kisten vol schatten op zolder hadden staan, dacht ze.

Twee dagen later stonden er twee mooie leren koffers voor hen klaar met alles wat ze maar nodig konden hebben. Het ss-uniform met toebehoren voor kolonel Montgomery was er ook bij, en ze kregen hun paspoorten en alle andere documenten. In het uniform, dat hij al eerder had gedragen en dat hem precies paste, zag kolonel Montgomery er indrukwekkend uit. Voor Amadea was er een prachtige garderobe. Ze trok een elegante, grijze wollen jurk aan - een model van Mainbocher, iets wat haar moeder had kunnen dragen - die precies bleek te passen, en hing een mooie parelketting om. Er was zelfs een bontjas bij, en een stijlvolle zwarte hoed met bijpassende zwarte suède handschoenen. De schoenen waren van Duitse makelij, de tas van Hermès was van zwart krokodillenleer. Toen ze klaar was, zag ze eruit als de duur geklede vrouw van de welgestelde man die de ss-officier geacht werd te zijn. De man wiens naam hij gebruikte, was tijdens zijn vakantie bij een bootongeluk om het leven gekomen en hij was nooit op de voorgrond getreden. Hij was nooit in Parijs geweest en ze wisten zeker dat niemand in Parijs hem had gekend. Als zou blijken dat ze zich vergisten, waren ze ervan overtuigd dat Apollo en Teresa in de twee dagen die ze nodig hadden om hun missie uit te voeren, niet betrapt zouden worden.

Kolonel Montgomery moest op bijeenkomsten van de nazi's in Parijs, ook als het feestelijke gelegenheden waren, inlichtingen inwinnen. Amadea was zijn afleidingsmanoeuvre en zij zou haar best doen om door met de vrouwen te praten en met hoge officieren te dansen aan informatie te komen. Ze logeerden in hotel Crillon omdat het hun trouwdag was, en hij had champagne en rozen voor haar besteld. Op feestjes moest ze het gouden Cartier-horloge met diamanten laten zien dat haar man haar cadeau had gegeven. Ze hadden overal aan gedacht.

'Je bent erg gul,' zei ze, terwijl ze het horloge vol bewondering bekeek.

'Vind je?' zei hij. Ondanks het Duitse uniform klonk hij zo koel als een Engelse aristocraat. 'Ik vind het zelf een nogal karig cadeautje. Eerlijk gezegd verdien je na vijf jaar met mij een grote diamanten broche of een ketting van saffieren. Je bent gauw tevreden.'

'In het klooster zie je dit soort dingen niet,' zei ze glimlachend. In de grijze jurk en de bontjas voelde ze zich net haar moeder. Ze trok de jas uit en hing hem voorzichtig op een hanger. Haar moeder had pas na de dood van haar vader een bontjas kunnen kopen, van de erfenis die voor hem te laat was gekomen. Ze had één mooie bontjas genoeg gevonden en toen haar dochters oud genoeg waren, hadden ze ieder een kort jasje van bont gekregen. Maar dat was allemaal al heel lang geleden en sindsdien had ze geen bont meer aangeraakt.

'Misschien had ik je beter een rozenkrans kunnen geven,' zei hij plagend.

'Daar zou ik erg blij mee zijn geweest,' antwoordde ze lachend. Toen schoot haar iets te binnen wat ze dolgraag wilde doen. 'Zouden we de Notre Dame kunnen bezichtigen?' vroeg ze. Nu klonk ze als een echtgenote, constateerde hij tevreden.

'Dat zal vast wel gaan.' Hij wilde ook met haar gaan winkelen, of in elk geval de indruk wekken dat ze dat deden. Hij had vrij veel Duits geld gekregen en het zouden twee luxueuze dagen worden, die pasten bij een man van zijn rang en zijn mooie jonge vrouw. 'Kun je eigenlijk wel dansen?' vroeg hij opeens. Dat was hij nog vergeten te vragen en omdat ze al zo jong naar het klooster was gegaan, bestond de kans dat ze het niet had geleerd.

'Vroeger kon ik het wel,' antwoordde ze met een verlegen glimlach.

'Dan dansen we alleen als het niet anders kan. Mijn vrouw zei altijd dat ik er niets van terechtbracht. Ik trap toch alleen maar op je tenen en op de elegante schoentjes die je dan moet dragen.' En die ze na afloop terug moest geven.

De volgende drie dagen deden ze hun best om zo veel mogelijk aan de weet te komen. Serge had lange gesprekken met kolonel Montgomery, die informatie moest verzamelen over de nieuwe Duitse bommen die op stapel stonden. Hij hoefde geen technische details te geven, hoewel die ook welkom waren, maar wel informatie over de fabriek, de opslagruimten, het aantal werknemers en de namen van de degenen die het project zouden leiden. De Engelsen wisten al dat de nieuwe bommen een volgende fase van de oorlog zouden betekenen. Kolonel Montgomery moest zo diplomatiek mogelijk contacten leggen, maar hij moest oppassen dat de Duitsers zich hem later niet zouden herinneren, want dat zou het einde van zijn spionage activiteiten betekenen. Helaas hadden de Engelsen niemand anders die zo geschikt was om deze heel belangrijke klus voor hen te klaren.

Er kwam een taxi voorrijden en ze vertrokken met hun bagage naar het Crillon. Amadea was mooi opgemaakt, haar haar was gekapt in een chique wrong en ze zag er heel elegant uit. Als een knap paar liepen ze het hotel in. Toen Amadea even later hun kamer binnenkwam, keek ze met grote ogen om zich heen en dwong zich in haar handen te klappen, te jubelen van plezier en haar man een kus te geven, maar toen de bediende de deur achter zich dichttrok, stonden haar ogen vol tranen. Dit soort luxe had ze sinds haar intrede in het klooster niet meer gezien en deed haar aan haar moeder denken.

'Niet doen,' waarschuwde hij in het Duits.

Eerst gingen ze naar de Notre Dame en daarna naar Cartier, dat met Duitse officieren en hun minnaressen goede zaken deed. Ze lunchten bij Maxim en die avond gingen ze naar een feest op het Duitse hoofdkwartier. Amadea zag er oogverblindend uit in een witte satijnen avondjurk met een dunne diamanten ketting, lange witte glacéhandschoenen en sandalen met bergkristalletjes. Haar man keek trots toe terwijl ze met bijna alle jonge officieren over de dansvloer zweefde en hij gemoedelijk praatte over de plannen voor nieuwe munitie en de uitdaging om die op tijd gebruiksklaar te hebben. Al gauw wist hij alles wat hij weten wilde. De tweede avond waren ze uitgenodigd voor een dineetje bij de commandant. Diens vrouw vond Amadea erg aardig, en toen ze iets te veel gedronken had, werd ze loslippig en vertelde Amadea alles wat haar man haar had verteld. Bij het afscheid drukte ze Amadea op het hart gauw weer naar Parijs te komen. Ze waren het succes van de avond, en toen ze terug waren in het Crillon, stelde Amadea voor dat ze meteen terug zouden gaan naar het huis van Serge. Maar kolonel Montgomery zei dat het beter was hun verblijf niet in te korten en te wachten tot de volgende morgen.

Net als de eerste nacht sliepen ze samen in het grote bed: zij in een perzikkleurig satijnen nachthemd afgezet met roomkleurige kant, hij in een zijden pyjama die iets te kort was, maar dat wist alleen Amadea. Naast elkaar liggend fluisterden ze over de avond; hij vroeg wat ze allemaal had gehoord en was blij met de belangrijke informatie die ze hem kon geven. Het ging allemaal zo zakelijk dat ze net zo goed op een kantoor hadden kunnen zitten, terwijl de nachtkleding gewoon een onderdeel was van hun werk als geheim agent. Er bleef niet veel tijd over om te slapen, en Amadea was blij dat ze de volgende morgen konden vertrekken. Ze was zich elk moment bewust geweest van het gevaar, en ondanks de luxe wilde ze het liefst zo snel mogelijk terug naar de boerderij in Melun.

'Niet zo'n haast hebben,' zei hij op plagende toon, nog steeds in het Duits. 'We vieren onze trouwdag! Je bent voor het eerst in Parijs en je wilt nog niet weg! Je vindt het heerlijk om hier met mij samen te zijn, zonder de kinderen. Je bent een geweldige moeder, maar ook een toegewijde echtgenote.' En een uitstekende spionne, besefte hij. Zonder haar had hij dit niet voor elkaar gekregen en hij hoopte dat ze hem nog eens mocht helpen. Ze had het veel beter gedaan dat ze zelf besefte.

'Je hebt me niet de waarheid verteld,' zei hij toen ze op hun kamer zaten te ontbijten. Ze hadden zich aangekleed en de koffers waren weer gepakt. Amadea had toegekeken toen hij na het opstaan de lakens van het bed flink verfrommelde, en toen hij haar gezicht zag, had hij grinnikend gezegd: 'We hebben een heel hartstochtelijke nacht achter de rug.' Ze hadden zo stil een eind uit elkaar gelegen dat het bed nauwelijks beslapen had geleken en toen hij klaar was, had ze om het resultaat moeten lachen.

'Wat was dan niet waar?' vroeg ze niet-begrijpend. Ze vond het inmiddels heel gewoon om Duits met hem te praten, al had ze die taal al twee jaar niet gesproken.

'Je kunt heel goed dansen. Ik heb heus wel gezien hoe je over de dansvloer huppelde en met alle officieren flirtte. Ik werd er jaloers van!' plaagde hij.

'Heb ik geflirt?' vroeg ze geschokt. Dat was niet de bedoeling geweest, ze had alleen charmant en beleefd willen zijn. Ze hoopte dat ze zich niet misdragen had.

'Nee hoor, niet meer dan je hoorde te doen, anders was ik gedwongen geweest als een jaloerse echtgenoot in te grijpen. Ik vergeef het je, en je leugentje ook.' Hij had inderdaad gezien dat ze zich op de dansvloer heel gracieus en lichtvoetig had bewogen, iets wat je van een karmelietes niet zou verwachten, dacht hij.

Voor het hotel namen ze een taxi om hen naar het station te brengen. Vanaf het station namen ze een andere taxi naar het huis van Serge, en binnen een uur na hun vertrek uit het Crillon stonden ze weer in de kelder. Amadea zette meteen haar hoed af en ging met een diepe zucht zitten. Ze was doodmoe van de inspanning van de afgelopen dagen. Ze was voortdurend bang geweest, ook al had ze dat niet laten merken. Maar er waren ook momenten geweest, zoals de bezichtiging van de Notre Dame, waarop ze had genoten.

Kolonel Montgomery zei tegen Serge dat de missie heel soepel en succesvol was verlopen, dat Amadea zich als de vrouw van een ss-officier onberispelijk had gedragen en zelf ook belangrijke informatie had ingewonnen, en dat hij erg tevreden was. Dat was Serge ook.

'Wanneer gaan we terug?' vroeg Amadea met een vermoeid glimlachje toen ze haar eigen kleren weer aanhad. Ze voelde zich net Assepoester nadat het twaalf uur had geslagen. Ze had het best leuk gevonden zulke mooie kleren te dragen en in zo'n chic hotel te logeren, maar ze was steeds bang geweest dat ze zouden worden betrapt en gedeporteerd. Ze was gewend aan de risico's van haar leven in Melun, maar dit was veel gevaarlijker geweest.

Kolonel Montgomery had ook zijn normale kleren weer aan en hij had Serge hun papieren teruggegeven. Met wat aanpassingen en nieuwe foto's konden die opnieuw worden gebruikt. Ze kregen de documenten van Amélie Dumas en de leraar uit Arles terug, en ze wisten dat het gevaarlijke spel dat ze speelden nog niet afgelopen was.

'Heb je honger?' vroeg hij zacht aan Amadea.

Ze glimlachte, ze klonken al echt als man en vrouw. 'Nee, nog niet. Ik eet wel als ik weer thuis ben. Wanneer gaan we?'

'Over een uur of twee.' Hij moest eerst een bericht naar Engeland sturen.

Toen hij klaar was, liepen ze rustig het huis van Serges grootouders uit en even later reden ze in een geleende auto terug naar Melun. Inmiddels voelden ze zich samen volkomen op hun gemak. Ze hadden als een echtpaar in hetzelfde bed geslapen, al hadden ze elkaar niet aangeraakt. Hij herinnerde zich haar in het satijnen nachthemd en zij hem in de pyjama met de te korte broekspijpen. Met zijn lengte zou het niet meevallen zelfs een normale broek te vinden, dacht ze.

'Je hebt je kranig gedragen,' zei hij na een poosje. 'Je hebt je werk uitstekend gedaan.'

'Dank u wel, kolonel,' zei ze, niet langer verlegen.

'Nu mag je me Rupert noemen,' zei hij in het Frans. Voor het geval dat ze werden aangehouden, mochten ze geen Duits meer spreken. 'Weet je wel dat je in je slaap Duits hebt gesproken? Dat is het bewijs dat je een perfecte spionne bent, die in haar slaap de taal spreekt die bij de opdracht hoort.'

Amadea vond het een beetje verwarrend dat ze nu weer Frans met hem moest praten. 'Ik vond het leuk Duits met je te praten,' zei ze. 'Ik weet wel dat Duits nu een afschuwelijke taal is, maar het deed me denken aan mijn jeugd. Ik had het al heel lang niet gesproken.' Niet sinds haar komst naar Frankrijk.

'Je Frans is perfect en je spreekt ook goed Engels,' zei hij bewonderend.

'Jouw Frans is ook erg goed.' Ze hadden allebei een Duitse moeder gehad, dus was het niet vreemd dat ze vloeiend waren in die taal, al was hij met een Engelse vader in Engeland opgegroeid.

'Ik zou graag nog een keer een opdracht met je uitvoeren,' zei hij oprecht.

'Ik weet niet of ik wel geschikt ben voor dit soort werk, ik bedoel op jouw niveau. Ik verwachtte elk moment de Gestapo voor de deur om me mee te nemen en naar een kamp te sturen.'

'Dat zou erg vervelend zijn geweest,' gaf hij droog toe. 'Ik ben blij dat dat niet is gebeurd.'

'Ik ook,' beaamde ze hartgrondig. Maar het waren ook heel interessante dagen geweest, moest ze zichzelf bekennen. 'Ik wil je ook nog vertellen dat ik het fantastisch van je vind wat jullie met dat kindertransport hebben gedaan. Een ongelooflijke prestatie.'

'Het is fijn dat het is gelukt, dat we zoveel kinderen hebben kunnen redden. Ik heb er zelf thuis twaalf.' Hij zei het zo achteloos alsof hij het over rozenstruiken had, alsof het heel normaal was twaalf pleegkinderen in je huis op te nemen. Toen ze uit Duitsland vertrokken, leefden hun ouders nog en de kinderen wier ouders na de oorlog ook nog zouden leven, zouden dan teruggaan, vertelde hij. De weeskinderen wilde hij adopteren.

Wat een bijzondere man is hij toch, dacht Amadea. Zelfs op ook voor hem spannende momenten was hij niets anders dan hoffelijk, zorgzaam en aardig geweest. Hij had net zo goed ontmaskerd en gearresteerd kunnen worden, en dan was hij waarschijnlijk meteen doodgeschoten. 'Twaalf kinderen is vast erg veel werk,' zei ze.

'Ach, het is ook erg leuk,' antwoordde hij glimlachend. Na het verlies van zijn vrouw en zijn zoontjes hadden de kinderen hem afleiding bezorgd en wat warmte teruggegeven. 'Ze zijn fantastisch. We spreken Duits met elkaar. Het zijn acht jongens en vier meisjes, van vijf tot vijftien jaar. De jongste was pas een halfjaar toen ze op de trein werd gezet, met haar zusje. Er is ook een tweeling bij, jongens. Sommige mensen wilden maar een of hooguit twee kinderen uit één gezin hebben, maar we hebben ons uiterste best gedaan om broertjes en zusjes bij elkaar te houden. Enkelen moesten na een poosje worden overgeplaatst naar een ander gezin, maar de meesten hebben een goed thuis gevonden. Ze hebben wel vaak heimwee, de stakkers. Niet mijn jongste natuurlijk. Zij kent alleen mij en de andere kinderen in ons huis. Ze is een duveltje, hoor, met rood haar en sproeten.' Hij glimlachte bij de beschrijving en Amadea zag dat hij erg op zijn pleegkinderen gesteld was geraakt. Ze vermoedde dat hij een heel liefhebbende vader voor zijn eigen kinderen was geweest.

Toen ze vroeg in de avond terug waren op de boerderij, zette de boerin hen een maaltijd voor. Ze vroeg niet waar ze vandaan kwamen of wat ze hadden gedaan, en Amadea noch Rupert vertelde dat uit zichzelf. De boerin begreep dat hij een belangrijke buitenlandse geheim agent was. Onder het eten praatten ze kalm over de boerderij en het weer, en daarna wachtten Amadea en Rupert in de schuur tot hij weg moest.

'Het klinkt misschien raar, maar ik heb prettige dagen met je gehad,' zei hij vriendelijk. 'Mis je het klooster?' vroeg hij abrupt. Hij vond haar een interessante mengeling van allerlei eigenschappen: ze was zowel werelds als onschuldig, ze was mooi, bescheiden, moedig, verlegen, intelligent en pretentieloos. Hij begreep nu ook waarom ze een goede non zou zijn, maar hij vond het verschrikkelijk jammer dat ze geen normaal leven wilde leiden. Hij zag weer voor zich hoe beeldschoon ze eruit had gezien in de witte avondjurk en ook in het satijnen nachthemd, maar hij zorgde er altijd voor dat hij geen liefdesrelatie aanknoopte met een collega-spion, want dat zou erg dom en veel te ingewikkeld zijn. Ze deden heel gevaarlijk werk, waarbij levens op het spel stonden.

'Ja,' antwoordde Amadea eerlijk. 'Bijna altijd. Ik verlang ernaar om straks terug te gaan.' Ze klonk zo vastberaden dat hij haar geloofde.

'Ga dan voor die tijd een keer met me dansen,' zei hij plagend. 'Ik kan nog wat van je leren.'

Om halftwaalf kwamen ze op het veld aan, waar de anderen al stonden te wachten. Het vliegtuig arriveerde een halfuur later, precies op tijd. Rupert was deze keer de enige passagier en voordat hij moest instappen, bedankte hij Amadea nog een keer.

'God zegene je!' riep ze boven het geronk uit. 'Wees voorzichtig!'

'Jij ook.' Hij raakte even haar arm aan en salueerde. Meteen toen de Lysander op de grond stond, klom hij aan boord. Even later stegen ze op en Amadea keek het vliegtuigje na. Ze dacht dat ze hem zag zwaaien voordat ze zich omdraaide en terugliep naar de boerderij.

23

Pas twee weken voor Kerstmis hoorde Amadea weer iets van Serge, toen hij aankondigde dat hij opnieuw langs zou komen. Behalve de normale werkzaamheden die ze met haar verzetsgroep uitvoerde, hadden ze tweemaal een gewonde Engelse parachutist moeten redden. Een keer was ze in een boom geklommen om een man te bevrijden toen hij was blijven hangen, en ze had hem een paar weken moeten verplegen. Na de oorlog zou hij haar komen opzoeken, had hij gezegd. Ze was zijn reddende engel, ze had hem het leven gered. Iedereen in Melun wist inmiddels hoe dapper Amadea was.

Verdrietig dacht ze terug aan Jean-Yves, die een jaar geleden nog had geleefd. Maar nu was haar roeping sterker dan ooit en ze vroeg zich af of hij daarom in haar leven was gekomen. Uiteindelijk zou haar dat duidelijk worden, wist ze.

Toen Serge naar de boerderij kwam om haar te spreken, bracht hij de reden aarzelend naar voren. Het verzoek kwam van kolonel Montgomery en de keus was aan haar.

De bouw van de bommenfabriek in Duitsland verliep sneller dan de Engelsen hadden verwacht, en nu wilden ze de technische details hebben die eerder nog niet van belang waren geweest. Kolonel Montgomery wilde dat Amadea opnieuw zijn echtgenote zou spelen, maar deze keer zouden ze een andere identiteit krijgen. Het grootste gevaar was dat ze ervoor naar Duitsland zouden moeten reizen. De kans dat ze werden ontmaskerd was daar groter, en de kans dat ze het er niet levend vanaf zouden brengen of dat Amadea weer naar een kamp zou worden gestuurd dus ook. Eigenlijk had Serge liever dat ze deze opdracht weigerde, maar hij was verplicht het verzoek door te geven.

'Eerlijk gezegd vind ik dat je het niet moet doen,' zei hij. Amadea was geneigd het met hem eens te zijn, maar ze mocht er twee dagen over nadenken.

Ze deed geen oog meer dicht. Steeds weer zag ze de gezichten uit Theresienstadt voor zich en ze vroeg zich af hoeveel van de mensen die ze daar had gekend nog leefden. Ze dacht aan haar moeder en zusje in Ravensbrück en aan de familie van haar moeder in Dachau. Als niemand dit soort opdrachten wilde uitvoeren, zouden de kampen blijven bestaan en dan zouden alle joden in Duitsland en de bezette gebieden uiteindelijk uitgeroeid worden. Ze herinnerde zich de woorden van een oude man in Theresienstadt, die een maand voor haar vertrek was gestorven: 'Wie één leven redt, redt de mensheid.' Dat stond in de talmoed, en ze was het niet meer vergeten. Hoe kon ze hun dan nu de rug toekeren, nu ze opnieuw de gelegenheid kreeg om te helpen? Niet dat zijzelf weer naar een kamp wilde, maar ze had toch eigenlijk geen keus? Net als Christus geen keus had gehad toen hij werd veroordeeld tot het kruis.

De derde avond stuurde ze Serge haar antwoord: 'Ja. Teresa.' Hij zou het begrijpen en aan Rupert doorgeven. De volgende dag kwamen haar instructies. De kolonel zou deze keer ten oosten van Melun landen en ze moest zich daar bij de verzetsgroep melden. Zij zouden haar voorzien van de benodigde papieren en kleren. Deze keer had ze geen feestelijke garderobe nodig, alleen praktische, warme winterspullen.

Ze vertrok 's avonds en kwam de volgende morgen in Nancy aan. Kolonel Montgomery was die nacht geland, deze keer aan een parachute. Ze zouden vijf dagen in Duitsland zijn. Toen hij haar zag, glimlachte hij breed en zei: 'Dag zuster, hoe gaat het ermee?'

'Goed, kolonel. Wat leuk dat ik u weer zie.' Het was een ontmoeting tussen oude vrienden.

Hij had diep respect voor haar, omdat ze erin toegestemd had opnieuw met hem mee te gaan, want hij wist wat er vooral voor haar op het spel stond. Hij voelde zich eigenlijk schuldig, omdat hij het haar gevraagd had, maar hij had haar nodig en het ging om de vrijheid van een groot deel van de wereld.

Ze kregen hun documenten, en die avond legde hij haar zijn plan uit. Ze zaten er tot vroeg in de ochtend over te praten, want deze keer was het veel ingewikkelder. Weer moesten ze zo veel mogelijk te weten zien te komen, maar Amadea moest ook foto's maken. Hij gaf haar een cameraatje dat ze in haar handtas kon verstoppen. Hij zou weer zijn Duitse uniform dragen, en ze zouden de volgende morgen de trein naar Duitsland nemen. Hij sprak alvast Duits met haar, want net als in Parijs moest dat de taal zijn waarin ze gemakkelijk met elkaar communiceerden. Daar had Amadea geen moeite mee, al wist ze dat ze deze keer nog voorzichtiger moesten zijn dan in Parijs. Met bleke, vermoeide gezichten stapten ze in de trein, maar tussen de andere passagiers viel dat niet op. Ze babbelden ontspannen met elkaar en na een poosje viel ze met haar hoofd op zijn schouder in slaap. Ze was uitgeput. Hij las de krant. Toen ze wakker werd, zag ze er een stuk beter uit. Hun bestemming was Salzal Thüringen, waar ze zouden logeren in een hotel waar Duitse officieren en hun vrouwen werden ondergebracht. Hoewel het een veel eenvoudiger hotel was dan het Crillon, kregen ze een comfortabele kamer. De receptionist verontschuldigde zich omdat er twee eenpersoonsbedden in stonden in plaats van een tweepersoonsbed, maar vanwege Kerstmis zaten ze vol. Rupert antwoordde dat het niet hinderde omdat ze niet op huwelijksreis waren, waar ze alle drie om lachten, maar hij zag dat Amadea opgelucht keek. Deze keer bleek ze geen satijnen nachthemd bij zich te hebben, maar een exemplaar van flanel. Dit was geen romantisch uitstapje. Rupert had nu niet de naam van een officier die echt had bestaan en Amadea mocht gewoon zeggen dat ze uit Keulen kwam. Dan zou ze zich minder gauw vergissen, bovendien was daar bij het bombardement van een jaar geleden een groot deel van de archieven verwoest. In haar gesprekken met andere officieren en hun vrouwen hoefde ze minder op haar tellen te passen.

De eerste twee avonden woonden ze formele diners van de Gestapo bij en overdag had Rupert het druk met zijn werk. Toen hij een rondleiding kreeg door de fabriek, mocht Amadea mee. De nazi's waren erg trots op hun aanwinst. Amadea deed haar best om zo veel mogelijk te onthouden en die avond schreef ze het op.

Het waren inspannende dagen, maar toen ze de avond van de vierde dag naar bed gingen, zei Rupert dat hij alles wist wat hij wilde weten en dat ze de volgende morgen zouden vertrekken. Toch lag Amadea de hele nacht met een akelig voorgevoel wakker en toen ze de volgende morgen in de trein stapten, had ze dat nog steeds. Zwijgend zat ze naast hem, terwijl ze het hem niet durfde te vertellen. Het had geen zin hem ook nerveus te maken. Ze was zich ervan bewust dat ze hun gewaagde onderneming nog niet helemaal tot een goed einde hadden gebracht. Toen ze door Duitsland reden, werden hun papieren regelmatig gecontroleerd en vooral op het laatste station deden twee soldaten er erg lang over. Ze waren inmiddels de grens genaderd en Amadea's voorgevoel werd sterker. Maar ze kregen hun paspoorten zonder commentaar terug en toen de trein doorreed, glimlachte Rupert bemoedigend tegen haar.

De volgende morgen waren ze terug in Frankrijk. Eerst moesten ze naar Parijs en daarna zouden ze doorreizen naar Melun. Op Ruperts papieren stond dat hij geplaatst was op het ss-hoofdkwartier in Parijs. Bij Serge zou hij zijn bericht doorseinen naar Engeland en hij zou vanuit Melun naar huis vliegen. Toen ze in Parijs snel het station wilden verlaten, pakte een Duitse officier Rupert bij zijn arm en riep zijn naam, maar het was de naam die hij de eerste keer in Parijs had gebruikt. Amadea begon over haar hele lichaam te trillen van angst om wat er alsnog zou kunnen gebeuren, maar de twee mannen wensten elkaar alleen een prettig kerstfeest. Daarna liepen Amadea en Rupert kalm door naar buiten om een taxi aan te roepen. Ze lieten zich afzetten voor een cafeetje vanwaar ze naar het huis van Serge konden lopen en toen ze daar een kop surrogaatkoffie bestelden, zag Amadea spierwit van schrik.

'Er is niets aan de hand,' zei Rupert rustig in het Frans, en hij keek haar recht aan om haar daarvan te overtuigen. Het was natuurlijk een wonder dat de hele operatie opnieuw zo feilloos was verlopen.

'Dit is beslist niets voor mij,' zei ze zacht en met een verontschuldigend gezicht. Ze was de hele morgen al misselijk van de spanning, en hij zag er ook doodmoe uit.

'Je doet het veel beter dan je denkt, bijna te goed.' Ze speelde haar rol als vrouw van een Duitse officier zo overtuigend dat hij bang was dat ze zich zou laten overhalen het nog een keer te doen, wat hij geen goed idee vond. Je kon je leven niet onbeperkt op het spel zetten, dat moest een keer fout gaan. Hijzelf beweerde altijd dat hij een kat met negen levens was, maar zij was een stuk jonger dan hij en hij had al een heel leven achter de rug, hij had al een vrouw en kinderen gehad. Afgezien van wat hij als zijn plicht jegens zijn vaderland beschouwde, wilde hij de Duitsers laten boeten voor hun dood. Niemand zou hem nu nog missen, behalve misschien zijn pleegkinderen.

Even later wandelden ze naar het huis van Serge om zich te melden en hun Franse identiteit weer aan te nemen. Rupert zat een paar uur voor de korte-golfradio en veranderde elk kwartier van frequentie om de Duitsers op een dwaalspoor te brengen. Ook luisterde hij naar het laatste nieuws uit Frankrijk. Amadea constateerde tot haar opluchting dat haar voorgevoel haar bedrogen had, want ze hadden de opdracht tot een goed einde gebracht.

Ze reden vroeg in de avond terug naar Melun en net als de vorige keer bleef Amadea bij hem in de schuur tot ze na middernacht naar het veld konden gaan. Het vroor en af en toe dwarrelde er sneeuw naar beneden. Amadea hield zijn arm stevig vast om niet uit te glijden op bevroren plassen en hij moest haar een paar keer overeind houden. Ze gingen inmiddels zo gemakkelijk met elkaar om dat het leek of ze elkaar al heel lang kenden. Tussen de bomen wachtten ze op het vliegtuig, de normale gang van zaken. Amadea kon zich nauwelijks meer voorstellen dat ze de vorige avond nog in Duitsland was en daar bijna een week had doorgebracht. Dat het bijna Kerstmis was, deed haar niets meer. Ze hadden het overleefd, dat was genoeg. Het vliegtuig kwam tegen enen. Ze hadden lang in de kou staan wachten, en ze was door en door verkleumd toen ze Rubert een hand gaf en hem goede reis en prettige kerstdagen wenste. Hij boog naar haar toe en gaf haar een kus op haar wang.

'Je was geweldig, net als de eerste keer. Ik wens jou ook goede dagen.'

'Dat zijn het al. We leven nog en ik zit niet in Auschwitz,' zei ze glimlachend. 'Veel plezier met je pleegkinderen.'

Hij gaf haar een paar klapjes op haar schouder, en ze keken naar degenen die het vliegtuigje aanwijzingen gaven voor de landing. Zij hoefde deze keer niet mee te helpen, ze deed hem alleen maar uitgeleide. Onder de bomen keek ze hem na toen hij naar de Lysander rende, maar opeens klonk er een schot. Ze zag hem duiken, naar zijn schouder grijpen, zich weer oprichten en doorrennen. Er klonken nog meer schoten en ze zag twee van de mannen met de zaklantaarns vallen, met de lichtbundels recht omhoog. Ze liep iets verder het bos in, want ze kon niets anders doen. Ze had zelfs geen wapen bij zich. Ze had gezien dat Rupert gewond was. Ze hadden hem razendsnel het vliegtuig in gehesen en de deur bij het opstijgen gesloten. De andere leden van hun groep waren naar alle kanten verdwenen en ze hadden de twee gewonden meegesleurd. Even later wemelde het op het veld van de Duitse soldaten, en Amadea wist dat alle boerderijen in de omtrek weer zouden worden doorzocht. Wie weet zouden er ook weer wraakacties volgen, hoewel er geen Duitsers waren gedood. Alleen in hun eigen groep waren slachtoffers gevallen en Rupert was gewond geraakt.

De soldaten gingen achter de gevluchte mannen aan en Amadea rende terug naar de boerderij. In haar ijskoude kamertje trok ze vlug haar nachthemd aan en kroop in bed, terwijl ze haar handen tegen elkaar en over haar gezicht wreef om warm te worden. Het hielp niet.

Tot haar grote verbazing lieten de Duitsers hen met rust. Ze hadden van begin tot eind ontzettend veel geluk gehad, besefte ze. Maar haar voorgevoel had haar dus toch niet bedrogen. Ze moest leren in het vervolg op haar intuïtie te vertrouwen.

De twee verzetsstrijders, oude vrienden van Jean-Yves, bleken door de Duitse kogels te zijn gedood. De volgende dag ontving Serge een radiobericht van de Engelsen met de vermelding dat Apollo met alleen een kras op zijn vleugel veilig was geland, en Teresa werd hartelijk bedankt. Serge gaf het bericht door, en tot opluchting van iedereen werd het een rustige kerst.

24

In de winter van 1943 ging het uitroeien van de joden in Europa gestaag door. In Auschwitz werden per dag ongeveer vijfduizend mensen vergast. Een paar maanden daarvoor, in augustus, waren er in Treblinka al achthonderdvijftigduizend mensen vermoord, in oktober was dat aantal in Sobibor tweehonderdvijftigduizend. In november waren er tweeënveertigduizend Poolse joden omgebracht. In december werden alle overgebleven joden in Wenen naar Auschwitz gestuurd, en vanuit Theresienstadt vond eveneens een massale uittocht naar Auschwitz plaats. In heel Europa werden getto's met de grond gelijkgemaakt.

In maart 1944 aasden de nazi's op zevenhonderd vijfentwintigduizend Hongaarse joden. In april overvielen ze Franse huizen op zoek naar joodse kinderen. Een jaar eerder was Jean Moulin, een van de helden van het Verzet, in Lyon opgepakt.

In het voorjaar van 1944 wisten Serge en de andere Franse verzetsstrijders dat de geallieerden in aantocht waren. De vraag was alleen hoe lang het nog zou duren voordat ze Europa konden bevrijden. De Duitsers waren waakzamer dan ooit en de verzetsstrijders deden hun uiterste best om hen op al te mogelijke manieren te dwarsbomen opdat ze de geallieerden niet konden tegenhouden.

Amadea vroeg zich af of Rupert ook bij het bevrijdingsleger zou zijn; ze vermoedde van wel. Sinds hun reis naar Duitsland, vier maanden geleden, had ze niets meer van hem gehoord, maar dat had ze ook niet verwacht. Af en toe dacht ze aan hem en zijn pleegkinderen, en dan hoopte ze dat het goed met hen ging. In maart moesten ze vaker voor het verzet op pad. Het weer werd beter en dat maakte het iets gemakkelijker. Ze was benoemd tot leidster van haar groep, wat betekende dat ze veel beslissingen moest nemen.

Om de bewegingsvrijheid van de Duitsers te beperken, hadden ze besloten dat ze een trein zouden opblazen. Dit soort dingen hadden ze al eerder gedaan en helaas was het diverse keren slecht afgelopen, met wraakacties van de Duitsers tot gevolg, maar nu had Parijs laten weten dat ze hun best moesten doen om het treinverkeer te ontwrichten. Ze kozen een plek ten oosten van Orléans, waar de spoorlijn dan onbegaanbaar zou worden. Het was weer een heel gevaarlijke onderneming.

Het tijdstip dat ze ervoor uitkozen, viel op de avond van Amadea's zevenentwintigste verjaardag. Niemand wist dat ze jarig was en zelf vond ze verjaardagen van geen enkel belang meer. Hoogtijdagen maakten haar verdrietig, en ze deed dan liever iets nuttigs, vooral als ze de Duitsers daarmee kon treffen.

Op de bewuste avond waren ze met twintig personen: twaalf mannen en acht vrouwen. De meesten kwamen uit de buurt, de rest hoorde bij andere groepen en hielp mee. Een van de mannen had voor Jean Moulin gewerkt en was een jaar geleden uit Lyon vertrokken, nadat Moulin was opgepakt. Amadea vond hem heel efficiënt, maar dat verbaasde haar niet. Toen ze die avond op de grond lag te wachten tot de schildwachten voorbij waren, kon ze zich nauwelijks meer voorstellen dat ze ooit non was geweest. Nu bracht ze haar dagen door met het schoonmaken van wapens, het klaarmaken van munitie en al het mogelijke dat ze kon doen om de vijand die Frankrijk bezette tot last te zijn. Ze wilde nog steeds terug naar het klooster, maar ze vroeg zich wel af of de andere nonnen en de God van wie ze hield haar haar daden zouden vergeven. Toch weerhield dat haar er niet van ermee door te gaan. Tot de oorlog afgelopen was, had ze geen keus.

Ze hielp mee de explosieven langs de spoorlijn te plaatsen. Ze had dit soort werk eerder gedaan en wist precies hoe het moest, en zoals altijd moest ze dan aan Jean-Yves denken. Ze was heel voorzichtig, maar net toen ze de lont aangestoken had en weg wilde rennen, kwam er een Duitse schildwacht aanslenteren. Ze wist dat hij de lucht in zou gaan en zij ook als ze niet maakte dat ze wegkwam. Maar ze kon niet meer achter de anderen aan rennen, ze moest de andere kant op. De eerste explosie doodde de schildwacht en Amadea werd als een lappenpop metershoog de lucht in geblazen voordat ze niet ver van de rails plat op haar rug op de grond smakte. Tot haar verbazing was ze nog steeds bij bewustzijn, maar ze kon zich niet meer bewegen. Een van de mannen had het gezien en hij rende om de vlammen heen naar haar toe. Hij gooide haar ruw over zijn schouder en rende terug naar de anderen, net voordat de tweede ontploffing plaatsvond. Die was veel groter en zou haar gedood hebben als ze was blijven liggen.

Daarna werd ze lange tijd gedragen zonder dat ze iets voelde. Ze werd in de vrachtauto gelegd terwijl om hen heen alles knalde en brandde. Toen pas verloor ze het bewustzijn en twee dagen later werd ze wakker in een schuur, bij onbekende mensen. Ze vertelden haar dat ze in een naburige stad verborgen werd gehouden.

De week erna kreeg ze in een van de korte perioden dat ze bij kennis was bezoek van twee leden van haar eigen groep. Met bezorgde gezichten zeiden ze dat ze door de Duitsers werd gezocht. Ze waren al op de boerderij van de tante en oom van Jean-Yves geweest, en de oude mensen hadden gezegd dat ze geen idee hadden waar ze was. Gelukkig waren ze toen met rust gelaten. Serge had hun vanuit Parijs opgedragen haar weg te halen waar ze nu was, maar behalve dat ze door de Duitsers werd gezocht, kon ze haar benen niet meer bewegen of zelfs maar rechtop zitten. Ze had bij de val haar rug gebroken. Ze was een blok aan hun been geworden.

'Serge wil dat we je meenemen,' begon een van de mannen, met wie ze al anderhalf jaar samenwerkte, voorzichtig. Amadea zag er verschrikkelijk uit en ze had twee dagen liggen ijlen. Behalve de gebroken rug had ze brandwonden, maar ze voelde geen enkele pijn.

'Waar naartoe?' vroeg ze. Ze probeerde zich op het probleem te concentreren, maar ze was doodmoe en dommelde steeds weer in.

De mannen legden uit wat er zou gebeuren en dat alles zo goed mogelijk geregeld was. 'Vanavond komt een vliegtuig je halen.'

'Stuur me alsjeblieft niet terug naar het kamp,' mompelde ze smekend. 'Ik zal meewerken, dat beloof ik... Ik zal mijn best doen om zo meteen op te staan...'

Maar de mannen wisten dat ze dat niet kon. Er was een dokter naar haar komen kijken en hij had gezegd dat ze de rest van haar leven verlamd zou blijven. Als de Duitsers haar zouden vinden, zouden ze waarschijnlijk niet eens de moeite nemen haar naar een kamp te sturen, maar haar ter plekke doodschieten. Ze kon niemand meer van nut zijn. En bij hen kon ze ook niet blijven. Een jongen had zijn mond voorbijgepraat en de Duitsers wisten nu dat ze een van hen was. Serge had gelijk, ze moest weg. Ze hoopten dat ze het zou halen. Die avond zou er een Lysander landen en ze zouden hun uiterste best doen om haar aan boord te krijgen.

Ze was opnieuw buiten bewustzijn toen ze haar in een deken gewikkeld de schuur uit droegen, alsof ze dood was. Ze hadden ook haar gezicht bedekt. Af en toe kreunde ze, maar ze kwam niet bij.

Een jongen die haar vanaf haar komst naar Melun had meegemaakt, rende over het veld naast haar mee. Anderen lichtten de operatie bij. Sommigen hadden het gevoel dat het eerder een begrafenis dan een reddingsoperatie was. Een van de mannen zei met tranen in zijn ogen dat ze de overtocht waarschijnlijk niet eens zou halen en de anderen vermoedden dat hij gelijk had.

Toen het vliegtuigje op de grond stond en de deur was geopend, schoven ze haar zo vlug mogelijk naar binnen. Het enige bemanningslid sleepte haar bij de deur weg en trok die snel weer dicht. De piloot steeg op, maakte een bocht en zette koers naar Engeland, terwijl de andere man voorzichtig de deken van haar gezicht trok. Het enige wat ze wisten, was dat ze iemand uit het Franse verzet was, ze kenden zelfs haar naam niet. Serge had alleen de noodzakelijke gegevens doorgeseind en een piloot hoefde nooit meer te weten dan waar hij moest landen en wat hij daar moest doen.

'Ik geloof dat we voor niets zoveel moeite hebben gedaan,' zei de man naast Amadea tegen de piloot. Hij kon niet zien dat ze ademde en voelde geen polsslag. 'Ik denk niet dat ze het haalt.' De piloot zei niets en vloog rustig door.

Tot hun verbazing was ze na de landing in Engeland nog in leven. Er stond een ziekenauto op haar te wachten, die haar naar een ziekenhuis bracht, waar ook een bed voor haar klaarstond. Ze werd onderzocht en toen was vastgesteld dat ze brandwonden over haar hele rug had en dat haar ruggengraat gebroken was, schreef de arts in zijn rapport dat hij al het mogelijke voor haar had gedaan, maar dat ze nooit meer zou lopen.

Ze registreerden haar onder de naam op haar papieren: Amélie Dumas. Niet veel later kwam er een ambtenaar van de geheime dienst naar haar kijken, die bevestigde dat ze de vrouw was met de codenaam Teresa.

'Is ze soms een Engelse spionne?' vroeg een verpleegkundige aan een collega toen ze Amadea's status bekeek. Ze wisten dat ze uit Frankrijk kwam, maar dat was alles.

'Misschien wel. Ze heeft nog geen woord gezegd, dus weet ik niet welke taal ze spreekt.'

De verpleegkundige keek nog eens goed naar het dossier, maar daar werd ze niet wijzer van. De patiënte was niet in dienst bij het Engelse leger en ze was er heel erg aan toe. 'Misschien is ze een van ons.'

'Hoe dan ook, ze heeft heel wat meegemaakt.'

Pas drie dagen later kwam Amadea weer even bij kennis. Met holle ogen keek ze naar de verpleegkundige die haar verzorgde en zei in het Frans: 'Je suis l'épouse du Christ Crucifié.' Ik ben de bruid van de gekruisigde Christus. Toen vielen haar ogen weer dicht.

25

Op 6 juni waren de geallieerden in Normandië aan land gegaan en Amadea huilde toen ze het hoorde. Hier had ze voor gevochten en om gebeden, meer dan enige andere patiënt in het ziekenhuis. Half juni was ze zover dat ze in een rolstoel naar de tuin kon worden gebracht.

De artsen hadden haar inmiddels verteld dat ze waarschijnlijk nooit meer zou kunnen lopen, maar helemaal zeker wisten ze dat niet. Amadea beschouwde het verlies van het gebruik van haar benen als een niet te groot offer voor het behoud van haar leven en dat van een heleboel anderen, en toen ze met een deken over haar benen in de zon zat, kwam het bij haar op dat zij nu ook een van de nonnen in een rolstoel zou worden die door de jongere nonnen werden verzorgd. Zodra ze het ziekenhuis mocht verlaten, wilde ze terug naar het klooster. In Londen was ook een klooster van de zusters karmelietessen, in Notting Hill, en daar wilde ze eerst een bezoek brengen. Maar zover was het nog niet, want de brandwonden waren nog niet genezen en ze kreeg therapie voor haar rug en haar benen. Bovendien wilde ze de andere nonnen zo min mogelijk tot last zijn. Ze sloot haar ogen en hief haar gezicht naar de zon, en plotseling zei een bekende stem in een taal die niet bij die stem hoorde: 'Deze keer heb je het wel erg bont gemaakt, zuster.' Ze opende haar ogen en daar stond Rupert, in het uniform van een Engelse in plaats van een Duitse officier. Ze moest er even aan wennen. En zijn stem had zo vreemd geklonken omdat hij Engels had gesproken en geen Duits of Frans. Ze keek hem glimlachend aan en haar ogen begonnen te stralen. 'Ik heb gehoord dat je in je eentje het hele Franse spoorwegsysteem wilde opblazen en het halve Duitse leger erbij, en dat je dat aardig gelukt is.'

'Dank je wel voor het compliment, kolonel.' Hij was de eerste bekende die haar in het ziekenhuis opzocht en omdat ze het niet alleen moeilijk had vanwege haar verwondingen, maar ook opeens regelmatig nachtmerries had over Theresienstadt, was het bezoek van een oude vriend meer dan welkom. 'Wat heb jij al die tijd gedaan?' Hun laatste ontmoeting was alweer zes maanden geleden en toen was hij gewond geraakt. 'En hoe gaat het met je schouder?'

'Bij slecht weer heb ik er last van, maar dat zal op den duur wel minder worden.' Het was een gemene wond geweest, maar zijn artsen hadden hun best gedaan om die zo goed mogelijk te laten genezen. Hij had meer geluk dan zij. Voordat hij naar haar toe was gegaan, had hij een gesprek gehad met de arts die haar behandelde en die had gezegd dat ze er niet op moest rekenen dat ze ooit weer zou kunnen lopen. Hij had Amadea niet veel hoop gegeven en ze leek haar lot te hebben aanvaard. Hij vond het al een wonder dat ze nog leefde, maar wonderen hoorden natuurlijk bij haar overtuiging.

'Ik heb je bericht gekregen dat je veilig thuisgekomen was, dank je wel. Ik maakte me zorgen,' zei ze eerlijk toen hij op de bank tegenover haar zat.

'Ik heb me nog veel meer zorgen om jou gemaakt,' zei hij ernstig. 'Je hebt een verschrikkelijk ongeluk gehad.'

'Ik ben nooit goed geweest met explosieven,' zei ze, alsof ze het over het bakken van een appeltaart of een soufflé had.

'Dan kun je er misschien beter mee ophouden,' zei hij praktisch, met twinkelende ogen.

'Ben je soms gekomen om me te vragen of ik nog een keer mee wil naar Duitsland als je vrouw?' vroeg ze schalks. Ook al had ze doodsangsten uitgestaan, ze had het leuk gevonden met hem te werken. 'Misschien kun je nu ik in een rolstoel zit, zeggen dat ik je oma ben,' voegde ze er een beetje verlegen aan toe.

'Onzin. Over niet al te lange tijd loop je weer rond,' zei hij kortaf. 'Ze zeggen dat je hier volgende maand weg mag.' Hij had steeds naar haar toestand geïnformeerd en zoals beloofd ook Serge ervan op de hoogte gehouden, maar hij had met zijn bezoek gewacht tot ze weer wat aangesterkt was. Ze had twee ellendige maanden achter de rug, wist hij.

'Ja, en ik dacht dat ik dan naar het klooster in Notting Hill zou kunnen gaan. Ik wil de nonnen daar niet tot last zijn, maar ik kan nog een heleboel doen. Naaien bijvoorbeeld, al moet ik wel eerst weer oefenen,' zei ze met een zedig gezicht.

'Ik denk niet dat ze willen dat je hun tuin opblaast, dan zou je ze inderdaad tot last zijn,' zei hij glimlachend. Het deed hem goed haar weer te zien. Ondanks haar zware verwondingen zag ze er goed uit, weer even mooi als vroeger. Haar lange blonde haar hing los op haar rug en glansde in het zonlicht. 'Maar ik wil je een voorstel doen. Het is lang niet zo spannend als een reisje naar Duitsland, maar soms moet je er net zulke stalen zenuwen voor hebben.'

Ze keek hem verbaasd aan, want ze kon zich niet voorstellen dat ze de Britse geheime dienst nu nog van nut kon zijn. Haar werk als verzetsstrijdster was afgelopen, en hopelijk zou de oorlog over niet al te lange tijd ook afgelopen zijn. Ze had er heel lang haar best voor gedaan.

'Eerlijk gezegd heb ik hulp nodig bij de verzorging van mijn kinderen,' vervolgde Rupert. 'Ze zijn nu vijf jaar bij me, de kleintjes zijn groter geworden en halen allerlei streken uit. Ook de ouderen hebben een ferme hand nodig. Ik breng het grootste deel van mijn tijd in Londen door en ik heb iemand nodig die op hen kan passen tot deze ellende voorbij is. Daarna heb ik iemand nodig die me kan helpen hun ouders terug te vinden, als die nog leven. Alles bij elkaar heb ik mijn handen vol aan mijn twaalf kinderen en kan ik het echt niet langer alleen af,' eindigde hij op klagende toon, en Amadea lachte. 'Ik weet dat het erg veel gevraagd is dat je je terugkeer naar het klooster nog een poosje uitstelt om een oude vriend te helpen, maar ooit zijn we ongeveer een week getrouwd geweest, dus vind ik dat je me wel iets schuldig bent. Je kunt mij en mijn twaalf koters niet zomaar de rug toekeren.'

Amadea lachte nog steeds. Ze besefte dat hij eigenlijk iets voor haar wilde doen en omdat hij een bijzonder aardige man was, bracht hij het op deze manier.

'Dat meen je toch niet?' Ze werd weer ernstig en keek hem weifelend aan. Hoewel ze elkaar niet goed kenden, was er door de gevaren die ze samen hadden doorstaan een band tussen hen ontstaan. Ze waren verantwoordelijk geweest voor elkaars leven. En ze hadden samen belangrijk werk gedaan, waar ze trots op mocht zijn.

'Ik meen het wel. Ik ben erg veel van die kinderen gaan houden, maar mijn huishoudster kan ze niet aan. Ze is nu zesenzeventig; ze was vroeger mijn kinderjuf en later die van mijn zoontjes, maar voor mijn pleegkinderen heb ik iemand nodig die veel jonger is, iemand die ze bezig kan houden en overwicht heeft.'

'Ik weet niet of ik wel aan die eisen kan voldoen.' Amadea wierp een blik op de rolstoel en keek hem toen weer aan. 'Als ze het niet met me eens zijn, kunnen ze me zo van een klif duwen.'

'Dat doen ze niet, ze zijn echt erg lief,' zei hij, nu heel serieus. Het drong tot Amadea door dat hij het inderdaad meende. Ze kon zien dat hij veel om zijn pleegkinderen gaf, maar hij had gelijk. Hij had geen vrouw meer en een zesenzeventigjarige huishoudster was geen partij voor twaalf ouderloze kinderen. Rupert kon alleen in de weekends naar huis, naar East Sussex, had hij gezegd. Maar wanneer zou ze dan wel terug kunnen naar het klooster? Ze leefde nu al heel lang in de buitenwereld en het was hoog tijd dat ze terugging. Dat vertelde ze hem.

'Denk je niet dat ze het nog een paar maanden zonder je kunnen stellen?' vroeg hij hoopvol. 'De verzorging van deze kinderen is ook een oorlogstaak; net als jij zijn zij ook slachtoffers van de nazi's. En na de oorlog krijgen ze het extra moeilijk als ze horen wat er met hun ouders is gebeurd. De arme zielen.'

Nu werkte hij op haar gemoed, en ze keek hem aarzelend aan. Het leek wel of het lot er de hand in had haar uit het klooster te houden. Ze wilde God vragen wat Hij van haar verlangde, maar toen ze de uitdrukking in Ruperts ogen zag, wist ze het antwoord al. Ze moest voor die kinderen gaan zorgen. Misschien had God Rupert daarom weer naar haar toe gestuurd. Haar taak buiten het klooster zat er nog niet op en na drie jaar in de wereld kon ze daar nog wel een poosje langer blijven. Als het zo doorging, zou ze negentig zijn voordat ze haar definitieve gelofte mocht afleggen, maar ooit zou ze dat doen, dat wist ze nog steeds zeker.

'Ik heb de moeder-overste nog niet geschreven,' zei ze met een spijtig gezicht. 'Dat wilde ik deze week doen. Maar weet je wel zeker dat ik je kan helpen? Ik ben in dit ding nog niet erg handig, hoor.' Een enkele keer kon ze het niet helpen dat ze een beetje medelijden met zichzelf had, maar dan hield ze zich voor dat het Gods wil was en dat Hij haar op allerlei andere manieren had gezegend.

'Ik ben blij dat je je nog niet opnieuw ingeschreven hebt. Ik was bang dat je dat inmiddels al had gedaan, dat ik te laat zou zijn. Natuurlijk kun je ons helpen, wat maakt die rolstoel nu uit? Je hoeft alleen maar je stem te verheffen en ik zal je een dikke stok geven, dan kun je ze daarmee porren,' zei hij plagend.

Ze begon weer te lachen. 'Wanneer wil je dat ik kom?' vroeg ze opeens enthousiast. Nu ze ja had gezegd, wilde ze de kinderen het liefst zo gauw mogelijk ontmoeten. Opeens had ze een nieuw doel in haar leven, een belangrijk doel nu Rupert nog steeds zo vaak weg was. Terwijl ze haar nieuwe taak bespraken, bedacht Amadea dat zij en Rupert een heel vreemde relatie hadden. Aan de ene kant waren ze vreemden voor elkaar, aan de andere kant hadden ze bijna als man en vrouw geleefd en had dat een hechte vriendschap opgeleverd. Ze verheugde zich er steeds meer op voor zijn pleegkinderen te gaan zorgen en natuurlijk kon het klooster nog best een tijdje wachten. Het einde van de oorlog kwam in zicht en als ze dan de ouders van de kinderen terug hadden gevonden en ze waren vertrokken... Allerlei gedachten tuimelden door haar hoofd. Ze rechtte haar rug en vroeg Rupert de namen van de kinderen alvast voor haar op te schrijven, wat hij deed.

Rupert zag met een glimlach dat ze opleefde en ze praatten nog urenlang over de kinderen, zijn huis op het platteland, de twee dagen die ze in Parijs hadden doorgebracht en de vijf dagen in Duitsland. Amadea straalde toen hij haar terugbracht naar haar kamer. Ze hadden afgesproken dat ze over een maand rechtstreeks naar zijn huis in East Sussex zou komen, en hij had gezegd dat hij haar voor die tijd nog een paar keer zou bezoeken. Hij wilde zelf zien hoe ze vooruitging en hij vond het prettig bij haar te zijn.

Bij het afscheid kuste hij haar wang, en toen hij weg was, bad ze voor hem en voor zijn pleegkinderen.

26

De reis van het ziekenhuis naar East Sussex was zwaar voor Amadea. Ze had nog een klein beetje gevoel in haar onderrug en in haar benen, een soort prikkeling die pijnlijk werd als ze te lang in dezelfde houding bleef zitten, maar ze kon niet zelf gaan verzitten en ze was bang dat ze zich, wanneer de chauffeur haar aan het eind van de rit uit de auto zou tillen om weer in haar rolstoel te zetten, erg oncomfortabel zou voelen.

Rupert was de vorige avond thuisgekomen om voor de komst van Amadea met de kinderen te praten en hun op het hart te drukken dat ze aardig voor haar moesten zijn. Terwijl Amadea onderweg was, vertelde hij hun hoe moedig ze was en dat ze twee jaar geleden vijf maanden in een concentratiekamp had gezeten.

'Heeft ze toen mijn mama gezien?' vroeg een roodharig meisje met sproeten en zonder voortanden nieuwsgierig.

'Dat denk ik niet,' antwoordde hij. 'Hou daarmee op!' vervolgde hij streng tegen de tweeling, die elkaar met broodballetjes bekogelde. 'Als Amadea er is, moeten jullie je echt beter gedragen, hoor.' Maar ze kenden hem inmiddels en wisten dat ze hem om hun vinger konden winden. Het meisje met de sproeten, Rebekka, kroop graag bij hem op schoot als hij een verhaaltje voorlas. Ze sprak geen Duits, alleen Engels, omdat ze pas zes maanden was toen ze in Engeland aankwam. Nu was ze zes. Enkelen van de anderen spraken nog steeds een beetje Duits. Rupert had met Amadea afgesproken dat ze regelmatig Duits met de kinderen zou praten, anders zouden ze later niet meer met hun ouders kunnen communiceren - als hun ouders werden gevonden. Hijzelf begon ook wel eens in het Duits, dat hij net zo vloeiend sprak als Amadea, maar hij liet zich snel afleiden en ging dan weer over in het Engels. 'Ze is een heel aardige jonge vrouw en ook heel mooi om te zien. Jullie zullen allemaal van haar gaan houden,' zei hij bijna trots.

'Ga je met haar trouwen, papa Rupert?' vroeg de twaalfjarige Marta. Ze was een lang, mager blond meisje, zo stuntelig als een veulen. Alle kinderen noemden hem 'papa Rupert'.

'Nee, hoor,' antwoordde hij ernstig. 'Voor de oorlog was ze non en na de oorlog gaat ze terug naar het klooster.' Hij besefte dat Amadea dat nog steeds van plan was en dat haar verblijf in zijn huis tijdelijk zou zijn. Maar hij verheugde zich erop thuis te komen bij haar en de kinderen.

'Was ze echt een non?' De tienjarige Friedrich keek hem ongerust aan. 'Draagt ze dan zo'n wijde jurk en een raar ding op haar hoofd?'

'Nee, dat niet. Ze is nu geen non meer, maar dat was ze vroeger wel en dat wordt ze ook weer.' Hij vond het een afschuwelijke gedachte, maar hij respecteerde haar wens en dat moesten de kinderen ook doen.

'Wil je ons nog een keer vertellen hoe ze haar rug heeft gebroken?' vroeg Rebekka met een bezorgd gezicht. 'Dat ben ik alweer vergeten.'

'Ze heeft een trein opgeblazen,' zei hij op een toon alsof het een normale dagelijkse handeling was, zoals afval weggooien of de hond uitlaten.

'Dan moet ze inderdaad erg moedig zijn,' zei Hermann, de oudste jongen, vol ontzag. Hij was onlangs zestien geworden en begon er al echt uit te zien als een man.

'Dat is ze ook. Ze heeft de afgelopen twee jaar meegeholpen in het Franse verzet.' De kinderen knikten; ze wisten wat dat was. 'Heeft ze een geweer bij zich?' vroeg Ernst, een leergierige jongen van acht, nieuwsgierig. Hij had veel belangstelling voor geweren en Rupert had hem al een keer meegenomen op jacht.

'Dat hoop ik niet,' antwoordde Rupert lachend.

Even later kwam Amadea aan. Rupert ging naar buiten om haar met een kus hartelijk te verwelkomen, en ze keek belangstellend om zich heen. Hij woonde in een landhuis dat veel weg had van het voorouderlijke kasteel van haar vaders familie in de Dordogne, al maakten dit huis en het park eromheen een iets minder formele indruk.

Rupert bracht haar naar de woonkamer, waar de kinderen in hun nette kleren op haar zaten te wachten. De huishoudster, mevrouw Hascombs, had in de bibliotheek een lange tafel gedekt om met elkaar thee te drinken. Amadea had sinds het begin van de oorlog niet meer zo'n prachtig gedekte tafel vol lekkernijen gezien. De kinderen zagen er keurig uit, maar ze keken met grote ogen een beetje angstig naar haar en de rolstoel.

'Laten we eerst maar eens zien of ik jullie namen weet,' begon Amadea glimlachend, en even deed ze alsof ze weer een non was. Als ze zich verbeeldde dat ze haar habijt en sluier nog droeg, voelde ze zich minder naakt en kwetsbaar.

Papa Rupert had gelijk, dachten de kinderen. Ze had een lief, mooi gezicht en ze was niet oud. Wat jammer dat ze in die rolstoel zat!

'Jij bent Rebekka,' vervolgde Amadea, en ze wees naar de jongste met het rode haar. 'Jij bent Marta en jij Friedrich... Ernst, Hermann, Josef, Gretchen, Berta, Johann, Hans, Maximilian... en Claus.' De enige fout die ze had gemaakt was dat ze de tweeling, Johann en Josef, verwisseld had, maar de jongens leken zo sprekend op elkaar dat zelfs Rupert hen niet uit elkaar kon houden. Hij was verbaasd dat Amadea de anderen goed geraden had, en Amadea zei tegen de tweeling dat het haar speet.

'Ik weet het soms ook niet,' zei Rebekka goedig, en ze klom zomaar bij Amadea op schoot. Rupert schrok ervan; hij wilde niet dat de kinderen haar pijn zouden doen, maar Amadea leek er geen last van te hebben.

Mevrouw Hascombs kwam met uitgestoken hand naar Amadea toe en zei vriendelijk en uit de grond van haar hart: 'We zijn erg blij dat je gekomen bent.' Ze keek Amadea opgelucht aan, want het extra werk was veel te zwaar voor haar geweest. Amadea hoopte dat ze met de kinderen zou kunnen opschieten, maar ze zagen er lief uit en ze nam zich voor haar uiterste best voor hen te doen.

'Vertel ons eens hoe je die trein hebt opgeblazen,' zei Rebekka kalm toen ze thee dronken en scones aten. Rupert keek geschokt, maar Amadea moest erom lachen. Blijkbaar had hij hun het een en ander over haar verteld, dacht ze. Waarschijnlijk ook dat ze non was geweest, maar dat was niet erg.

'Nou ja, dat was natuurlijk geen goede daad,' antwoordde Amadea. 'Maar het was een Duitse trein, en omdat het oorlog is, was het toegestaan. Na de oorlog mag zoiets niet meer. In een oorlog gebeuren er veel dingen die normaal niet door de beugel kunnen.' Rupert knikte instemmend.

'Ze bombarderen ons aan één stuk door, dus mogen we ze best doodmaken,' zei Maximilian fel. Hij was dertien en hij wist al dat zijn ouders gestorven waren, dat had hij van familieleden gehoord. Soms plaste hij in bed en hij had nachtmerries. Dat had Rupert al tegen Amadea gezegd, omdat hij niet wilde dat ze voor verrassingen zou komen te staan. Soms wist hij niet wat hij met de kinderen aan moest, ook al was hij erg veel van ze gaan houden en gedroegen ze zich over het algemeen heel behoorlijk.

'Doen je benen pijn?' vroeg Marta meelevend. Ze maakte een zachtmoedige indruk, vond Amadea. Gretchen was een plaatje en Berta was erg verlegen. De jongens hadden blijkbaar te lang stilgezeten en werden ongedurig. Rupert had natuurlijk gezegd dat ze pas van tafel mochten om buiten te gaan voetballen wanneer iedereen klaar was.

'Nee, ze doen geen pijn,' antwoordde ze. 'Soms kan ik ze niet eens voelen en soms voel ik ze een beetje.' Ze zei er niet bij dat haar rug wel vaak pijn deed, bijna ondraaglijk veel pijn, en dat die vol afschuwelijke littekens zat.

'Denk je dat je ooit weer zult kunnen lopen?' vroeg Berta.

'Dat weet ik niet.' Amadea glimlachte kalm en Rupert voelde een steek van medeleven in zijn hart. Hij hoopte het van harte, want dat verdiende ze. 'Dat moet ik gewoon afwachten.' Ze berustte in haar lot.

Amadea stelde voor dat ze naar buiten zouden gaan zodat ze het park kon bekijken. De jongens vlogen de deur al uit en renden even later opgewonden achter een voetbal aan.

'Je weet precies hoe je met ze moet omgaan,' zei Rupert vol bewondering. 'Dat wist ik wel. Je bent precies wat ze nodig hebben, een moederfiguur. Die hebben ze vijf jaar niet gehad en misschien zien ze hun eigen moeder nooit meer. Mevrouw Hascombs is eerder een grootmoeder voor ze.'

Amadea wist dat ze te jong was om voor allemaal een moeder te zijn, maar een oudere zus was goed genoeg. Dat was ze voor Daphne ook geweest en daar had ze van genoten. Zijzelf had ook baat bij haar nieuwe functie.

Bij het avondeten praatten ze ook over andere dingen dan de oorlog. De kinderen vertelden Amadea over hun vriendjes en vriendinnetjes, hun school en hun hobby's. Rebekka bedacht een perfecte naam om haar mee aan te spreken: Mamadea. De andere kinderen waren het ermee eens dat papa Rupert en Mamadea voor zolang het nog zou duren samen hun ouders waren.

Daarna liep alles al gauw op rolletjes. Rupert vertrok maandags naar Londen en kwam vrijdagsmiddags terug. Hij was erg onder de indruk van de manier waarop Amadea met de kinderen omging. Op de eerste vrijdagavond dat hij terug was, vierde ze tot zijn verbazing en ontroering de sabbat met hen; ze had gelezen hoe dat moest. Ze stak kaarsen aan, las het gebed voor en verdeelde het gevlochten brood. Voor het merendeel van de kinderen was het als een terugkeer naar een geliefde plek in hun verleden.

'Daar heb ik nooit aan gedacht! Hoe wist je wat je moest doen?' vroeg Rupert.

'Uit een boek,' antwoordde ze glimlachend. De kleine plechtigheid had haar eveneens geraakt; het vieren van de sabbat was ook een onderdeel van haar eigen verleden, al had zijzelf het nooit meegemaakt.

'Volgens mij doen ze dat niet in een klooster,' zei hij.

Ze lachte. Ze konden het erg goed met elkaar vinden, dat hadden ze in Parijs al gemerkt. Toen ze een keer herinneringen ophaalden aan die tijd, had hij het over het perzikkleurige satijnen nachthemd gehad en plagend gezegd: 'Als je in bed nog verder bij me vandaan was gaan liggen, was je als een Indiase goeroe gaan zweven.'

'Ik vond het grappig zoals je de volgende morgen het beddengoed verkreukelde,' had ze lachend geantwoord. 'Dat was ik aan mijn reputatie verplicht!' Hij had haar triomfantelijk aangekeken.

De zomerdagen vlogen om en Amadea had het te druk om het klooster te missen. Ze naaide voor de kinderen, ze las hen voor, ze deed spelletjes met hen, ze berispte hen als het nodig was en droogde hun tranen. Ze sprak Duits met degenen die dat nog konden en wilden, ze gaf Duitse les aan de rest en Franse les aan allemaal. Het was goed om veel talen te spreken, zei ze. De kinderen bloeiden op en Rupert genoot van de weekends thuis. 'Wat jammer dat ze non is,' zei Marta somber toen ze op een zondag met Rupert aan de ontbijttafel zat. Amadea en de jongens waren al weg, ze waren gaan vissen in het meer dat bij het landgoed hoorde en dat ze het Papameer noemden.

'Dat vind ik ook,' antwoordde hij openhartig. Ze spraken niet meer over Amadea's terugkeer naar het klooster, maar hij wist dat ze haar roeping niet had verdrongen.

'Soms vergeet ik dat helemaal,' bekende Marta.

'Ik ook.'

'Denk je dat je haar ooit kunt overhalen niet terug te gaan?' vroeg ze voorzichtig. De kinderen hadden het er onderling al meerdere keren over gehad en ze wilden Amadea niet meer missen.

'Ik denk het niet. Je wordt niet zomaar non en ze heeft al zes jaar in een klooster gezeten. Ik mag niet proberen haar op andere gedachten te brengen.' Marta kreeg de indruk dat hij eerder tegen zichzelf praatte dan tegen haar.

'Ik vind van wel.'

Hij glimlachte. Soms vond hij dat ook, maar hij durfde niet, hij was bang dat ze dan boos zou worden en meteen zou vertrekken. Sommige dingen waren taboe. Hij respecteerde haar wens, ook al was hij het er niet mee eens. Het ging om haar toekomst en daar had hij niets over te zeggen. Hij wist niet eens hoe hij het onderwerp zou moeten aanroeren. Ze kon erg koppig zijn, vooral als het om haar overtuiging ging. Ze had een sterke geest; soms deed ze hem wat dat betrof aan zijn overleden vrouw denken. In andere opzichten waren ze totaal verschillend.

Als hij naar Amadea keek terwijl ze met de kinderen bezig was en nadacht over hun vreemde gezin, verlangde hij er soms naar weer getrouwd te zijn. Maar zoals het nu ging, was het ook heel prettig.

Ze genoten allemaal van de zomervakantie. Voordat de kinderen weer naar school moesten, maakten ze een uitstapje naar Brighton. Op de boulevard duwde Rupert Amadea in de rolstoel terwijl de kinderen zich vermaakten op de kermis. Hij zag dat ze met een verlangende blik naar het strand keek, waar ze met de rolstoel niet konden komen.

'Soms wilde ik dat ik weer kon lopen,' zei ze weemoedig, hoewel ze heel behendig omging met de rolstoel en geen moeite had om de kinderen bij te houden.

Hij voelde met haar mee. 'Misschien moeten we weer eens naar de dokter,' zei hij. Ze was al drie maanden uit het ziekenhuis, waar de artsen niets meer voor haar konden doen. Misschien zou ze ooit weer kunnen lopen, misschien ook niet. Voorzover Rupert wist, was er niets aan haar toestand veranderd. Ze praatte er zelden over en dit was de eerste keer dat ze liet merken hoe ze eronder leed.

'Ik denk niet dat de dokter er iets aan kan veranderen, en meestal denk ik er niet eens aan. Daar geven de kinderen me geen tijd voor.' Ze draaide haar hoofd om en keek hem aan met de tedere blik die hem altijd deed wensen dat de situatie anders was. 'Dank je wel dat je me hier hebt laten komen om voor je kinderen te zorgen, Rupert.' Behalve de eerste jaren in het klooster was ze haar hele leven nog nooit zo gelukkig geweest. Elke dag bracht nieuw geluk. Dat ze nu Mamadea was, vond ze bijna net zo fijn als vroeger zuster Teresa te zijn. Maar ze wist dat ook hier een eind aan zou komen. Een deel van de kinderen zou weer naar huis gaan en dat was veel beter voor hen. Ze hoorden bij hun ouders te zijn. Rupert en zij waren plaatsvervangers, al deden ze nog zo hun best. Rupert was fantastisch met hen; vaak kwam het bij haar op dat hij zijn eigen zoons wel heel erg moest missen. Overal stonden foto's van hen, Ian en James, en van zijn overleden vrouw Gwyneth, een Schotse.

'Ik zou echt niet weten hoe we het zonder je hadden gered,' zei Rupert. Hij ging op een bank zitten waar hij de kinderen kon zien en ze rolde de stoel naar hem toe. Ze keek ontspannen en opgewekt om zich heen en haar lange blonde haar, dat ze graag los droeg, wapperde in de wind. Hij wist dat ze het leuk vond het haar van de meisjes te borstelen, zoals haar moeder dat vroeger bij haarzelf en haar zusje had gedaan. 'Ik kan me niet eens meer herinneren hoe het ging toen je er nog niet was.' Hij dacht even na en vervolgde abrupt: 'Ik vertrek donderdag voor een speciale opdracht.' Dat mocht hij haar eigenlijk niet vertellen, maar hij vertrouwde haar volkomen.

Ze keek hem geschrokken aan. 'Dat is niet waar,' zei ze, alsof ze het door het te ontkennen kon voorkomen. Maar ze zag aan zijn ogen dat het wel waar was.

'Het is wel waar.' Hij keek ook niet enthousiast. In de weekends was hij liever thuis bij haar en de kinderen, maar de oorlog was nog niet afgelopen.

'Moet je naar Duitsland?' vroeg ze fluisterend, terwijl de angst haar bekroop. Dan zou hij opnieuw in gevaar verkeren, bovendien kon ze zich haar leven zonder hem niet meer voorstellen.

'Iets dergelijks,' antwoordde hij vaag.

Ze wist dat hij haar niet mocht vertellen wat zijn reisdoel was, want dat was zeer geheim. Hij was een spion op het hoogste niveau, hij wist precies wat er gaande was. Ze vroeg zich af of hij naar Frankrijk, naar Duitsland of nog verder naar het oosten zou gaan, en het kwam bij haar op dat zijzelf in Frankrijk erg veel geluk had gehad. In tegenstelling tot heel veel anderen had ze het overleefd.

'Ik wilde dat ik met je mee kon,' zei ze, de rolstoel even vergetend. Maar toen schoot het haar weer te binnen dat ze gehandicapt was en hem niet meer kon helpen.

'Ik niet,' zei hij bot. Hij wilde niet dat ze haar leven ooit nog op het spel zette; zij had genoeg gedaan en ze bofte dat ze nog leefde.

'Ik zal vreselijk in angst zitten,' bekende Amadea met een bezorgd gezicht. 'Hoe lang blijf je weg?'

'Een tijdje.'

Dat mocht hij dus ook niet vertellen, maar uit zijn antwoord begreep ze dat hij niet meteen terug zou komen. Zwijgend keek ze hem aan. Ze wilde van alles zeggen, maar ze wist niet hoe, en hij zei ook niets meer.

Het viel de kinderen op dat Amadea op de terugweg erg stil was, en Berta vroeg of ze zich niet lekker voelde.

'Jawel, hoor, lieverd. Ik ben alleen maar een beetje moe van al die zeelucht.' Maar dat was niet de oorzaak, dat besefte Rupert ook.

Die avond in bed lag ze nog heel lang aan Rupert en zijn nieuwe opdracht te denken. Haar slaapkamer lag aan het ene eind van de gang, de zijne aan het andere eind. Bij haar aankomst was ze diep onder de indruk geweest van de luxueuze inrichting van het huis. Rupert had haar de mooiste logeerkamer gegeven, hoewel ze hem had verzekerd dat een van de dienstbodenkamers ook goed was. Maar daar had hij niet van willen horen, ze moest een comfortabel onderkomen hebben, vond hij. Het was onmogelijk zich in dit huis aan haar gelofte van armoede te houden, had Amadea al gauw beseft. Met de andere geloften had ze minder moeite.

Na net als Amadea niet veel te hebben geslapen, vertrok Rupert de volgende morgen weer naar Londen. Hij had de kinderen niet van zijn aanstaande missie verteld, maar Amadea kon aan niets anders meer denken. Hij had toestemming gekregen om woensdag terug te komen en de nacht in East Sussex door te brengen, dan zou hij donderdagavond vertrekken. Amadea had geen rust meer. Tegen haar gewoonte in werd ze boos toen een van de jongens een cricketbal door een ruit gooide, en meteen zei ze dat het haar speet. Hij nam het sportief op en zei dat zijn eigen moeder wel eens veel harder tegen hem had geschreeuwd, en daar moest ze om lachen.

Toen Rupert woensdag thuiskwam, was ze zo blij hem te zien dat ze haar armen om hem heen sloeg en hem een kus op zijn wang gaf. Ze wist dat ze niets meer mocht vragen, dat ze tijdens zijn afwezigheid alleen nog maar voor hem kon bidden en hopen dat hij terugkwam.

Rupert verzekerde haar nogmaals dat hem niets zou overkomen. Daarna lieten ze het onderwerp rusten en aten met de kinderen in de grote eetkamer, die anders alleen bij feestelijke gelegenheden werd gebruikt. De kinderen vermoedden dat er iets aan de hand was en keken hen vragend aan.

'Papa Rupert gaat op reis,' kondigde Amadea opgewekt aan, maar de oudere kinderen zagen aan de blik in haar ogen dat het geen normale reis zou zijn.

'Gaat hij Duitsers vermoorden?' vroeg Hermann blij.

'Natuurlijk niet.'

'Wanneer kom je terug?' vroeg Berta aan Rupert.

'Dat weet ik niet. Als ik weg ben, moeten jullie goed op elkaar en op Mamadea passen. Ik kom zo gauw mogelijk terug,' beloofde hij. Voordat de kinderen naar bed gingen, omhelsde hij hen en zei dat hij de volgende ochtend al heel vroeg weg moest. Daarna bleven Rupert en Amadea nog heel lang over van alles en nog wat zitten praten, en ze vonden troost in elkaars gezelschap. Pas diep in de nacht droeg hij haar de trap op en zette haar boven weer in haar rolstoel. Als hij niet thuis, was, hielpen de jongens haar altijd.

'Als je wakker wordt, ben ik al weg,' waarschuwde hij. Hij deed zijn best om niet somber te kijken, maar hij vond het afschuwelijk dat hij haar voor langere tijd moest verlaten.

'Nee hoor, ik wil je uitzwaaien,' zei ze glimlachend.

'Dat hoeft echt niet, hoor.'

'Dat weet ik, maar dat wil ik.'

Hij wist dat het geen zin had erover te redetwisten, dus kuste hij haar op haar wang en liep naar zijn slaapkamer, terwijl zij naar de hare ging. Daarna lag hij in bed en wilde dat hij zo vrijmoedig kon zijn om naar haar toe te gaan en haar in zijn armen te nemen, maar hij vreesde dat ze dan bij zijn terugkeer verdwenen zou zijn. Tussen hen liep een grens die hij niet mocht overschrijden.

Zoals ze had gezegd, zat ze toen hij de volgende ochtend al heel vroeg uit zijn slaapkamer kwam al in de gang op hem te wachten. Ze had haar nachthemd nog aan, met een ochtendjas eroverheen, en ze zag er rozig en jong uit. Toen ze hem ernstig in zijn uniform door de gang naar zich toe zag komen, salueerde ze, waar hij om moest lachen.

'Wil je me de trap af dragen?' vroeg ze nonchalant.

Hij aarzelde. 'Dan kun je niet meer naar boven; de kinderen zijn nog niet op.'

'Ik moet toch nog van alles doen.' Ze wilde zo lang mogelijk bij hem zijn.

Hij droeg haar de trap af, zette haar op een stoel, haalde haar rolstoel naar beneden en zette haar erin. In de keuken zette ze thee en warmde een scone voor hem op, en toen konden ze zijn vertrek niet langer uitstellen. Ze ging met hem mee naar de voordeur en reed het bordes op. Het was een frisse septembermorgen. Hij gaf haar een kus op beide wangen. 'Pas goed op jezelf, Mamadea.'

'Ik zal voor je bidden.' Ze keken elkaar indringend aan.

'Dank je.' Hij zou haar gebeden nodig hebben, want hij zou in Duitsland worden gedropt voor een missie die wel drie weken zou kunnen duren. Hun ogen lieten elkaar niet los. Ten slotte draaide hij zich om en liep met ferme stappen het bordes af, maar net toen hij in de auto wilde stappen, riep ze zijn naam. Hij draaide zich om en zag dat ze haar hand naar hem uitstrekte alsof ze hem wilde tegenhouden.

'Ik hou van je, Rupert!' riep ze. Ze kon de woorden niet meer inslikken en alle liefde die ze voor hem voelde, welde in haar op. Even keek hij alsof hij een emmer koud water over zich heen had gekregen en toen vloog hij weer naar haar toe. 'Meen je dat?' vroeg hij ongelovig.

'Dat denk ik wel... Nee, ik weet het zeker.' Ze keek hem aan alsof het einde van de wereld nabij was. Ze besefte wat het voor haar betekende, en dat besefte hij ook.

Zijn ogen lichtten op terwijl er een grote glimlach op zijn gezicht verscheen. 'Dan hoef je toch niet zo ongelukkig te kijken? Ik hou ook van jou! Als ik terug ben, praten we erover. Denk eraan dat je niet van gedachten verandert, hoor!' Hij kuste haar op haar mond en keek haar nog een ogenblik innig aan. Hij kon nauwelijks bevatten wat er opeens was gebeurd en het maakte hem zielsgelukkig, maar nu moest hij echt weg.

Vanuit de auto zwaaide hij nog een keer en Amadea keek hem glimlachend na, en ze wierp hem nog een kushand toe. Zij kon het ook nog niet bevatten, maar het besluit was als vanzelf genomen. Hier hadden ze al die tijd naartoe geleefd. Toen de auto de weg op draaide, bleef ze nog een poosje met de zon op haar gezicht zitten en bad om zijn veilige terugkeer.

27

Ruperts afwezigheid leek voor Amadea een eeuwigheid. Eerst had ze zich voortdurend zorgen gemaakt, vervolgens had ze zich steeds voorgehouden dat hem niets zou overkomen en na een paar weken raakte ze in paniek. Ze wist niet hoe lang hij had moeten wegblijven, maar eind oktober was ze ervan overtuigd dat er iets mis was gegaan. Toen ze de onzekerheid niet langer kon verdragen, belde ze de geheime dienst. Degene die de telefoon aannam, noteerde wat ze wilde weten en zei dat iemand terug zou bellen. Een week later gebeurde dat ook - inmiddels was het november. De man vertelde haar niet waar Rupert was, maar hij gaf wel toe dat ze al een hele poos niets van hem hadden gehoord. Zonder het duidelijk te stellen, deelde hij haar mee dat Rupert werd vermist. Ze viel bijna flauw van schrik, maar ze vermande zich voor de kinderen. Ze had geen keus. Ze hadden hun ouders al moeten achterlaten en ze wilde niet dat ze zouden denken dat Rupert nu ook niet terugkwam. Pas als ze dat zeker wist, zou ze het de kinderen vertellen. Ze bad met hart en ziel voor zijn veiligheid en ze was dolblij dat ze op het laatste moment van hun afscheid nog tegen hem had gezegd dat ze van hem hield. Dat wist hij tenminste, en hij had ook gezegd dat hij van haar hield. Nu moesten ze afwachten of ze ooit weer samen zouden zijn. De man van de geheime dienst had gezegd dat hij zou bellen als hij meer wist, maar dat gebeurde niet.

Om niet gek te worden van angst, bedacht ze een plan om de kinderen bezig te houden. Ze zei dat papa Rupert het vast geweldig zou vinden als ze een orkestje zouden vormen en bij zijn thuiskomst voor hem zouden spelen. Ze regelde dat ze allemaal een instrument kregen en ze liet hen zingen bij de piano. Natuurlijk moesten ze nog een heleboel leren, maar ze vonden het geweldig. Na een maand oefenen begon het al een beetje op muziek te lijken.

Op een avond zongen ze een liedje terwijl Rebekka bij Amadea op schoot zat. Ze was moe en zoog op haar duim. Ze was verkouden en wilde niet meezingen. Opeens keek ze Amadea aan en zei boos: 'Niet met je voet de maat tikken, mama, dat wiebelt.' Amadea staarde haar verbaasd aan en de anderen hielden op met spelen. De voorsten hadden gehoord wat Rebekka zei en de rest wilde weten wat er aan de hand was.

'Doe het nog eens, mama,' moedigde Berta Amadea aan, en ze keken allemaal naar haar voeten. Inderdaad, ze kon ze een heel klein stukje op en neer bewegen en zelfs haar benen iets optillen. Ze was zo in beslag genomen door de kinderen en haar zorgen om Rupert dat ze niet had gemerkt dat haar conditie verbeterd was.

'Kun je ook lopen?' vroeg een van de tweeling.

'Dat weet ik niet,' antwoordde ze met een angstig gezicht. De kinderen kwamen in een kring om haar heen staan en Josef stak zijn handen naar haar uit.

'Probeer het dan eens. Als je een trein kunt opblazen, kun je ook lopen.' Het gaf haar moed. Heel langzaam drukte ze zich omhoog, stond op en deed één stap naar hem toe. Voordat ze viel, ving Johann haar op. Maar ze had één stap gelopen! Ze sperde haar ogen wijd open van verbazing en de kinderen keken haar lachend aan. Voorzichtig deed ze nog een stapje, en toen nog een, en nog een. Toen moest ze weer gaan zitten. Ze trilde over haar hele lichaam en ze was opeens doodmoe. Ze had gelopen! De tranen stroomden over haar wangen en de kinderen klapten jubelend in hun handen.

'Mama kan weer lopen!' riep Marta triomfantelijk.

Daarna oefenden ze niet alleen elke dag hun muziek, maar hielpen de kinderen Amadea steeds verder te lopen.

Begin december kon ze met hulp van een van de grote jongens langzaam de hele kamer door lopen. Af en toe wankelde ze, maar het ging elke dag beter. Helaas hadden ze nog steeds niets van Rupert gehoord. Er werd niet aangenomen dat hij dood was, maar verder kreeg Amadea geen enkele informatie. Ze was niet zijn vrouw, dus daar had ze geen recht op. Maar inmiddels was hij al twee maanden weg en ze was ervan overtuigd dat het niet de bedoeling was dat zijn opdracht zo lang zou duren. Elke avond in bed vroeg ze zich af of hij net als zij zwaargewond was geraakt en ergens verborgen werd gehouden. Of misschien was hij wel in een kamp terechtgekomen! Als ze hem in zijn Duitse uniform hadden betrapt, was hij meteen doodgeschoten. Allerlei mogelijkheden gingen steeds weer door haar hoofd en ze waren allemaal even erg.

Twee weken later vierde Amadea om zichzelf en de kinderen af te leiden Chanoeka met hen. De afgelopen jaren hadden ze alleen aan Kerstmis gedaan, maar deze keer zouden ze beide feesten vieren. Ze maakten papieren dreidels en de kinderen deden haar voor hoe ze ermee moest tollen. En ze leerden haar liedjes die bij het lichtfeest hoorden. Op de dreidels stond in Hebreeuwse letters: 'Hier is een groot wonder gebeurd' en dat vond Amadea heel toepasselijk. Ze kon weer lopen! En haar orkestje speelde steeds beter.

Op de tweede avond van Chanoeka stonden de kinderen met ingehouden adem om Amadea heen terwijl ze de kaarsen aanstak. De kamer was feestelijk versierd en bij een aantal van hen bracht het herinneringen boven uit hun jeugd. Plotseling keek Rebekka om en slaakte een kreet.

'Vieren we de kerst vroeg dit jaar?'

'Nee, we vieren Chanoeka,' antwoordde Amadea, en toen draaide zij zich ook om en slaakte eveneens een kreet. Daar stond Rupert!

De kinderen renden juichend naar hem toe en Amadea volgde langzaam, terwijl hij met verbaasde ogen naar haar keek. 'Je loopt,' zei hij verwonderd. Zijn ene arm lag in een mitella en hij was broodmager, maar zo te zien mankeerde hem verder niets. Hij was in twee maanden door half Duitsland gelopen en uiteindelijk terechtgekomen bij het verzet in de Elzas, waar hij uit een dorp in de buurt van Straatsburg was opgehaald. Hij had drie verschrikkelijke maanden achter de rug, net als Amadea. Hij sloeg zijn gezonde arm om haar heen en ze omhelsden elkaar innig. 'Ik heb nooit gedacht dat je ooit weer zou lopen,' zei hij eerlijk.

'Ik ook niet.' Ze drukte zich tegen hem aan, zielsgelukkig omdat hij weer veilig thuis was. 'Ik heb vreselijk om je in angst gezeten.' Ook hij had doodsangsten uitgestaan, maar hij had zijn opdracht tot een succesvol einde gebracht.

'Na wat je bij ons afscheid tegen me had gezegd, moest ik terugkomen.' Ze waren het geen van beiden vergeten en ze wisten dat ze belangrijke beslissingen moesten nemen, vooral Amadea.

'Papa, we hebben een orkest!' riep Rebekka trots. De anderen mopperden dat ze de verrassing bedorven had, maar toen ze twee liedjes voor hem speelden, toonde hij blijde verbazing. De kinderen mochten tot bijna middernacht opblijven en ze vertelden Rupert over de manier waarop ze Chanoeka vierden.

'Het lijkt wel of je teruggaat in de tijd,' zei hij plagend tegen Amadea toen ze eindelijk samen hand in hand bij de haard zaten. Amadea kon het nog steeds niet geloven dat hij echt terug was.

'Ik vind het belangrijk dat een deel van hun geschiedenis behouden blijft,' zei ze. Bovendien riep het ook in haarzelf iets wakker, en stelde ze zich voor hoe haar moeder als kind hetzelfde had gedaan. Er waren zoveel joden omgekomen dat ze het als een manier beschouwde om hen te eren en als ze de gebeden zei, leek het alsof ze op de achtergrond hun stemmen hoorde.

'Ik wil je niet meer verliezen, Amadea. Ik ben door half Duitsland gelopen om weer bij jou te zijn en nu mag je niet meer bij me weggaan,' zo roerde hij opeens het belangrijkste onderwerp aan.

Ze keek hem aan. 'Nee, dat doe ik ook niet. Al voor je vertrek wist ik wat ik echt wilde, daarom zei ik toen dat ik van je hield.

Terwijl ik altijd had gedacht dat ik uiteindelijk terug zou gaan naar het klooster.' Even trok ze een spijtig gezicht, maar ze wist nu heel zeker dat ze voortaan bij hem hoorde, en bij de kinderen die over zouden blijven. Ze had de afgelopen jaren van alles meegemaakt en ook door haar schuld waren er mensen gestorven, maar ze had altijd haar best gedaan om anderen te redden en te helpen. De keus was niet moeilijk meer, ze wilde bij hem blijven, al zou ze heus wel eens een beetje weemoedig aan het klooster terugdenken. Maar toen hij zo lang wegbleef, was het haar nog eens goed duidelijk geworden hoeveel ze van hem hield.

'Ik was altijd bang dat je terug zou willen en daar wilde ik geen invloed op uitoefenen,' zei Rupert.

'Dank je wel dat je mijn wens hebt gerespecteerd.' Amadea keek hem liefdevol aan. Ze moest er nog aan wennen dat ze nooit meer een non zou zijn en zijn vrouw zou worden; het leek nog een droom.

'Als je echt weg had gewild, als dat je gelukkig zou hebben gemaakt, had ik je laten gaan. Maar dat lijkt al heel lang geleden, want nu zou ik het niet meer kunnen verdragen.' Hij trok haar naar zich toe en omhelsde haar. In de afgelopen drie maanden was hij vaak bang geweest dat hij haar nooit meer zou zien, en nu zaten ze hier en wisten ze dat ze bij elkaar hoorden. Ze hadden allebei heel veel meegemaakt, geliefden verloren en de dood in de ogen gekeken, en dit geluk hadden ze verdiend.

Even later deden ze alle lichten uit en droeg hij haar naar boven. Ze had nog een beetje moeite met traplopen, maar ook dat ging steeds beter. Boven aan de trap kuste hij haar opnieuw en toen ze hem met een verlegen lachje welterusten wenste, begon hij te lachen. Ze waren niet het zogenaamde echtpaar in pyjama en satijnen nachthemd in een hotel in Parijs, maar papa Rupert en Mamadea in een huis vol kinderen in East Sussex. Alles op zijn tijd, en ze hadden nog een heel leven voor zich.

28

Hun huwelijk werd voltrokken door een priester en een rabbijn sprak een zegen uit. De kinderen stonden om hen heen. De kinderen die ze samen verzorgden en van wie er een heleboel zouden blijven. Als ze geluk hadden, zouden ze zelf ook kinderen krijgen, al zou Rupert zijn zoontjes nooit vergeten. Amadea legde eindelijk haar definitieve gelofte af - niet op de manier die ze had verwacht, maar zoals het blijkbaar moest zijn. Het leven met al zijn keerpunten, angst, verdriet en zegeningen had hen over allerlei kronkelpaden bij elkaar gebracht op een vredige plek waar ze gelukkig waren. Te midden van de echo's van allen van wie ze gehouden hadden en die van hen hadden gehouden, hadden ze elkaar gevonden.

Table of Contents

- Inhoud
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28