Zoya
Author: Danielle Steel
Date: 1988-01-02T08:00:00+00:00
Keywords: Romance; Fiction; Historical Fiction; Historical; Chick Lit; Russia; Drama; Historical Romance; Novels; Contemporary
Description: En betagende skildring af kærlighedens væsen og uvæsen og af den russiskfødte Zoyas omtumlede tilværelse – fra ung overklassepige på flugt fra sit kaotiske hjemland til moden og stærk forretningskvinde i tressernes Amerika.Danielle Steel (f. 1947) mestrer som ingen anden kunsten at skrive spændende underholdningsromaner om romantiske forviklinger. Hun har skrevet mere end 100 bøger og er oversat til mere end 40 sprog. Med over 650 millioner solgte bøger på verdensplan og over tyve af hendes titler filmatiseret er hun elsket af læsere over hele kloden.
Publisher: Saga Egmont

>

Inhoud

Tijdens de Russische revolutie worden de ouders en broer van de roodharige gravin Zoya vermoord. Samen met haar grootmoeder slaagt Zoya erin op spectaculaire wijze naar Parijs te vluchten.

Uit geldgebrek solliciteert Zoya bij het Russische ballet als danseres. Zo ontmoet zij de invloedrijke Amerikaanse miljonair Clayton Andrews en er ontstaat een hartstochtelijke liefdesrelatie.

Samen met haar geliefde vertrekt Zoya naar New York, niet vermoedend welke tragedies haar nog te wachten staan...

Liefste Maxx

Wees nooit te jong, nooit te oud
wees altijd sterk genoeg
om te leven en te vragen,
en lief te hebben
wees altijd aardig.

Hopelijk ontvang je de vele zegeningen
van het leven,
en zullen je lasten niet te zwaar zijn.

Met de wind in je rug,
de zon in je ziel
en onze liefde in je hart,
voor nu en voor eeuwig.

Mijn hart zal altijd
voor jou en je vader kloppen,
mijn liefde en mijn leven
zijn voor altijd van jullie.

DS.

ZOYA

Zwervend door de wereld
op betoverende plaatsen,
geliefde
gezichten
fluisterend
over het verleden
wolken
van herinneringen
drijven snel voorbij
en het leven
zelf
zal nooit meer
helemaal
hetzelfde
zijn zoals het
lang geleden was,
de paleizen,
de herinneringen,
de dromen,
de opzet
van alles wat eens was
van alles wat geweest
zou zijn
en geweest had kunnen zijn
en wat zij eens
had gezien,
een betoverend leven
van paleizen
en feesten.

al dit zou neerdwarrelen
als sneeuw,
al dit zou verdwijnen
heel snel
als regen,
het gelach,
de muziek,
de schoonheid, de pijn,
de vrienden,
de glimlachjes
die zij achterlieten,
de herinneringen
zo zacht als dauw,
als satijn
op haar wang.

een leven over
om te zoeken
opnieuw
wat was alles
snel voorbij gegaan,
zacht, geliefd
een winterlied.

in een omhulsel van
liefde gewikkeld,
een leven vol vuur
snel
opgebrand
en zoveel
ging veel te snel.

Deel een

ST. PETERSBURG

1

Zoya deed haar ogen weer dicht toen de trojka over de glad bevroren grond vloog. De zachte mist van sneeuw leek vochtige kusjes op haar wangen achter te laten waardoor haar fluweelzachte wimpers wel kant leken. Ze luisterde naar de zachte muziek van de paardebelletjes. Als kind was ze al dol op dit geluid geweest. Met haar zeventien jaar voelde ze zich nu volwassen, ze was ook eigenlijk al een vrouw. Maar als Feodor de glanzende zwarte paarden met de zweep door de sneeuw voor zich uit dreef... sneller... sneller... voelde ze zich altijd weer een klein meisje. Toen ze haar ogen weer open deed kon ze het dorpje net even buiten Tsarskoje Selo zien. Ze glimlachte even toen ze haar ogen half dichtkneep om de twee paleizen vlak achter het dorp te zien. Daarna duwde ze haar dikke met bont gevoerde handschoen iets terug om te zien hoe lang het had geduurd. Ze had haar moeder beloofd om voor het diner thuis te zijn... en dat zou ze ook zijn als ze niet te lang bleven praten... maar was dat mogelijk? Marie was haar beste vriendin, bijna een zuster.

De oude Feodor keek even om en glimlachte tegen haar terwijl ze opgewonden lachte. Het was een geweldige dag geweest. Ze ging altijd graag naar balletles en zelfs nu lagen haar balletschoentjes weggestopt op de stoel naast haar. Dansen was iets heel speciaals, sinds haar prilste jeugd was het altijd al haar grote liefde geweest en ze had wel eens zachtjes tegen Marie gezegd dat ze het liefst naar het Maryinski zou willen weglopen om daar te wonen en dag in dag uit met de andere dansers te oefenen. Ze glimlachte bij de gedachte daaraan. Het was een droom die ze niet onder woorden mocht brengen. Mensen zoals zij werden geen professionele dansers. Maar ze wist al sinds haar vijfde dat ze talent had. En haar lessen bij madame Nastova gaven haar tenminste de kans om haar favoriete studie te volgen. Ze werkte hard als ze daar was en verbeeldde zich dan altijd dat de grote dansmeester Fokine haar op een dag zou ontdekken. Maar haar gedachten gingen snel van het ballet naar haar jeugdvriendin toen de trojka zich door het dorpje spoedde, op weg naar haar nichtje Marie.

De vader van Zoya, Konstantin, en de tsaar waren verre neven en haar eigen moeder was net als die van Marie, van Duitse afkomst. Ze hadden alles gemeen, hun liefhebberijen, hun geheimen, hun wereld. Ze hadden dezelfde angsten en dezelfde verrukkingen als kind doorgemaakt en ze moest haar nu eenvoudig even zien ook al had ze haar moeder beloofd dat ze het niet zou doen. Het was ook raar, waarom zou ze haar niet mogen bezoeken? Ze zou de anderen die ziek in hun kamers lagen, niet zien en Marie was gezond. Ze had Zoya de vorige dag een briefje gestuurd waarin ze haar vertelde hoe verschrikkelijk ze zich verveelde met al die zieken om zich heen. En het was tenslotte niets serieus, alleen maar mazelen.

De boeren liepen snel van de weg af toen de trojka eraan kwam en Feodor schreeuwde tegen de drie paarden die hen trokken. Als jongen had hij al voor haar grootvader gewerkt en zijn vader had ook al voor hun familie gewerkt. En alleen voor haar riskeerde hij de woede van haar vader en het stille elegante ongenoegen van haar moeder, maar Zoya had hem beloofd dat niemand het te weten zou komen en hij had haar al ontelbare malen eerder daarheen gebracht. Ze kwam bijna dagelijks bij haar nichtjes, dus wat gaf het ook al hadden de kleine zwakke tsarevitsj en zijn oudere zusjes mazelen? Alexej was nog maar een jongen en ze wisten allemaal dat hij niet erg gezond was, Mademoiselle Zoya was jong en gezond en sterk en heel erg mooi. Ze was het mooiste kind dat Feodor ooit had gezien en zijn vrouw Ludmilla, die het vorige jaar aan tyfus was gestorven, had vanaf Zoya's geboorte voor haar gezorgd. Dit overlijden was een groot verlies voor hem geweest, vooral omdat ze geen kinderen hadden. De mensen voor wie hij werkte waren de enige familie die hij had.

De kozakken die de poort bewaakten hielden hem daar tegen en Feodor bracht de dampende paarden tot staan. De sneeuwval was heviger geworden en twee bewakers te paard met bontmutsen op en in groene uniformen naderden dreigend tot ze zagen wie het was. Zoya was een bekende figuur op Tsarskoje Selo. Ze salueerden keurig toen Feodor de paarden weer aanvuurde en ze reden vervolgens snel langs de Feodorovski-kapel naar het Alexanderpaleis. Van de vele keizerlijke tehuizen die ze hadden prefereerde de keizerin dit paleis boven alle andere. Het Winterpaleis in St. Petersburg gebruikten ze zelden, behalve voor feesten of staatsbezoeken. Ieder jaar in mei verhuisden ze naar hun villa op het landgoed Peterhof en nadat ze de zomer hadden doorgebracht op hun jacht de Poolster en in Spala in Polen, gingen ze in september altijd naar het Livadiapaleis. Zoya bleef vaak bij hen tot ze weer naar school, het Smolni Instituut, moest. Maar ook zij was het liefst in het Alexanderpaleis. Ze was dol op het beroemde zachtpaarse boudoir van de keizerin en ze had gevraagd of haar kamer thuis in precies dezelfde gedempte opaalkleurige tinten ingericht mocht worden als die van haar tante Alix. Haar moeder vond het wel grappig dat Zoya dit zo wilde en ze had haar het vorige jaar haar zin gegeven. Marie plaagde haar ermee als ze bij hen was. Ze zei dat de kamer haar veel te veel aan haar moeder deed denken.

Feodor klom naar beneden terwijl twee jonge jongens de steigerende paarden in bedwang hielden. De sneeuw vloog langs zijn hoofd toen hij voorzichtig een hand naar Zoya uitstak. Haar dikke bontmantel zat vol sneeuw en haar wangen waren rood van de kou en de twee uur durende rit van St. Petersburg. Toen ze de indrukwekkende ingang van het Alexanderpaleis inliep bedacht ze dat ze voldoende tijd zou hebben om thee bij haar vriendin te drinken. Feodor liep snel terug naar zijn paarden. Hij was bevriend met de mensen van de stallen en vond het altijd leuk om hun nieuws uit de stad te brengen als hij op zijn meesteres moest wachten.

Twee meisjes namen haar mantel aan terwijl Zoya voorzichtig de grote sabelbonten muts van haar hoofd nam. Er kwam een massa koperkleurig haar onder vandaan waar de mensen vaak voor bleven stilstaan om ernaar te kijken als ze het los droeg. En dat deed ze 's zomers in Livadia heel vaak. De tsarevitsj plaagde haar graag met haar glanzende rode haar en hij aaide er voorzichtig over met zijn tere handjes als ze hem omhelsde. Voor Alexej was Zoya bijna een zuster. Ze was twee weken ouder dan Marie, dus praktisch even oud en ze hadden dezelfde aard. Beiden bemoederden hem steeds evenals zijn andere zusjes. Voor hen en zijn moeder en de naaste familie was hij altijd 'Baby'. Zelfs nu hij al twaalf was, noemden ze hem nog altijd zo en Zoya informeerde met een ernstig gezicht naar hem. Het oudste dienstmeisje schudde haar hoofd.

'Het arme jochie zit onder de vlekken en hij hoest verschrikkelijk. Meneer Gilliard is al de hele dag bij hem. Hare Hoogheid is bezig met de meisjes.' Olga, Tatjana en Anastasia hadden de mazelen van hem gekregen en het was een echte epidemie geworden. Daarom had Zoya's moeder ook niet gewild dat ze er naar toe ging. Maar Marie toonde geen spoor van de ziekte en in haar briefje aan Zoya van de dag tevoren had ze haar gesmeekt om te komen. .. Kom alsjeblieft, lieve Zoya, als je moeder je laat gaan.' Zoya's groene ogen dansten toen ze haar haren losschudde en haar dikke wollen jurk gladstreek. Ze had haar schooluniform na haar balletles uitgetrokken en ze liep nu snel de eindeloze gang door naar de bekende deur die toegang verschafte tot de spartaanse slaapkamer van Marie en Anastasia. Ze liep zachtjes langs de kamer waar de adjudant van de tsaar, prins Mesjtsjerski, altijd zat te werken. Maar hij merkte niets toen ze zonder geluid te maken met haar zware laarzen de trap opliep en even later klopte ze op de deur van de slaapkamer en hoorde de bekende stem.

'Ja?'

Ze draaide de knop met haar slanke sierlijke hand om en het leek wel of haar rode haren voor haar uitwaaiden toen ze met haar hoofd om de hoek van de deur keek en haar nicht en vriendin rustig bij het raam zag staan. Maries grote blauwe ogen lichtten meteen op en ze rende door de kamer om haar te begroeten toen Zoya naar binnen stormde. Ze spreidde haar armen wijd uit om haar te begroeten.

'Ik ben gekomen om je te redden, Masjka!'

'God zij dank! Ik dacht dat ik doodging van verveling. Iedereen is ziek hier. Zelfs die arme Anna heeft gisteren de mazelen gekregen. Ze is in haar kamer naast die van mijn moeder en mamma wil absoluut zelf voor iedereen zorgen. Ze doet niets anders dan iedereen de hele dag soep en thee brengen en als ze slapen gaat ze naar hiernaast om voor de mannen te zorgen. Het lijkt wel of er hier twee ziekenhuizen zijn in plaats van een...' Ze deed net alsof ze haar zachte bruine haren uit haar hoofd trok en Zoya lachte. Aan het begin van de oorlog was het Catharinapaleis ernaast in een ziekenhuis veranderd en de keizerin werkte daar onvermoeibaar in haar Rode-Kruisuniform. Van haar dochters verwachtte ze hetzelfde, maar van al haar dochters was Marie het minst op deze taak gesteld. 'Ik kan er niet tegen. Ik was zo bang dat je niet zou komen. En mamma zou verschrikkelijk kwaad zijn als ze wist dat ik het je had gevraagd.' De twee meisjes wandelden arm in arm door de kamer en gingen bij de open haard zitten. De kamer die ze normaal gesproken met Anastasia deelde was eenvoudig en sober. Marie en Anastasia hadden net als hun zusjes gewone ijzeren bedden, helderwitte lakens, een bureautje en op de schoorsteenmantel stond een keurig rijtje prachtige paaseieren. Marie bewaarde ieder jaar de eieren die ze van haar vrienden en zusjes had gekregen. Ze waren van malachiet of hout en sommige waren prachtig bewerkt of met stenen ingelegd. Ze bewaarde ze zorgvuldig net als haar overige spaarzame bezittingen. In de kinderkamers, zoals ze nog steeds werden genoemd, was niets te merken van de rijkdom of luxe van de vertrekken van haar ouders of in de rest van het paleis. Over een van de twee stoelen in de kamer lag een prachtige geborduurde omslagdoek die een goede vriendin van haar moeder, Anna Vyrubova, voor haar had gemaakt. Dat was dezelfde die Marie had bedoeld toen Zoya binnenkwam. En nu was haar vriendschap beloond met mazelen. De gedachte deed de meisjes glimlachen en ze voelden zich erg goed omdat ze aan de ziekte waren ontsnapt.

'Maar jij voelt je goed?' Zoya keek haar vriendelijk aan. Ze leek nog kleiner in de stevige grijze wollen jurk die ze had aangetrokken om warm te blijven tijdens de rit van St. Petersburg. Ze was kleiner dan Marie en veel tengerder, hoewel Marie doorging voor de schoonheid in de familie. Ze had de opmerkelijk blauwe ogen van haar vader en zijn charme. En ze was veel meer op juwelen en mooie kleren gesteld dan haar zusters. Die voorliefde deelde ze met Zoya. Ze konden uren doorbrengen met gesprekken over de mooie jurken die ze hadden gezien of met het passen van de hoeden en juwelen van Zoya's moeder als Marie bij haar op visite kwam.

'Ik voel me prima... behalve dan dat mamma zegt dat ik zondag niet met tante Olga naar de stad mag.' Dat was een gewoonte waar ze dol op was. Hun tante, de groothertogin Olga Alexandrovna, nam hen iedere zondag mee de stad in om met hun grootmoeder in het Anitsjkovpaleis te lunchen en een paar vrienden op te zoeken; maar nu haar zusters ziek waren, was dat allemaal verboden. Zoya keek sip toen ze het hoorde.

'Daar was ik al bang voor. En ik had me er al zo op verheugd om je mijn nieuwe avondjurk te laten zien. Grootmoeder heeft hem voor mij uit Parijs laten komen.' Eugenia Petrovna Ossoepov, Zoya's eigen grootmoeder, was een bijzondere vrouw. Ze was klein en elegant en haar smaragdgroene ogen straalden op haar eenentachtigste nog altijd even vurig. Iedereen zei altijd dat Zoya precies op haar leek. Zoya's moeder was een lange, elegante en enigszins smachtende schoonheid met lichtblond haar en weemoedige blauwe ogen. Ze was het soort vrouw dat je zou willen beschermen tegen de wereld en dat was dan ook precies wat Zoya's vader altijd had gedaan. Hij behandelde haar als een teer kind, heel anders dan zijn uitbundige dochter. 'Oma heeft een beeldschone roze satijnen avondjurk bezaaid met pareltjes voor me gekocht. Ik had hem je zo graag willen laten zien.'

Als kinderen praatten ze over hun avondjurken zoals vroeger over hun teddyberen en Marie klapte in haar handen van verrukking.

'Ik kan nauwelijks wachten voor ik hem te zien krijg. Volgende week zal iedereen wel weer beter zijn. Dan komen we vast. Dat beloof ik. En ondertussen zal ik een schilderij voor die gekke zachtpaarse kamer van je maken.'

'Haal het niet in je hoofd om zulke onaardige dingen over mijn kamer te zeggen! Hij is bijna net zo elegant als die van je moeder!' De twee meisjes moesten lachen en Joy, de cocker spaniël van de kinderen sprong de kamer in en liep keffend om Zoya heen terwijl ze haar handen boven het vuur warmde en ze Marie alles vertelde over de andere meisjes van Smolni. Marie luisterde graag naar haar verhalen. Ze leefde een tamelijk beschermd leventje met haar broer en zusjes en Pierre Gilliard die hun les gaf en Mr. Gibbes die hun Engels leerde.

'We hebben nu tenminste geen lessen. Meneer Gilliard heeft het druk met op Baby te passen. En Mr. Gibbes heb ik de hele week al niet gezien. Pappa zegt dat hij heel bang is om mazelen te krijgen.' De twee meisjes lachten weer en Marie begon vol liefde Zoya’s vracht helderrode haar te vlechten. Het was een bezigheid die ze in hun jeugd al leuk hadden gevonden. Ze vlechtten elkaars haar terwijl ze kletsten en roddelden over St. Petersburg en de mensen die ze kenden, hoewel alles wel veel rustiger was geworden sinds de oorlog was uitgebroken. Zelfs de ouders van Zoya gaven niet meer zoveel feesten als vroeger, tot Zoya's grote teleurstelling. Ze genoot ervan om met de mannen in hun kleurige uniformen te praten en naar de vrouwen in hun elegante avondjurken en schitterende juwelen te kijken. Het was een bron van nieuwtjes die ze Marie en haar zusters kon vertellen, over de flirts die ze had gezien, wie mooi was en wie niet en wie het meest opvallende diamanten halssnoer had gedragen. Het was een wereld zoals die nergens anders dan in het keizerlijke Russische rijk voorkwam. En Zoya had altijd heel gelukkig in het middelpunt daarvan geleefd, een gravin, net zoals haar moeder en haar grootmoeder vroeger. Omdat ze aan vaderskant in de verte verwant was aan de tsaar hadden zij en haar familie altijd een bevoorrechte en luxueuze positie genoten evenals vele andere leden van de Russische adel. Haar eigen huis was een kleinere versie van het Anitsjkovpaleis en haar speelkameraadjes waren mensen die de loop van de geschiedenis bepaalden, maar voor haar leek dat allemaal heel gewoon en normaal.

'Joy lijkt zo vrolijk.' Ze keek naar de hond die aan haar voeten speelde. 'Hoe is het met de puppies?'

Marie glimlachte geheimzinnig en haalde haar elegante schouders op. 'Die zijn schattig. Wacht even...' Ze liet de lange vlecht die ze van Zoya's haar had gemaakt vallen en rende naar haar bureautje om iets te pakken wat ze bijna was vergeten. Zoya veronderstelde meteen dat het een brief van een van hun vrienden was, of een foto van Alexej of een van haar zusjes. Ze had altijd wel dingen die ze moest laten zien als ze elkaar ontmoetten, maar dit keer haalde ze een flesje te voorschijn en gaf dit trots aan haar vriendin.

'Wat is dat?'

'Iets heel moois... speciaal voor jou!' Voorzichtig gaf ze Zoya een kus op haar wang toen Zoya haar hoofd over het flesje boog.

'O Masjka! Is het echt waar? Is het... Het is zo!' Ze wist het na een keertje ruiken. Het was 'Lilas', het favoriete parfum van Marie waar Zoya maandenlang naar had gesnakt. 'Waar heb je het vandaan?'

'Lili heeft het voor me meegenomen uit Parijs. Ik dacht dat je het wel graag wilde hebben. Ik heb nog genoeg over in het flesje dat ik van mamma heb gekregen.' Zoya deed haar ogen dicht en haalde diep adem, ze zag er gelukkig en onschuldig uit. Hun pleziertjes waren zo argeloos... de puppies, het parfum... en 's zomers lange wandelingen in de geurige velden van Livadia... of spelletjes op het koninklijke jacht als ze door de fjorden dreven. Het was zo'n volmaakt leven dat het zelfs niet door de werkelijkheid van de oorlog geraakt kon worden, hoewel ze er soms wel eens over praatten. Marie was altijd van streek als ze een dag had doorgebracht met het verplegen van de gewonde mannen in het paleis naast haar. Ze vond het zo wreed dat ze gewond en verminkt werden... dat ze stierven... maar ze raakte er niet erger door van streek dan van de voortdurende dreiging van de ziekte van haar broertje. Zijn hemofilie was vaak een belangrijk onderwerp van hun serieuzere en geheime gesprekken. Bijna niemand buiten de eigen familie wist de werkelijke oorzaak van zijn ziekte.

'Het gaat toch goed met hem, hè? Ik bedoel... de mazelen zullen toch niet...' Zoya keek bezorgd toen ze het kostbare flesje parfum neerzette; ze praatten weer over Alexej. Maar Marie keek haar geruststellend aan.

'Ik geloof niet dat de mazelen hem veel kwaad kunnen doen. Mamma zegt dat Olga veel zieker is dan hij.' Olga was vier jaar ouder dan de zuster die op haar volgde en veel serieuzer dan de anderen. Ze was ook heel erg verlegen, in tegenstelling tot Zoya of Marie of haar twee andere zusjes.

'Het was vandaag weer heerlijk op ballet.' Zoya zuchtte toen Marie om thee belde. 'Ik wilde dat ik er iets mee zou kunnen doen.'

Marie lachte. Ze had de dromen van haar vriendin vaker gehoord. 'Zoals wat? Ontdekt worden door Diaghilev?'

De twee meisjes lachten, maar er glansde een intens licht in Zoya's ogen als ze erover sprak. Alles was intens bij Zoya, haar ogen, haar haren, de manier waarop ze haar handen bewoog of door de kamer danste, of haar vriendin omhelsde. Ze was klein, maar ze zat vol kracht en leven en enthousiasme. Haar naam betekende leven en het leek de perfecte naam voor het meisje dat ze was geweest en de vrouw die ze bezig was te worden. 'Ik meen het... en madame Nastova zegt dat ik heel erg goed ben.' Marie lachte weer en de beide meisjes keken elkaar aan en dachten aan hetzelfde... Mathilde Kstsjessinska, de ballerina die de maîtresse van de tsaar was geweest voor hij met Alexandra was getrouwd... een absoluut verboden onderwerp van gesprek waar alleen op fluistertoon op donkere zomeravonden over gesproken kon worden en nooit binnen gehoorsafstand van volwassenen. Zoya had er eens iets over tegen haar moeder gezegd en de gravin was buiten zichzelf van woede geweest en ze had Zoya verboden er ooit weer over te praten. Het was heel nadrukkelijk geen behoorlijk onderwerp voor jongedames. Maar haar grootmoeder was niet zo streng toen ze het onderwerp weer ter sprake bracht en had alleen maar op een geamuseerde toon gezegd dat de vrouw een zeer begaafde danseres was.

'Droom je er nog altijd over om naar het Maryinski weg te lopen?' Ze had het er in geen jaren over gehad, maar Marie kende haar goed, goed genoeg om te weten wanneer ze maar wat zei en wanneer niet en hoe serieus ze haar dromen nam. Ze wist ook dat het voor Zoya een onmogelijke droom was. Op een dag zou ze trouwen en kinderen krijgen en net zo elegant worden als haar moeder en ze zou niet naar een beroemde balletschool gaan. Maar het was leuk om over dat soort dingen te praten en om op een februarimiddag over te dromen terwijl ze hun warme thee opdronken en de hond gekke sprongen door de kamer zagen maken. Ondanks de heersende mazelenepidemie was het leven op dat moment heel plezierig. Bij Zoya kon Marie haar problemen en haar verantwoordelijkheden eventjes vergeten. Ze wilde dat ze op een dag net zo vrij zou zijn als Zoya. Ze wist heel goed dat haar ouders op een dag de man voor haar zouden uitkiezen met wie ze moest trouwen. Maar er waren twee oudere zusters die eerst aan de beurt waren... terwijl ze in het vuur staarde vroeg ze zich af of ze echt van hem zou kunnen houden.

'Waar zat je aan te denken?' Zoya's stem klonk zacht. Het vuur knetterde en buiten viel de sneeuw. Het was al donker en Zoya had vergeten snel naar huis te gaan om op tijd te zijn voor het diner. 'Masjka... ? Je keek zo ernstig.' Dat deed ze vaak als ze niet lachte. Haar ogen waren zo indringend en zo blauw, warm en vriendelijk, totaal anders dan die van haar moeder.

'Ik weet het niet... gekke dingen waarschijnlijk...' Ze glimlachte haar vriendin warm toe. Ze waren allebei bijna achttien en langzamerhand begonnen ze steeds vaker aan een huwelijk te denken... misschien na de oorlog... 'Ik vroeg me af met wie we eens zullen trouwen.' Ze was altijd eerlijk tegen Zoya.

'Daar denk ik ook wel eens aan. Grootmoeder zegt dat het wel tijd wordt om daar eens over te gaan denken. Ze denkt dat prins Orlov een goede man voor me zou zijn...' Toen lachte ze opeens en gooide haar hoofd achterover, waardoor haar haren vrij kwamen uit de losse vlecht die Masjka had gemaakt. 'Zie je ooit iemand en denk je dan dat die het zou moeten zijn?'

'Niet vaak. Olga en Tatjana zijn eerst aan de beurt. En Tatjana is zo ernstig, ik kan me niet voorstellen dat zij ooit zou willen trouwen.' Ze stond van hen allen hun moeder het meest na en Marie kon zich goed voorstellen dat ze voorgoed bij haar eigen familie zou willen blijven. 'Maar het zou leuk zijn om kinderen te hebben.'

'Hoeveel?' plaagde Zoya.

'Minstens vijf.' Haar eigen familie bestond uit vijf kinderen en dat had haar altijd prima geleken.

'Ik wil er zes,' zei Zoya vol overtuiging. 'Drie jongens en drie meisjes.'

'Allemaal met vuurrood haar!' Marie lachte plagend tegen haar vriendin en boog zich over de tafel om even haar wang aan te raken. 'Je bent echt mijn beste vriendin.' Hun ogen ontmoetten elkaar en Zoya pakte haar hand en kuste die met kinderlijke warmte.

'Ik heb altijd zo graag gewild dat je mijn eigen zusje was.' Ze had alleen maar een oudere broer en hij plaagde haar genadeloos, vooral met haar vuurrode haar. Hij was zelf donker, net als hun vader, hoewel hij ook groene ogen had. En hij had dezelfde rustige kracht en waardigheid van hun vader. Hij was drieëntwintig, vijfeneenhalf jaar ouder dan zijn zusje.

'Hoe is het de laatste tijd met Nikolaj?'

'Verschrikkelijk, zoals gewoonlijk. Maar mamma is erg blij dat hij bij de Preobrajenski-gardisten hier is en niet ergens aan het front. Grootmoeder zegt dat hij hier is gebleven om geen feesten te missen.' Ze lachten allebei en het ernstige moment ging voorbij. De deur ging zachtjes open en een lange vrouw kwam de kamer in, ze keek eventjes naar hen voordat de meisjes merkten dat ze er was. Een grote grijze kat was achter haar aan de kamer in gekomen en stond naast haar te kijken. Het was keizerin Alexandra die net uit de ziekenkamer kwam waar ze haar drie andere dochters had verzorgd.

'Goedemiddag, meisjes.' Ze glimlachte toen Zoya zich omdraaide en beide meisjes stonden direct op. Zoya rende naar haar toe om haar te kussen. De tsarina had zelf jaren geleden mazelen gehad en ze wist dat er geen gevaar voor besmetting was.

'Tante! Hoe gaat het met iedereen?'

Ze omhelsde Zoya innig en zuchtte met een vermoeide glimlach.

'Het gaat niet bepaald goed. Anna is er nog het ergst aan toe.' Ze sprak over haar beste vriendin Anna Vyrubova. Zij en Lili Dehn waren haar meest intieme vriendinnen. 'En jij, kleintje? Hoe is het met jou?'

'Goed, dank u.' Ze bloosde, dat overkwam haar vaak. Het was een van de dingen waar ze het meest het land aan had. Dat en het feit dat ze altijd zo snel verbrandde op het koninklijke jacht of als ze naar Livadia gingen. Beide werden veroorzaakt door haar rode haar.

'Ik sta verbaasd dat je moeder het goed gevonden heeft dat je vandaag naar ons toeging.' Ze wist hoe benauwd de gravin was voor besmetting. Maar Zoya's dieper wordende blos vertelde haar wat het meisje had gedaan, zelfs zonder dat ze het opbiechtte en de tsarina lachte en schudde haar vinger tegen haar. 'Foei! Heb jij dát gedaan? En wat ga je haar vertellen? Waar ben je vandaag geweest?'

Zoya lachte schuldig en vertelde toen tegen Maries moeder wat ze van plan was haar eigen moeder te vertellen. 'Ik ben urenlang op balletles geweest en ik heb heel hard bij madame Nastova gewerkt.'

'Juist. Meisjes van jouw leeftijd zouden niet meer van dat soort leugens moeten vertellen, maar ik had moeten weten dat we jullie niet bij elkaar vandaan zouden kunnen houden.' Toen wijdde ze haar aandacht aan haar dochter. 'Heb je Zoya haar cadeautje gegeven, liefje?' De keizerin glimlachte tegen beiden. Meestal was ze tamelijk gereserveerd, maar door haar vermoeidheid leek ze kwetsbaarder en warmer.

'Ja!' Zoya gaf meteen enthousiast antwoord en wees naar het flesje 'Lilas' dat op tafel stond. 'Dat is mijn lievelingsparfum!' De tsarina keek Marie even vragend aan. Haar dochter giechelde en verliet snel de kamer terwijl Zoya met haar moeder praatte. 'Hoe gaat het met oom Nikolaj?'

'Goed hoor, hoewel ik hem nauwelijks heb gezien. De arme man kwam thuis van het front om uit te rusten en in plaats daarvan komt hij midden in een mazelenepidemie terecht.' Beiden lachten toen Marie weer terugkwam met iets wat ze in een deken had gewikkeld in haar armen. Er klonk een vreemd gepiep dat een beetje op een vogelgeluidje leek en even later verscheen een bruin en wit kopje met lange zijdeachtige oren en glanzende zwarte oogjes. Het was een van de puppies van hun eigen hond.

'Och, wat is hij lief. Ik heb ze in weken niet meer gezien.' Zoya stak haar hand uit en de puppie begon piepend haar vingers af te likken. 'Het is een zij en ze heet Sava,' zei Marie trots en ze keek Zoya opgewonden aan. 'Mamma en ik wilden haar aan jou geven.' Ze hield haar de puppie voor en Zoya staarde haar aan.

'Voor mij? O echt... wat zal...' Ze had op het punt gestaan om te zeggen 'wat moet ik mijn moeder dan vertellen' maar ze wilde niet dat ze het hondje weer mee terug zouden nemen. Daarom hield ze midden in de zin op, maar de keizerin had het wel begrepen.

'O jé... je moeder houdt niet van honden, hè Zoya? Dat was ik vergeten. Zou ze erg boos op me zijn?'

'Nee...! nee... helemaal niet,' jokte ze er vrolijk op los terwijl ze het jonge hondje aanpakte en tegen zich aan drukte. Sava likte haar neus en haar wangen en haar ogen en Zoya probeerde weg te duiken voor de kleine spaniel aan haar haren zou beginnen. 'Och, wat is ze schattig. Is ze echt voor mij?'

'Je zou me een groot plezier doen als je haar nam, liefje.' De keizerin glimlachte en zonk met een zucht in een van de twee stoelen neer. Ze zag er heel erg moe uit en Zoya merkte op dat ze haar Rode-Kruisuniform aan had. Ze vroeg zich af of ze het had gedragen terwijl ze voor de zieke kinderen en haar vriendin zorgde of dat ze die dag ook in het ziekenhuis had gewerkt. Ze vond het werk in het ziekenhuis altijd erg belangrijk en stond er altijd op dat haar dochters er ook naar toe gingen.

'Wil je wat thee, mamma?'

'Graag, dank je, Masjka.' Marie belde het meisje dat al snel kwam, want ze wist dat de tsarina bij hen was en de pot verse thee kwam praktisch meteen. Marie schonk het in en de twee vrouwen gingen zitten. 'Dank je, lieverd.' Toen keek ze het nichtje van haar man aan. 'Hoe is het met je grootmoeder tegenwoordig, Zoya? Ik heb haar in maanden niet meer gezien. Ik heb het hier zo druk gehad. Ik kom nauwelijks meer in St. Petersburg.'

'Het gaat goed met haar, dank u tante Alix.'

'En met je ouders?'

'Goed. Moeder is nog steeds bang dat Nikolaj naar het front zal worden gestuurd. Pappa zegt dat ze zich er erg nerveus over maakt.' Natalja Ossoepov werd overal nerveus van, ze was heel teer en haar echtgenoot bediende haar op haar wenken. De tsarina had vaak onder vier ogen tegen Marie gezegd dat ze het ongezond vond zoals hij haar verwende, maar Zoya had de manieren van haar moeder nooit overgenomen. Ze was vol leven en vuur en ze had niets van een verwelkt viooltje. Alexandra zag Zoya's moeder altijd liggend op een ruststoel voor zich, gekleed in witte zijde, met haar blanke huid en haar blonde haren, met haar ongelooflijke parels en een uitdrukking van angst in haar ogen alsof het leven eenvoudig te veel voor haar was. Aan het begin van de oorlog had ze haar gevraagd of ze haar kon helpen bij het Rode-Kruiswerk, maar Natalja had gezegd dat ze dat eenvoudig niet kon verdragen. Ze was niet zo flink en stevig, had ze gezegd, maar de tsarina gaf nu geen commentaar en knikte alleen maar.

'Doe haar de groeten als je naar huis gaat.' En toen ze dat zei, keek Zoya naar buiten en zag hoe donker het al was. Ze sprong overeind en keek verschrikt op haar horloge.

'O! Ik moet naar huis. Mamma zal woedend zijn.'

'Terecht.' De tsarina lachte en schudde haar vinger tegen haar terwijl ze opstond en op het meisje neerkeek. 'Je moet niet tegen je moeder jokken over waar je bent. En ik weet dat ze heel erg van streek zal zijn over het feit dat jij bent blootgesteld geweest aan de mazelen.

Heb je ze al gehad?'

Zoya lachte. 'Nee, maar ik zal ze nu ook niet krijgen en als dat wel het geval zou zijn...' Ze haalde haar schouders op en lachte terwijl Masjka stond te grinniken. Het was een van de dingen die Marie zo in haar waardeerde, haar moed en haar houding van die-dan-leeft, die-dan-zorgt. Ze hadden de afgelopen jaren samen nogal eens wat uitgehaald, hoewel nooit echt gevaarlijke of schadelijke dingen.

'Ik zal je nu naar huis sturen. En ik moet terug naar de kinderen en die arme Anna...' Ze kuste hen beiden en liep de kamer uit. Marie pakte het hondje op van het plekje waar het zich had verstopt en wikkelde het weer in de deken. Toen gaf ze haar aan Zoya.

'Vergeet Sava niet!'

Ze keken elkaar aan en Zoya had een dankbare blik in haar ogen. 'Mag ik haar echt houden?'

'Ze is van jou. Dat is altijd de bedoeling geweest, maar ik wilde je verrassen. Houd haar onderweg in je mantel. Dan blijft ze warm.' Ze was geboren op de Russische kerstdag en was pas zeven weken Oud. Zoya was wild enthousiast geweest toen ze haar met Kerstmis voor het eerst had gezien. Haar familie was bij de tsaar en zijn familie uitgenodigd om te dineren. 'Je moeder zal wel woedend zijn, hè?' Marie lachte en Zoya lachte ook.

'Ja, maar ik zal haar vertellen dat jouw moeder het verschrikkelijk zal vinden als we haar terugsturen. En mamma zal dan veel te bang zijn om haar te beledigen.'

De meisjes lachten allebei en Marie liep achter haar aan de trap af om haar in haar jas te helpen en het hondje op zijn plaats in de deken te houden. Zoya zette de sabelbonten muts op haar rode haren en de twee meisjes omhelsden elkaar.

'Pas goed op jezelf en niet ziek worden, hè?'

'Ik denk er niet over.' Ze gaf haar het flesje parfum en Zoya pakte het met haar gehandschoende hand aan. Direct daarop kwam het meisje vertellen dat Feodor klaar was.

'Ik kom over een paar dagen weer... dat beloof ik... en dank je wel.' Zoya omhelsde haar snel en haastte zich naar de trojka buiten waar Feodor stond te wachten. Zijn wangen en zijn neus waren vuurrood en ze wist dat hij had gedronken met zijn vrienden in de stallen, maar dat gaf niets. Hij had het nodig om warm te blijven als ze snel terugreden naar St. Petersburg. Hij hielp haar plaats te nemen en ze was opgelucht toen ze zag dat het niet meer sneeuwde.

'We moeten ons haasten, Feodor... Mamma zal erg boos op me zijn als ik te laat ben.' Maar ze wist al dat er geen enkele kans op was om nog op tijd voor het diner te zijn. Ze zouden al aan tafel zitten als zij thuiskwam... en de hond...! Ze lachte hardop toen de zweep door de koude nachtlucht knalde en de trojka tot leven kwam achter de drie dansende zwarte paarden. Een paar seconden later reden ze al door de poort en de kozakken op hun paarden verdwenen in een mist achter hen terwijl ze door het dorpje Tsarskoje Selo snelden.

2

Terwijl Feodor zich met de trojka door de Nevski Prospekt haastte, hield Zoya het jonge hondje stevig tegen zich aan. Ze probeerde een beetje rustiger te worden en dacht na welk excuus ze tegenover haar moeder zou gebruiken. Aangezien Feodor bij haar was, wist ze dat haar familie zich geen zorgen over haar veiligheid zou maken, maar haar moeder zou woedend zijn over het feit dat ze zo laat thuiskwam en bovendien een hondje bij zich had. Maar het hondje zou pas een zorg van later zijn. Op de Fontanka maakten ze een scherpe bocht naar links en de paarden stoven vooruit. De dieren wisten heel goed dat ze bijna thuis waren en ze hadden haast om bij hun stal te komen. Feodor wist dat ze zich op bekend terrein bevonden en gaf ze de vrije teugel, even later hielp hij haar al uitstappen. Plotseling haalde ze, zonder erbij na te denken, het hondje in de deken onder haar mantel te voorschijn en duwde het hem met een smekend gezicht in handen. 'Alsjeblieft, Feodor... ik heb haar van de keizerin gekregen... ze heet Sava. Neem haar mee naar de keuken en geef haar aan Gallina. Ik kom haar straks wel halen.' Hij moest hartelijk lachen om de doodsbenauwde kinderogen die hem aankeken en schudde zijn hoofd.

'De gravin zal me daar niet dankbaar voor zijn, mademoiselle! En u ook niet.'

'Dat weet ik... maar pappa misschien...' Pappa deed altijd een goed woordje voor haar en hij was altijd zo lief en vriendelijk tegen haar moeder. Hij was een geweldige man en zijn enige dochter was dol op hem. 'Gauw, Feodor... ik moet voortmaken.' Het was na zevenen en ze moest zich nog verkleden voor ze de eetkamer kon binnenkomen. Hij nam het hondje van haar over en ze haastte zich de marmeren trappen van hun mooie paleisje op. Het deed zowel Russisch als Frans aan, haar grootvader had het voor zijn bruid laten bouwen. Haar grootmoeder woonde nu in een paviljoentje achter in de tuin met een eigen parkje, maar Zoya had nu geen tijd om aan haar te denken. Ze moest opschieten. Ze liep snel naar binnen, zette haar muts af, gaf haar mantel aan het meisje dat stond te wachten en rende de grote trap op naar haar slaapkamer. Maar halverwege hoorde ze een bekende stem achter zich bulderen.

'Halt! Wie loopt daar?'

'Stil toch!' Ze draaide zich woedend fluisterend om naar haar broer die onder aan de trap stond. 'Wat doe jij hier?' Hij was lang eh knap en ze wist dat haar meeste vriendinnen met hem dweepten. Hij droeg het embleem van de beroemde Preobrajenski-gardisten, maar ze was er nu niet van onder de indruk.

'Waar is mamma?' Maar ze wist het antwoord al voordat ze het vroeg.

'In de eetkamer, waar anders? Waar ben jij geweest?'

'Uit. Ik moet voortmaken...' Ze moest zich nog verkleden en hij hield haar nog meer op. 'Ik ben al laat.'

Hij lachte en zijn groene ogen die zo op de hare leken schitterden van plezier. 'Je kunt maar beter naar binnen gaan zo als je bent. Mamma zal woedend zijn als het nog langer duurt.'

Zoya aarzelde even en keek hem aan. 'Heeft ze iets gezegd? .. .Heb je haar al gezien?'

'Nog niet. Ik ben net binnen. Ik wilde even met pappa praten na het diner. Ga je maar verkleden, ik zal hen wel even afleiden.' Hij was veel meer op haar gesteld dan ze wel wist, al zijn vrienden hadden een oogje op haar en hij schepte graag op over zijn kleine zusje. Maar hij zou iedereen met liefde vermoorden die haar ook maar een haar zou krenken. Ze was een kleine schoonheid, maar dat wist ze nog niet en ze was nog veel te jong om met zijn kameraden op te trekken. Op een dag zou ze met een prins trouwen, of in ieder geval met iemand die minstens zo belangrijk was als hun vader. Hij was een graaf en een kolonel en een man die bij iedereen die hem kende respect en bewondering afdwong. 'Schiet op, joh,' riep hij haar achterna. 'Maak voort!'

Ze rende naar haar kamer en tien minuten later was ze in een marineblauwe jurk met een kanten kraagje weer beneden. Ze had het land aan die jurk, maar ze wist dat haar moeder vond dat hij haar goed stond. Ze zag er erg netjes en jeugdig in uit en ze wilde haar niet verrader van streek maken. Het was onmogelijk om de eetkamer binnen te komen zonder de aandacht te trekken en toen ze de kamer bedeesd en ingetogen binnenliep grinnikte haar broer ondeugend vanaf zijn plaats tussen zijn grootmoeder en zijn moeder. De gravin was nog bleker dan anders in haar grijs satijnen japon en een beeldig halssnoer van zwarte parels en diamanten. Toen ze langzaam opkeek leek het wel of haar ogen dezelfde kleur hadden als haar japon. Ze keek haar dochter met een ongelukkige blik in haar ogen aan.

'Zoya!' Ze verhief haar stem nooit, maar haar ongenoegen was duidelijk op haar gezicht te lezen. Zoya keek haar eerlijk aan en ze haastte zich de koele wang te kussen, daarna keek ze even nerveus naar haar vader en haar grootmoeder.

'Het spijt me verschrikkelijk, mamma... ik werd opgehouden... vandaag op balletles... ik moest nog even langs een vriendin... het spijt me verschrikkelijk... ik ben...'

De stem van haar moeder klonk koel en de rest van de familie keek toe. 'Waar was je precies?'

'Ik... ik moest naar... ik ben...'

Natalja keek haar strak aan en Zoya probeerde haar haren glad te strijken. Het leek nog steeds of ze het in grote haast gekamd had en dat was natuurlijk ook het geval geweest. 'Ik wil de waarheid weten. Ben je naar Tsarskoje Selo geweest?'

'Ik...' Het had geen zin. Haar moeder was te koel, te mooi, te angstaanjagend en te beheerst. 'Ja mamma,' zei ze en voelde zich weer zeven jaar oud in plaats van zeventien, 'Het spijt me.'

'Je bent een sufferd.' Natalja's ijzige ogen fonkelden en ze keek even ontevreden naar haar echtgenoot. 'Konstantin, ik heb haar uitdrukkelijk gezegd dat ze daar niet heen mocht. Alle kinderen daar hebben mazelen en nu is ze ermee in aanraking geweest. Dat is moedwillige ongehoorzaamheid.' Zoya keek even nerveus naar haar vader, maar in zijn ogen danste hetzelfde groene vuur als in haar eigen ogen en hij kon nauwelijks een glimlach onderdrukken. Hij was net zo dol op zijn vrouw als op zijn dochter. En dit keer deed Nikolaj een goed woordje voor haar, iets wat maar zelden voorkwam, maar ze zag er zo ongelukkig uit dat hij medelijden met haar kreeg. 'Misschien werd ze uitgenodigd om te komen, mamma, en wilde Zoya niet weigeren?'

Maar Zoya was eerlijk en keek haar moeder recht aan terwijl die rustig op haar stoel op de dienstmeisjes zat te wachten tot die het diner zouden serveren. 'Ik wilde er naar toe, mamma. Het was mijn en niet hun fout. Marie voelde zich zo eenzaam.'

'Dat was heel dom van je, Zoya. We zullen het er na tafel verder over hebben.'

'Ja mamma.' Ze sloeg haar ogen neer en de anderen zetten het gesprek voort zonder haar. Even later keek ze op en merkte dat haar grootmoeder er was. Er vloog een glimlach over haar gezicht. 'Hallo grootmoeder. Tante Alix zei dat ik u de groeten moest doen.'

'Hoe gaat het met haar?' Deze vraag kwam van haar vader. Haar moeder zat stil mooi te zijn en toonde nog steeds duidelijk haar ongenoegen over haar dochter.

'Die is altijd in haar element als ze voor zieken kan zorgen,' antwoordde haar grootmoeder voor haar. 'Dat is zo eigenaardig met Alix. Het lijkt wel of ze alle mogelijke ziekten onder de leden heeft, totdat iemand haar nodig heeft die veel zieker is en dan is ze tegen iedere situatie opgewassen.' De oude gravin keek scherp naar haar schoondochter en glimlachte toen trots tegen Zoya. 'Marie zal het wel fijn gevonden hebben dat je even langskwam, Zoya?'

Zoya glimlachte dankbaar. 'Ja, grootmoeder.' En toen, om haar moeder gerust te stellen: 'Ik heb de anderen niet gezien. Die waren allemaal ergens anders ondergebracht. Zelfs madame Vyrubova is nu ziek,' voegde ze eraan toe en kreeg prompt spijt van die mededeling, want haar moeder keek in paniek op.

'Wat dom van je, Zoya... ik begrijp niet waarom je er naar toe bent gegaan. Wil je soms mazelen krijgen?'

'Nee mamma. Het spijt me echt.' Maar niets in haar gezicht wees erop dat dit inderdaad het geval was. Het vereiste berouw viel alleen uit haar woorden op te maken.

'Ik wilde niet te laat komen. Ik stond op punt weg te gaan toen tante Alix binnenkwam om thee met ons te drinken en ik wilde niet onbeleefd zijn tegen haar...'

'Dat lijkt me ook maar beter. Tenslotte is ze afgezien van onze nicht ook nog onze keizerin,' zei haar grootmoeder scherp. Haar ogen hadden precies dezelfde kleur groen als die van Zoya, Zoya's vader en haar broer. Alleen Natalja had de kleurloze grijze ogen van een koude winterse hemel die geen enkele hoop meer op de zomer koesterde. Het leven had altijd te veel van haar geëist, haar echtgenoot was energiek en onstuimig, hij was altijd dol op haar geweest en hij had meer kinderen willen hebben dan zij hem had kunnen schenken. Ze had twee doodgeboren kinderen gehad en diverse miskramen. Zoya en Nikolaj waren beide moeilijke zwangerschappen geweest. Bij elk kind had ze een jaar op bed doorgebracht en nu sliepen man en vrouw in verschillende slaapkamers. Konstantin hield van zijn vrienden en hij wilde ook altijd talloze feesten en partijen geven, maar zij vond dit alles veel te vermoeiend en gebruikte haar zwakke gezondheid als een excuus voor haar gebrek aan joie de vivre en haar bijna pijnlijke verlegenheid. Dat veroorzaakte dat ze een zekere minachting uitstraalde, maar achter dat masker verborg ze het feit dat ze doodsbenauwd was voor mensen en zich veel gelukkiger voelde op een stoel bij het open haardvuur. Zijn dochter leek veel op hem en nadat Zoya haar debuut in het voorjaar had gemaakt, verlangde Konstantin naar de tijd dat zij hem naar allerlei feesten zou begeleiden. Ze hadden er lang over gedacht of ze een feest zouden geven of niet en Natalja had erop gestaan dat ze het niet zouden doen, gezien de oorlog. Maar ten slotte had Zoya's grootmoeder de knoop doorgehakt en Konstantin was bijzonder opgelucht geweest. Er zou in juni een feest worden gegeven zodra ze haar eindexamen aan het Smolni Instituut gedaan zou hebben. Het zou dan misschien niet zo'n groots feest worden als ze haar anders gegeven zouden hebben, als er geen oorlog was geweest, maar het zou toch mooi worden.

'Was er nog nieuws over Nikolaj?' vroeg Konstantin. 'Zei Marie nog iets over hem?'

'Niet veel. Tante Alix vertelde dat hij thuis was van het front, maar ik denk dat hij wel weer gauw terug zal gaan.'

'Dat weet ik. Ik heb hem verleden week gezien. Maar het gaat toch goed met hem, hè?' Er lag een bezorgde blik in Konstantins ogen en zijn zoon keek hem even aan. Hij begreep dat zijn vader dezelfde geruchten gehoord moest hebben als hij in de kazerne. Namelijk dat Nikolaj uitgeput was en dat hij de stress van de oorlog bijna niet meer aankon. Er werd zelfs over een zenuwinstorting gefluisterd. Het was bijna onmogelijk om zoiets te denken van de vriendelijke tsaar die altijd voor iedereen begrip had. Het was onvoorstelbaar dat hij overspannen zou raken of het zou opgeven. Hij werd op handen gedragen door zijn edelen en vooral door Zoya's vader. Ze waren jeugdvrienden, net als Zoya en Marie en de tsaar was de peetvader van Nicolaj die naar hem genoemd was. Zelfs de vaders van Nikolaj en Konstantin waren al vrienden geweest. Hun genegenheid voor elkaar ging ver uit boven de familieband, ze hadden altijd bijzonder goed met elkaar kunnen opschieten en ze hadden elkaar geplaagd met het feit dat ze beiden met een vrouw van Duitse afkomst waren getrouwd, hoewel Alix wel wat flinker was dan Natalja. Ze was tenminste in staat de situatie het hoofd te bieden wanneer dat nodig was, zoals met haar Rode-Kruiswerk en nu haar kinderen ziek waren. Natalja zou nooit tot iets dergelijks in staat zijn. De oude gravin was erg teleurgesteld geweest toen haar zoon niet met een Russin trouwde. Het feit dat de tsaar ook met een Duitse was getrouwd was slechts een schrale troost.

'Waar hebben we overigens de eer aan te danken dat jij thuis bent?' vroeg Konstantin met een warme glimlach naar Nikolaj. Hij was trots op hem en maakte er geen geheim van dat hij blij was dat zijn zoon bij de Preobrajenski was en niet aan het front. Hij wilde zijn enige zoon niet graag verliezen. De Russische verliezen waren al groot geweest, vanaf de Slag bij Tannenberg in de zomer van 1914 tot aan de verschrikkelijke nederlagen bij de bevroren slagvelden van Galicië, en hij wilde Nikolaj veilig in St. Petersburg houden. Dat was een grote opluchting zowel voor hem als voor Natalja.

'Ik wilde vanavond na het diner even met u praten, pappa.' Zijn stem klonk rustig en krachtig en Natalja wierp hem een zenuwachtige blik toe. Ze hoopte maar dat hij niets vervelends te vertellen had. Ze had nog niet zo lang geleden van een vriendin gehoord dat haar zoon een verhouding had met een danseres en ze had wel het een en ander te zeggen als hij zijn vader zou gaan vertellen dat hij wilde trouwen. 'Niets belangrijks.' Zijn grootmoeder bestudeerde hem met haar wijze oude ogen en wist dat wat hij zijn vader ook te vertellen had, hij loog over het belang ervan. Hij maakte zich ergens zorgen over, genoeg zorgen om een avond met hen allen door te brengen. Dat was heel ongewoon voor hem. Hij glimlachte iedereen toe en zei; 'Eigenlijk kwam ik even langs om te kijken of deze apekop zich wel gedroeg.' Hij wierp Zoya even een blik toe en ze keek hem uitermate geërgerd aan.

'Ik ben volwassen, Nikolaj. Ik "misdraag" me niet meer.' Ze snoof nuffig en at haar dessert op terwijl hij haar openlijk uitlachte.

'Werkelijk? Moet je dat horen... het lijkt nog maar een paar tellen geleden dat je de trap oprende, te laat voor het diner zoals altijd, met natte laarzen op de trap en haren die eruit zagen of je ze met een hooivork had gekamd...' Hij was weer goed op dreef en ze gooide haar servet naar hem terwijl haar moeder bang toekeek en hun vader een smekende blik toewierp.

'Konstantin, zeg dat ze ophouden. Ik word er zo verschrikkelijk nerveus van.'

'Het is alleen maar een teken van liefde, schatje,' zei gravin Eugenia wijs. 'Op deze leeftijd is dit de enige manier waarop ze met elkaar kunnen omgaan. Mijn kinderen trokken altijd elkaars haren uit en gooiden schoenen naar elkaar. Nietwaar, Konstantin?' Hij lachte een beetje zuurzoet en keek zijn moeder een beetje schaapachtig aan.

'Ik ben bang dat ik me ook niet al te best gedroeg toen ik jong was, lieverd.' Hij keek eerst zijn vrouw en toen de rest van de aanwezigen aan tafel vol genegenheid aan voor hij opstond en een lichte buiging naar iedereen maakte. Hij ging zijn zoon voor naar een aangrenzende kamer waar ze samen ongestoord zouden kunnen praten. Hij hoopte evenals zijn vrouw dat Nikolaj niet was gekomen om te vertellen dat hij wilde trouwen.

En toen ze naast de open haard gingen zitten ontging hem de stijlvolle gouden sigarettendoos niet die Nikolaj uit de zak van zijn uniform haalde. Het was een van de typische ontwerpen van Carl Fabergé, roze en geel goud met een heel mooie saffieren sluiting. Konstantin was er bijna zeker van dat of Hollming of Wigstrom het gemaakt had.

'Een nieuw speeltje, Nikolaj?' Hij had het verhaal over het mooie danseresje van Nikolaj ook gehoord.

'Gekregen, pappa.'

Konstantin glimlachte toegeeflijk. 'Daar was ik al bang voor.' Beide mannen lachten en Nikolaj fronste zijn wenkbrauwen. Hij was nog jong, maar verstandig voor zijn leeftijd en hij had afgezien van zijn knappe uiterlijk een helder verstand. Hij was beslist een zoon om trots op te zijn.

'U hoeft zich geen zorgen te maken, vader. Wat u ook allemaal hoort, het stelt niets voor, het is niets serieus, dat kan ik u verzekeren.'

'Mooi. Waarom ben je dan naar huis gekomen?'

Nikolaj keek bezorgd naar de vlammen en vervolgens naar zijn vader. 'Om iets veel belangrijkers. Ik hoor nare dingen over de tsaar. Hij zou moe en ziek zijn en niet meer in staat de troepen te leiden. Vader, dat moet u toch ook gehoord hebben.'

'Ja.' Hij knikte langzaam en keek zijn zoon aan. 'Maar ik ben er nog steeds van overtuigd dat hij ons niet in de steek zal laten.'

'Ik ben naar een feest bij ambassadeur Paléologue geweest. Hij ziet het heel somber in. Hij denkt dat de voedsel- en brandstoftekorten veel erger zijn dan we zelf willen toegeven. De stress van de oorlog begint zijn tol te eisen. We moeten zes miljoen mannen aan het front voeden en we zijn nauwelijks in staat om thuis voor onszelf te zorgen. Hij is bang dat we het niet redden... dat Rusland het niet redt... dat Nikolaj het niet redt... en wat dan, vader? Denkt u dat hij gelijk zou kunnen hebben?'

Konstantin dacht hier lang over na, maar ten slotte schudde hij zijn hoofd. 'Nee, dat niet, maar ik denk wel dat we allemaal onder druk staan, Nikolaj ook. Maar dit is Rusland, Nikolaj, niet een of ander zwak landje zomaar ergens. Wij zijn mensen met uithoudingsvermogen en hoe moeilijk het ook wordt, hier of elders, we redden het wel. Altijd.' Hij geloofde dit heilig en Nikolaj was gerustgesteld.

'De Doema komt morgen weer bij elkaar. Ik ben benieuwd wat er daarna zal gebeuren.'

'Er zal niets gebeuren, mijn zoon. Rusland is voor altijd en eeuwig. Dat zou je toch moeten weten.' Hij keek zijn zoon warm aan en de jongen voelde zich opgelucht.

'Dat weet ik wel. Misschien wilde ik het alleen nog eens horen.'

'Dat hebben we allemaal wel eens. Je moet sterk zijn voor Nikolaj, voor ons allemaal, voor je land. We moeten allemaal sterk zijn en dan keren de goede tijden weer terug. De oorlog kan niet eeuwig duren.'

'Het is iets verschrikkelijks.' Ze wisten beiden heel goed wat een verschrikkelijke verliezen ze hadden geleden. Maar dat betekende niet het einde van alles wat hun dierbaar was. Nu hij erover nadacht voelde Nikolaj zich een beetje dom dat hij zich zo druk had gemaakt. Het was de schuld van die Franse ambassadeur met zijn overtuigende doemdenkerij. Hij was blij dat hij even met zijn vader had gepraat. 'Is alles goed met moeder?' Nikolaj vond dat ze nog nerveuzer was dan anders, maar misschien zag hij het nu scherper omdat hij haar niet meer dagelijks meemaakte. Konstantin glimlachte.

'Zij maakt zich ook zorgen over de oorlog... en over jou... en over mij... en over Zoya... dat is nogal een lastpost.'

'Maar wel een mooie lastpost, hè?' Hij sprak met een warmte en bewondering over Zoya die hij met klem ontkend zou hebben als iemand het haar verteld zou hebben. 'Mijn halve regiment is verliefd op haar. De helft van de tijd loop ik iedereen te dreigen dat ik hen zal vermoorden.'

Zijn vader lachte, maar schudde toen somber zijn hoofd.

'Het is jammer dat ze midden in de oorlog haar debuut moet maken. Misschien is het in juni allemaal al voorbij.' Ze hoopten het beiden vurig, maar Nikolaj was bang dat het toch niet het géval zou zijn.

'Heeft u iemand voor haar in gedachten?' vroeg Nikolaj nieuwsgierig. Hij had een paar vrienden die uitstekende huwelijkskandidaten zouden zijn.

'Ik moet er niet aan denken dat ik haar kwijt raak. Dom natuurlijk. Ze is veel te levendig om nog veel langer bij ons te blijven. Je grootmoeder dacht aan prins Orlov.'

'Die is veel te oud voor haar.' Hij was vijfendertig en Nikolaj fronste zijn wenkbrauwen bij de gedachte. Hij vroeg zich af of er eigenlijk wel iemand goed genoeg was voor zijn zusje.

Konstantin stond op en glimlachte tegen zijn zoon terwijl hij hem op zijn schouder klopte. 'We kunnen maar weer beter naar de anderen teruggaan. Als we nog langer wegblijven, maakt je moeder zich zorgen.' Konstantin liep de kamer uit met zijn arm om de schouders van Nikolaj. En toen ze zich weer bij de dames voegden in een van de kleinere zitkamers, was Zoya net bezig ergens voor te pleiten bij haar moeder.

'Wat heb je nu weer gedaan, apekop?' lachte Nikolaj bij het zien van de blik op haar gezicht en hij zag dat zijn grootmoeder zich had omgedraaid om een glimlach te onderdrukken. Natalja was zo wit als een doek en Zoya had een rode kleur terwijl ze haar broer nijdig aankeek.

'Bemoei je er niet mee!'

'Wat is er aan de hand, kleintje?' Konstantin keek geamuseerd tot hij de verwijtende blik van zijn vrouw zag. Ze vond dat hij het zijn dochter veel te gemakkelijk maakte.

De jonge gravin sprak op woedende toon: 'Alix heeft haar blijkbaar een totaal belachelijk cadeau gegeven en ik vind het absoluut niet goed dat ze het houdt.'

'Lieve god, wat dan? Haar beroemde parels? Die moet je houden, hoor liefje, je kunt ze later altijd dragen.' Konstantin had een goede bui na zijn gesprek met Nikolaj en de twee mannen wisselden over de hoofden van de vrouwen een warme blik van verstandhouding. 'Dit is niet leuk, Konstantin en ik verwacht van je dat je haar hetzelfde vertelt als wat ik heb gezegd. Ze moet het direct wegdoen.'

'Wat is het dan, de pest? Een afgerichte slang?' plaagde Nikolaj.

'Nee, het is een van Joys puppies.' De tranen stonden in Zoya's ogen en ze keek haar vader smekend aan. 'Pappa, alsjeblieft... ik beloof dat ik er zelf voor zal zorgen, dat ik haar nooit uit mijn ogen zal laten en haar bij moeder weg zal houden... alsjeblieft?...' De tranen glinsterden in haar ogen en het hart van haar vader werd week toen Natalja door de kamer rende met een paar ogen die glansden als diamanten in het licht van een lamp.

'Nee! Honden brengen allerlei ziektes in huis! En jullie weten allemaal heel goed hoe voorzichtig ik met mijn gezondheid moet zijn!' Ze zag er op dat moment allesbehalve ziek uit zoals ze daar in het midden van de kamer stond. Ze was het toonbeeld van absolute woede. Konstantin moest denken aan de allereerste keer dat hij haar had ontmoet, maar hij wist inmiddels ook dat Natalja niet bepaald een gemakkelijke vrouw was.

'Als hij nu in de keuken blijft... dan misschien...' Hij keek zijn vrouw hoopvol aan terwijl ze naar de deur liep en die opentrok.

'Je geeft haar altijd haar zin, hè Konstantin?'

'Liefje... het kan toch geen groot beest zijn. Ze hebben maar een kleine hond.'

'En ze hebben er nog twee en een kat en een kind dat steeds op het randje van de dood zweeft.' Ze doelde op de chronische ziekte van Alexis.

'Dat heeft niets met honden te maken. Misschien wil grootmoeder hem wel bij haar in huis houden...' Hij keek zijn moeder hoopvol aan en die glimlachte, in haar hart genoot ze van de deining. Het was net iets voor Alix om Zoya een hond te geven terwijl ze best wist hoe woedend haar moeder daarover zou worden. Er had altijd een geheime rivaliteit tussen de twee vrouwen bestaan, maar tenslotte was Alexandra de tsarina.

'Ik wil hem best nemen,' bood de oude gravin aan.

'Prima.' Konstantin vond dat hij de beste oplossing had gevonden, maar toen de deur met een slag dichtsloeg, wist hij dat hij zijn vrouw niet meer zou zien tot de volgende ochtend.

'Nu alles goed geregeld is, zal ik maar weer eens vertrekken naar mijn uitermate vredige kazerne,' zei Nikolaj en boog formeel naar zijn grootmoeder.

'Doe dat maar,' zei zijn grootmoeder met een nauwelijks verholen glimlach, maar ze glimlachte breed toen hij haar welterusten kuste. 'Ik hoor dat je je nogal vermaakt, lieverd.'

'U moet niet alles geloven wat u hoort. Welterusten grootmoeder.' Hij kuste haar op beide wangen en gaf zijn vader een vriendschappelijk schouderklopje. 'En wat jou betreft, apekop...' Hij trok een keertje aan haar vuurrode haren terwijl hij haar kuste en het gezichtje dat hem aankeek verhulde nauwelijks de liefde die ze voor hem voelde. 'Gedraag je, gansje. En kom niet met nog meer beesten thuis. Je maakt je moeder stapelgek.'

'Niemand heeft jou iets gevraagd,' zei ze scherp en kuste hem nog een keer. 'Tot ziens, vervelende knul.'

'Ik ben geen knul, ik ben een man, maar jij ziet dat verschil nog niet.'

'Als ik er een tegenkwam, wel.'

Toen hij bij de deur was zwaaide hij nog een keertje naar iedereen en toen was hij verdwenen, vermoedelijk op weg naar zijn danseresje.

'Wat is het toch een charmante jongen, Konstantin. Hij doet me sterk aan jou denken toen jij zo oud was,' zei de oude gravin trots. Haar zoon glimlachte en Zoya viel met een blik van afschuw op haar gezicht in een stoel neer.

'Ik vind hem verschrikkelijk.'

'Hij praat heel wat aardiger over jou, Zoya Konstantinovna,' zei haar vader vriendelijk. Hij was trots op zijn kinderen en hield veel van hen. 'Neemt u de hond werkelijk, mamma?' vroeg hij aan gravin Eugenia. 'Ik ben bang dat Natalja ons allemaal het huis uitgooit als we het nog verder op de spits drijven.' Hij onderdrukte een zucht. Er waren tijden waarop hij wenste dat zijn vrouw een beetje gemakkelijker was om mee om te gaan, vooral als zijn moeder erbij was met haar nauwelijks verborgen mening. Maar Eugenia Ossoepov had haar mening al heel lang geleden gevormd en er was niet veel dat Natalja nu nog zou kunnen doen om haar van mening te laten veranderen.

'Natuurlijk. Ik wil best een vriendje hebben.' Ze keek Zoya geamuseerd aan. 'Wie van hun honden is de vader van dit hondje? Charles van de tsarevitsj of de kleine Franse bulldog van Tatjana?'

'Geen van beide, grootmoeder. Het is een pup van de cocker spaniel van Marie, van Joy. Het is zo'n schatje, grootmoeder. En ze heet Sava.' Zoya zag er kinderlijk stralend uit toen ze tegen de knieën van haar grootmoeder aankroop en de oude dame legde een rimpelige, maar liefdevolle hand op haar schouder.

'Zolang ze het maar niet in haar hoofd krijgt om mijn geliefde Aubusson te dopen, zullen we beslist goede vrienden worden.' Ze streelde over het vurige haar dat over Zoya's schouders viel. Ze genoot al sinds haar jeugd van de aanraking van de handen van haar grootmoeder. Ze draaide zich om en kuste haar grootmoeder teder.

'Dank u wel, grootmoeder. Ik wil haar zo graag houden.'

'En dat mag je ook, kleintje... dat mag je ook.' Toen Zoya verdween om het hondje te halen, stond ze moe, maar tevreden op en liep naar de open haard. De gravin wendde zich langzaam naar Konstantin. Het leek nog maar zo kort geleden dat hij zo oud was geweest als Nikolaj nu. De jaren leken voorbij te vliegen, maar het leven had haar goed behandeld. Haar echtgenoot had een vol leven geleid. Hij was drie jaar geleden op zijn negenentachtigste gestorven en ze was altijd heel gelukkig met hem geweest en had veel van hem gehouden. Konstantin leek op hem en deed haar op veel prettige manieren aan hem denken, vooral als ze hem samen met Zoya zag. 'Het is een schat van een kind, Konstantin Nikolajevitsj... een heel mooi meisje.'

'Ze lijkt heel erg op u, mamma.'

Eugenia schudde haar hoofd, maar hij zag aan haar ogen dat ze het met hem eens was. Van tijd tot tijd zag ze veel van zichzelf in het meisje en ze was altijd blij dat Zoya niet op haar moeder leek. Zelfs als ze ongehoorzaam was, vond de oude gravin dat soms toch nog bewonderenswaardig en ze voelde al heel lang dat het haar eigen bloed was dat door Zoya's aderen stroomde. En dat ergerde Natalja des te meer. 'Ze is iemand anders... ze is zichzelf. We moeten haar niet met onze slechte eigenschappen opzadelen.'

'Sinds wanneer heeft u slechte eigenschappen? U bent altijd heel goed voor me geweest, mamma... voor ons allemaal...' Iedereen respecteerde en waardeerde haar altijd. Een vrouw met een helder en goed inzicht. Hij wist dat ze een verstandige vrouw was en liet zich vaak leiden door haar vele gezonde opinies.

'Hier is ze, grootmoeder.' Zoya kwam weer binnen met het hondje dat nauwelijks groter dan haar handen was en de gravin pakte het diertje voorzichtig van haar aan. 'Is het geen schatje?'

'Heel lief... en dat blijft ze tot ze mijn beste hoed opeet, of mijn lievelingsschoenen... maar de hemel sta me bij dat ze van mijn beeldige Aubusson-tapijt afblijft. Als je dat doet,' zei ze, terwijl ze het hondje net zo over zijn kop aaide als ze een paar minuten eerder bij Zoya had gedaan, 'ga je in de soep. Denk eraan!' Kleine Sava blafte als antwoord. 'Dat was aardig van Alix om jou een hondje te geven, kleintje. Ik hoop dat je haar naar behoren hebt bedankt.'

Zoya giechelde met haar elegante handje voor haar mond. 'Ze was nogal bang dat mamma boos zou zijn.'

Haar grootmoeder lachte en Konstantin probeerde een glimlach te onderdrukken om zijn vrouw niet af te vallen. 'Ze kent je moeder heel goed merk ik, hè Konstantin?' Ze keek hem recht aan en hij begreep heel goed wat ze bedoelde.

'Natalja's gezondheid heeft haar de laatste tijd nogal eens in de steek gelaten. Misschien dat ze op den duur...' probeerde hij haar te verdedigen.

'Laat maar, Konstantin.' De douairière wuifde ongeduldig terwijl ze het hondje dicht tegen zich aan hield en haar kleindochter welterusten kuste. 'Kom ons morgen maar eens opzoeken, Zoya. Of ga je weer naar Tsarskoje Selo? Eigenlijk zou ik eens een keertje met je mee moeten gaan om Alix en de kinderen weer eens op te zoeken.'

'Niet zolang ze ziek zijn, mamma, alstublieft... en de rit zou in dit weer ook te veel voor u zijn.'

Zijn moeder lachte vrolijk. 'Doe niet zo raar, Konstantin. Ik heb de mazelen ongeveer honderd jaar geleden gehad en over het weer heb ik me nog nooit druk gemaakt. Ik voel me uitstekend, dank je wel en ik ben van plan me nog minstens tien jaar zo te blijven voelen. Ik ben ertoe in staat.'

'Dat is goed nieuws.' Hij glimlachte. 'Ik zal u naar uw paviljoen terugbrengen.'

'Doe niet zo gek.' Ze duwde hem weg toen Zoya haar cape ging halen en even later over de schouders van de oude dame sloeg. 'Ik kan uitstekend alleen door de tuin lopen, weet je. Dat doe ik meerdere keren per dag.'

'Ontzeg me dan niet het plezier om u te mogen begeleiden, madame.' Ze glimlachte tegen hem en zag weer het kind in hem, in haar hart althans waar hij zolang ze leefde altijd een klein jongetje zou blijven. 'Vooruit dan maar, Konstantin. Welterusten Zoya.'

'Welterusten grootmoeder. En dank u wel dat u Sava voor me wilt nemen.' De oude dame kuste haar vol liefde en ze liepen de koude avondlucht in terwijl Zoya naar haar lichtpaarse kamer ging. Ze geeuwde en glimlachte toen ze aan het hondje dacht dat ze van Marie en haar moeder had gekregen. Het was een heerlijke dag geweest. Ze deed de deur van haar slaapkamer zachtjes dicht en nam zich voor over een paar dagen beslist weer naar Tsarskoje Selo te gaan. Maar ondertussen moest ze iets leuks bedenken dat ze voor Masjka kon meenemen.

3

Twee dagen later wilde Zoya weer naar Tsarskoje Selo om naar Marie te gaan, maar voor ze zover was, kwam er 's ochtends bij het ontbijt een brief. Dokter Fedorov, de arts van Alix, kwam hem brengen. Hij moest naar de stad om andere medicijnen te halen en hij bracht het vervelende bericht dat ook Marie de mazelen had gekregen. Zoya las de brief met ontzetting. Het betekende niet alleen dat ze er niet naartoe kon, maar ook dat ze elkaar misschien in weken niet zouden zien, want dokter Fedorov zei dat ze voorlopig niet in staat zou zijn om visite te ontvangen. Het hing er een beetje van af hoe ziek ze zou worden. Anastasia had al last van haar oren als gevolg van de ziekte en hij was bang dat de tsarevitsj bezig was longontsteking te krijgen. 'O god...' jammerde Natalja. 'En jij bent er ook pas nog geweest. Zoya, ik had het je nog zo verboden en nu heb je jezelf eraan blootgesteld. .. waarom heb je me dit aangedaan? Hoe heb je het kunnen doen?' Ze werd bijna hysterisch bij de gedachte aan de ziekte die Zoya onbewust mee naar huis zou kunnen hebben genomen en Konstantin kwam net op tijd binnen om zijn vrouw flauw te zien vallen. Hij stuurde het dienstmeisje meteen naar boven om haar reukwater te halen. Hij had bij Fabergé de opdracht gegeven een speciale doos te maken in de vorm van een grote rood geëmailleerde aardbei bezet met diamanten. Deze doos had ze altijd binnen handbereik in de buurt van haar bed.

Dokter Fedorov was zo vriendelijk om te blijven tot Natalja veilig boven was terwijl Zoya vliegensvlug een briefje aan haar vriendin schreef. Ze wenste haar een spoedig herstel toe en hoopte dat ze elkaar gauw weer zouden zien. Ze ondertekende met haar eigen naam en met Sava die de afgelopen nacht het beroemde Aubusson-tapijt uitbundig besproeid had maar haar grootmoeder had de puppy toch maar gehouden, hoewel ze dreigde toch nog soep van haar te maken als ze die manieren niet heel snel veranderde.

'... Ik mis je heel erg, lieverd. Zorg dat je gauw weer beter bent zodat ik kan komen.' Ze stuurde twee boeken mee, onder andere Helen's Babies dat ze zelf had gelezen en waar ze erg van had genoten. Dat boek had ze haar toch al willen geven. En ze voegde er nog snel een p.s. aan toe, waarin ze Masjka waarschuwde om dit niet als excuus te gebruiken om niet te hoeven tennissen, zoals ze beiden de vorige zomer hadden gedaan met Marles zuster op Livadia. Ze speelden heel graag en Marie was beter dan de rest hoewel Zoya altijd dreigde dat ze haar nog eens zou verslaan. '... Ik kom je opzoeken zodra je moeder en de dokter het toelaten. Heel veel lieve groeten, je liefhebbende Zoya...'

Die middag zag Zoya haar broer weer en dat bezorgde haar tenminste een beetje afleiding. Om de tijd te doden terwijl ze wachtten op de thuiskomst van hun vader, nam hij haar mee voor een tochtje in de trojka van hun moeder. Natalja was zo van streek over het feit dat Marie mazelen had gekregen en Zoya daar per ongeluk aan was blootgesteld, dat ze de hele dag haar kamer niet was uitgekomen. Zoya wist dat het dagen kon duren voor ze weer te voorschijn kwam en ze was dankbaar voor de afleiding die haar broer haar bezorgde.

'Waarom moet je pappa spreken? Is er iets aan de hand, Nikolaj?'

'Doe niet zo gek. Waarom zou er iets aan de hand zijn? Wat ben je toch een sufferdje.' Maar een bijdehand sufferdje. Hij stond er versteld van hoe ze instinctief had geweten dat hij terug was gekomen om Konstantin te spreken, omdat hij zich zorgen maakte. Toen de Doema de vorige dag had vergaderd had Alexander Kerenski een afschuwelijke redevoering gehouden die onder meer een aansporing inhield voor een aanslag op de tsaar en Nikolaj begon bang te worden dat ambassadeur Paléologue toch wel gelijk gehad kon hebben. Misschien waren de dingen wel erger dan ze zich allemaal realiseerden en vonden de mensen de tekorten wel erger dan iedereen dacht. De Engelse ambassadeur, sir George Buchanan had zoiets gezegd voordat hij tien dagen vertrok voor een vakantie naar Finland. Nikolaj hoorde een heleboel dingen de laatste dagen en het baarde hem zorgen. Hij wilde graag nog een keer de mening van zijn vader horen. 'Jij komt alleen maar als je problemen hebt, Nikolaj,' hield Zoya aan terwijl ze langs de schitterende Nevski Prospekt reden. De witte bodem met de pasgevallen sneeuw maakte de omgeving mooier dan gewoonlijk. Nikolaj hield vol dat er niets aan de hand was en hoewel ze vage onrustige voorgevoelens had, besloot ze hem te geloven.

'Aardig gezegd, hoor Zoya. En het is ook niet waar. Overigens hoorde ik dat jij je moeder weer eens tot wanhoop hebt gedreven. Dankzij jou schijnt ze weer in bed te liggen en is de dokter al twee keer langs geweest.'

Zoya haalde haar schouders op en keek ondeugend. 'Dat kwam alleen maar omdat dokter Fedorov haar vertelde dat Masjka de mazelen heeft.'

'En jij bent de volgende?' Nikolaj glimlachte tegen haar en ze lachte terug.

'Doe niet zo gek. Ik word nooit ziek.'

'Wees daar maar niet zo zeker van. Je gaat er nu zeker niet meer heen?' Hij keek even bezorgd, maar ze schudde haar hoofd en keek kinderlijk teleurgesteld.

'Ik mag niet meer. Niemand mag er meer heen. En die arme Anastasia heeft verschrikkelijke last van haar oor.'

'Binnenkort zullen ze allemaal wel weer beter zijn en dan kun je er weer heen.'

Zoya knikte en grinnikte even. 'Hoe gaat het trouwens met je danseresje, Nikolaj?'

Hij schrok even en trok toen aan een haarlok die onder haar bontmuts uitkwam. 'Hoe kom je op het idee dat ik een "danseresje" heb?'

'Dat weet iedereen, sufferd... net zoals iedereen het wist van oom Nikolaj voor hij met tante Alix trouwde.' Met hem kon ze open spreken, tenslotte was hij haar broer, maar hij keek desondanks geschokt. Ook al was ze nog zo openhartig, hij verwachtte wel een beetje meer decorum.

'Zoya! Dat kun je niet zomaar zeggen.'

'Tegen jou wel. Hoe is ze? Is ze mooi?'

'Ze is niets! Ze bestaat niet. Leer je dat soort dingen op Smolni?'

'Daar leer ik niets,' zei ze monter, haar uitermate degelijke schoolopleiding even nonchalant terzijde schuivend. Hijzelf was vroeger naar het keizerlijk Corps des Pages gegaan, de militaire school voor zonen van de adel en hoge officieren. 'Bovendien ben ik bijna klaar.'

'Ik denk dat ze blij zullen zijn als ze van jou af zijn.' Ze haalde haar schouders op en ze lachten beiden. Even dacht hij dat hij haar had afgeleid, maar ze was aanhoudender dan hij had verwacht en ze keek hem met een ondeugende glimlach aan.

'Je hebt me nog steeds niets over je vriendin verteld, Nikolaj.'

'Je bent verschrikkelijk, Zoya Konstantinovna.'

Ze giechelde en hij reed langzaam terug naar hun paleis op de Fontanka. Tegen die tijd was hun vader ook thuisgekomen en de twee mannen zonderden zich af in Konstantins bibliotheek met uitzicht over de tuin. De bibliotheek stond vol met in leer gebonden boeken en voorwerpen die haar vader de afgelopen jaren had verzameld. Hij was vooral erg dol op de stukjes malachiet. Er was ook een verzameling mooie Fabergé-paaseieren. Natalja had hem die ieder jaar geschonken, precies dezelfde die de tsaar en de tsarina elkaar op gedenkwaardige momenten gaven. Terwijl Konstantin uit het raam keek en naar zijn zoon luisterde zag hij Zoya door de sneeuw naar haar grootmoeder en Sava hollen. 'Wat denk je ervan, vader?'

Konstantin draaide zich naar hem om en zag dat Nikolaj zich werkelijk zorgen maakte. 'Ik denk niet dat het werkelijk iets te betekenen heeft. En zelfs al is er wat rumoer op straat, dan kan generaal Khabalov dat heus wel aan, Nikolaj. Je hoeft je heus geen zorgen te maken.' Hij glimlachte geruststellend en was blij dat zijn zoon zich druk maakte over het wel en wee van zijn stad en land. 'Alles is onder controle. Maar het kan geen kwaad om op je hoede te zijn. Dat is het kenmerk van de ware soldaat.' En dat was hij ook, net als zijn vader vroeger was geweest en diens vader weer voor hem. Als het mogelijk was geweest, was Konstantin zelf naar het front gegaan, maar hij was veel te oud, er was geen sprake van ook al hield hij nog zoveel van de tsaar en zijn land.

'Maar vader, maakt u zich dan niet ongerust over de toespraak van Kerenski in de Doema? Wat hij suggereerde was puur landverraad!'

'Dat is ook zo, maar geen mens kan zoiets toch ernstig nemen, Nikolaj. Niemand gaat een aanslag op de tsaar plegen. Ze zouden niet durven. Bovendien zal Nicky heus wel voor voldoende bescherming zorgen. Ik denk dat het op het moment thuis veel gevaarlijker voor hem is met een huis vol kinderen en personeel met mazelen,' hij glimlachte vriendelijk tegen zijn zoon, 'dan temidden van zijn volk. Maar als ambassadeur Buchanan zich zulke zorgen maakt zal ik hem in ieder geval benaderen zodra hij weer terug is. Ik ben benieuwd naar zijn mening en trouwens ook naar die van Paléologue. Als Buchanan terug is zal ik hen eens voor de lunch uitnodigen en je bent welkom om er ook bij te zijn.' Hij wilde vooral de carrière van zijn zoon ondersteunen. Nikolaj was een intelligente jongen met een schitterende toekomst in het vooruitzicht.

'Ik voel me een stuk beter nu ik met u heb gepraat, vader.' Maar dit keer waren zijn angsten niet zo gemakkelijk onderdrukt en toen hij het huis verliet, had hij nog steeds het gevoel van een naderend onheil. Hij voelde er veel voor om zelf naar Tsarskoje Selo te gaan en daar een gesprek onder vier ogen met zijn oom te hebben, maar hij had gehoord hoe moe de tsaar was en dat hij zich ernstige zorgen over zijn zoon maakte. Het was er nu niet het juiste tijdstip voor. Het was een slecht moment om hem lastig te vallen en het was verstandiger om dit dan ook maar niet te doen.

Een week later, op 8 maart, verliet Nikolaj St. Petersburg om weer naar het front te gaan, vijfhonderd mijl verderop in Mogilev. En op die dag kwamen in de straten de eerste tekenen van een oproer, toen hongerig in rijen wachtenden aanzwollen tot een woedende schreeuwende menigte die zich toegang tot de bakkerijen verschafte met de kreet 'Geef ons brood'. Bij zonsondergang was er een leger kozakken ter plaatse om de zaak onder controle te krijgen. Maar niemand maakte zich al werkelijk zorgen. Ambassadeur Paléologue gaf zelfs een groot feest. Prins en prinses Gortsjakov waren aanwezig, graaf Tolstoj, Alexander Benois en de Spaanse ambassadeur, de markies De Villasinda. Natalja voelde zich nog steeds niet goed en had gezegd dat ze absoluut niet in staat was om uit te gaan en Konstantin wilde haar niet alleen laten. Toen hij de volgende dag hoorde dat oproerkraaiers aan de rand van de stad een tram ondersteboven hadden gegooid, was hij blij dat hij niet was gegaan. Maar over het geheel genomen leek niemand zich bijzonder ongerust te maken. De volgende dag was het helder en zonnig, alsof het weer de mensen ook wilde geruststellen. De Nevski Prospekt was druk, maar iedereen leek heel gelukkig en de winkels waren gewoon open. Er waren kozakken in de buurt om een oogje in het zeil te houden, maar ze stonden niet op gespannen voet met de mensen in hun omgeving. Maar op zaterdag 10 maart werd er plotseling geplunderd en de volgende dag kwamen er verschillende mensen om het leven tijdens diverse schermutselingen.

Desondanks gaven de Radziwills die avond een uitgebreid feest. Het leek wel of iedereen de schijn wilde ophouden of er niets aan de hand was. Maar het was moeilijk om de berichten van oproer en relletjes te negeren.

Die dag bracht Gibbes, de Engelse leraar van Marie, Zoya een brief van Masjka en ze stortte er zich letterlijk met open armen op, maar ze was ontsteld toen ze las dat Marie zich verschrikkelijk voelde en dat Tatjana ook al last van haar oren had. Maar Baby voelde zich tenminste een beetje beter.

'Arme Alix schijnt zo moe te zijn,' zei Zoya die middag in de zitkamer tegen haar grootmoeder met de kleine Sava tegen zich aan. 'Ik zou zo graag naar Marie toe willen, grootmoeder.' Ze had al dagen niets te doen gehad, haar moeder had erop gestaan dat ze niet naar haar balletlessen zou gaan vanwege de problemen op straat en dit keer had haar vader haar gelijk gegeven.

'Een beetje geduld, liefje,' zei haar grootmoeder. 'Met al die hongerige en ontevreden mensen kun je niet over straat.'

'Is het echt zo erg voor hen, grootmoeder?' Het was moeilijk om je dat voor te stellen te midden van alle luxe die zij genoten. Het deed haar pijn als ze eraan dacht dat er mensen waren die zo wanhopig honger leden. 'Ik zou hun best iets van ons willen geven.' Hun leven was plezierig en gemakkelijk, ze vond het wreed dat de mensen om haar heen het koud hadden en honger leden.

'Dat denken we allemaal wel eens, kleintje.' De levendige oude ogen keken diep in de hare. 'Het leven is niet altijd eerlijk. Er zijn heel veel mensen die nooit zullen hebben wat wij iedere dag als gewoon aanvaarden. .. warme kleren, lekkere bedden, voldoende eten... om nog maar te zwijgen over frivoliteiten zoals vakanties en feesten en mooie jurken.'

'Is dat dan allemaal verkeerd?' Zoya leek geschrokken door het idee. 'Absoluut niet. Maar het is een voorrecht en dat mogen we nooit vergeten.'

'Mamma zegt dat het maar gewone mensen zijn die er toch niet zo van zouden genieten. Denkt u dat dat waar is?'

Eugenia keek haar zowel ironisch als geïrriteerd aan, verbaasd dat haar schoondochter nog steeds zo blind en dom was. 'Doe niet zo mal, Zoya. Denk je werkelijk dat iemand bezwaar zou kunnen hebben tegen een warm bed en een volle maag, of tegen een mooie jurk of een fijne trojka? Dan zouden ze wel zeldzaam dom zijn.' Zoya vertelde maar niet dat haar moeder had gezegd dat ze dat ook waren, want ze begreep dat dit niet het geval was.

'Het is eigenlijk triest grootmoeder, dat ze oom Nicky en tante Alix en Baby en de meisjes niet kennen. Het zijn zulke aardige lieden, geen mens zou kwaad op hen kunnen worden als ze hen kenden.' Het was ontegenzeglijk waar, maar het klonk erg simplistisch.

'Het gaat niet om hen, liefje... het zijn de dingen die zij vertegenwoordigen. Het is onvoorstelbaar moeilijk voor de mensen buiten de paleisramen om eraan te denken dat de mensen binnen precies dezelfde dingen voelen en problemen hebben. Niemand zal ooit weten hoeveel Nikolaj van hen houdt, hoeveel verdriet hij over hun ziektes heeft en hoe zijn hart gebroken is door de ziekte van Alexis. Dat zullen ze nooit weten en nooit zien... ik vind dat ook triest. De arme man draagt zoveel zware lasten. En nu is hij weer terug naar het front. Het moet moeilijk zijn voor Alexis. Ik wilde maar dat de kinderen beter werden, zodat ik erheen kon.'

'Ik wil er ook naar toe. Maar pappa laat me geen stap buiten het huis zetten. Het zal maanden duren voor ik alles weer heb ingehaald bij madame Nastova.'

'Onzin.' Eugenia keek haar eens aan, haar achttiende verjaardag naderde met rasse schreden en het leek wel of ze iedere dag mooier werd. Ze was elegant en fijn gebouwd met haar vlammend rode haar en haar grote groene ogen, haar mooie lange benen en haar slanke middeltje dat met twee handen te omvatten was. Als je naar haar keek hield je je adem in.

'Grootmoeder, ik vind het hier zo saai.' Ze draaide op een voet in het rond terwijl Eugenia haar toelachte.

'Dat is geen compliment voor me, liefje. Er zijn veel mensen die me saai hebben gevonden, maar niemand heeft het me ooit zo open en duidelijk gezegd.'

'Het spijt me.' Ze lachte. 'Ik bedoelde u niet. Ik bedoelde het hier opgesloten zijn. Zelfs die stomme Nikolaj is vandaag niet langsgekomen.' Maar tegen het eind van die middag wisten ze waarom hij niet gekomen was. Generaal Khabalov had overal in de stad grote aanplakbiljetten laten ophangen die waarschuwden dat samenscholingen en openbare vergaderingen van nu af aan verboden waren en dat alle stakers de volgende dag weer aan het werk moesten. Indien hieraan geen gehoor werd gegeven, zou dit een directe oproep om naar het front gestuurd te worden inhouden. Maar niemand sloeg enig acht op de aanplakbiljetten. Er hingen grote menigten betogers rond vanaf de Vyborg aan de overkant van de bruggen over de Neva tot in de stad en tegen half vijf die middag waren de soldaten gekomen en er hadden schoten geklonken op de Nevski Prospekt tegenover het Anitsjkovpaleis. Er werden vijftig mensen gedood en binnen een paar uur waren er nog eens tweehonderd bijgekomen en plotseling ontstond er een meningsverschil onder de soldaten. Een compagnie van de Pavlovski-lijfwachten weigerde te vuren, draaide zich in plaats daarvan om en schoot op de leidinggevende officier. En plotseling brak de hel los en werden de Preobrajenski-gardisten te hulp geroepen om de compagnie te ontwapenen.

Konstantin werd die avond van dit feit op de hoogte gebracht en verdween urenlang in een poging erachter te komen wat er aan de hand was en in zijn hart hoopte hij zichzelf gerust te kunnen stellen dat alles in orde was met Nikolaj. Plotseling werd hij door een vlaag van paniek overvallen en wist hij dat zijn zoon in gevaar was. Maar het enige dat hij te weten kwam was dat de ontwapening van de Pavlovski-gardisten met een minimum aan bloedvergieten was verlopen. 'Een minimum' leek plotseling te veel en hij ging terug naar huis om daar op meer nieuws te wachten. Onderweg zag hij de lichten bij de Radziwills en hij verbaasde zich over deze stad, waar aan de ene kant werd gedanst en aan de andere kant werd gemoord. Plotseling vroeg hij zich af of Nikolaj niet toch steeds gelijk had gehad met zijn zorgen over wat er zou kunnen gebeuren. Konstantin wilde nu ook graag eens met Paléologue praten en hij nam zich voor hem de volgende morgen op te bellen. Maar toen hij de Fontanka opreed en de paarden voor zijn huis zag staan, had hij zich wel zo weer willen omdraaien en wegrennen. De schrik sloeg hem om het hart en zijn paarden vlogen vooruit. Er stonden zeker tien man van de Preobrajenski-gardisten buiten, hij hoorde zichzelf schreeuwen toen hij hen heen en weer zag rennen, hoorde roepen en iets zag dragen. Hij sprong al uit de trojka voor Feodor goed en wel stilstond en inwendig schreeuwde hij: 'O, mijn god... o mijn god...' en toen zag hij hem. Hij werd door twee mannen gedragen en er was overal bloed in de sneeuw. Het was Nikolaj. 'O, mijn god...' De tranen stroomden langs Konstantins wangen terwijl hij hen aanstaarde en zich naar voren drong.

'Leeft hij nog?'

Een van hen keek hem aan, knikte en zei zachtjes tegen Konstantin: 'Nauwelijks.' Hij was zeven keer geraakt door een van de Pavlovski-lijfwachten, een van hun eigen mensen... een van de mannen van de tsaar... maar hij was moedig geweest en hij had de ander neergeslagen. 'Breng hem naar binnen... snel...' Hij riep Feodor die meteen naast hem stond. 'Haal de arts van mijn vrouw, NU!' schreeuwde hij en de jonge gardisten keken hem hulpeloos aan. Ze wisten dat er niets meer aan te doen was, daarom hadden ze hem naar huis gebracht en Nikolaj keek zijn vader met glazige ogen aan, maar hij herkende hem wel en glimlachte. Hij leek weer op het jongetje van vroeger en Konstantin nam hem in zijn sterke armen en droeg hem naar binnen. Hij legde hem op de beklede bank in de grote hal en het personeel kwam aanrennen. 'Breng verband... lakens... snel, breng warm water.' Hij had geen idee wat hij daar allemaal mee wilde doen, maar er moest iets gedaan worden. Iets... ergens... moest hem redden. Het was toch zijn jongetje, ze hadden hem thuisgebracht om te sterven, maar hij was niet van plan dat zomaar toe te laten. Hij moest hem tegenhouden voor het te laat was en opeens voelde hij een stevige hand die hem Opzij duwde en hij zag zijn eigen moeder die het hoofd van de jongen in haar handen hield en heel voorzichtig zijn voorhoofd kuste terwijl ze zachtjes tegen hem praatte.

'Het is goed, Nikolaj. Grootmoeder is hier... en mamma en pappa...' De drie vrouwen waren al aan het diner begonnen zonder op Konstantin te wachten, maar Eugenia had meteen begrepen wat er gebeurd was toen ze de mannen had horen binnenkomen. De overige gardisten stonden een beetje met hun figuur verlegen in de grote hal en er klonk een afschuwelijke kreet van Natalja toen ze haar zoon zag en in de deuropening flauwviel. 'Zoya!' riep Eugenia en het meisje rende naar haar toe. Konstantin stond er hulpeloos bij en zag hoe het bloed van zijn zoon over de marmeren vloer liep en langzaam in het tapijt drong. Hij zag Zoya trillen toen ze naar haar grootmoeder rende en bij haar broer knielde. Zijn gezicht was zo wit als een doek, voorzichtig pakte ze zijn hand. 'Nikolaj...' fluisterde ze. 'Ik houd van je... ik ben het, Zoya...'

'Wat doe jij hier?' Zijn stem was nauwelijks meer dan gefluister en Eugenia wist dat hij hen niet langer kon zien.

'Zoya,' zei ze op een toon alsof ze de generaal van een stel mannen was, 'scheur mijn onderrok in repen... gauw... snel...' Voorzichtig trok Zoya aan de onderrok van haar grootmoeder, maar na een scherp bevel van haar gaf ze er een stevige ruk aan en haar grootmoeder stapte uit haar onderrok. Zoya begon hem meteen in repen te scheuren. Haar grootmoeder legde de repen over de wonden. Ze probeerde de bloedingen te stelpen, maar het was eigenlijk al te Iaat. Konstantin huilde en knielde om hem te kussen.

'Pappa?... ben je daar, pappa?...' Hij klonk weer zo jong. 'Pappa... ik houd van je... Zoya... pas goed op...' Hij glimlachte naar hen en was weg, hun pogingen waren te laat gekomen. Hij stierf in de armen van zijn vader. Konstantin kuste zijn ogen en sloot ze heel voorzichtig. Hij huilde en liet zich helemaal gaan terwijl hij zijn innig geliefde zoon vasthield en het bloed over zijn vest liep, hij trok hem dicht tegen zich aan. Zoya stond naast hem te snikken en Eugenia's handen trilden hevig terwijl ze zijn hand streelde. Ze wendde zich langzaam om naar de mannen en gebaarde dat ze moesten gaan en hen alleen moesten laten met hun verdriet. De dokter was inmiddels gearriveerd en probeerde Natalja weer bij bewustzijn te brengen die nog steeds levenloos in de deuropening lag. Ze droegen haar naar boven naar haar kamer. Feodor stond openlijk te huilen en er klonk een gejammer door de hele hal. Al het personeel stond er... te laat... iedereen was te laat om hem te helpen.

'Kom Konstantin. Hij moet naar boven gebracht worden.' Ze trok haar zoon voorzichtig weg en leidde hem naar de bibliotheek. Daar zette ze hem in een stoel en schonk een glas brandy voor hem in. Ze kon niets zeggen wat de pijn zou kunnen verzachten en ze probeerde het ook niet. Ze gebaarde naar Zoya dat ze wat dichter bij haar vader moest gaan staan en toen ze zag hoe bleek het kind was, dwong ze haar ook een slokje brandy te nemen uit het glas dat ze voor zichzelf had ingeschonken.

'Nee grootmoeder... nee... alstublieft...' Ze kokhalsde tegen de geur, maar haar grootmoeder dwong haar om te drinken en wijdde toen haar aandacht weer aan Konstantin.

'Hij was zo jong... mijn god... mijn god... ze hebben hem vermoord ...' Ze hield hem tegen zich aan terwijl hij heen en weer wiegde in zijn stoel, jammerend over zijn enige zoon tot Zoya plotseling in zijn armen vloog en hem vasthield alsof hij haar enige houvast in deze hele wereld was. Het enige waar ze aan kon denken was dat ze hem die middag nog 'stomme Nikolaj' had genoemd... stomme Nikolaj ... en nu was hij dood... haar broer was dood... ze staarde haar vader wanhopig aan.

'Pappa, wat gebeurt er toch?'

'Ik weet het niet, kleintje... ze hebben mijn kind vermoord...' Hij hield haar dicht tegen zich aan toen ze in zijn armen lag te snikken en even later stond hij op en liet haar over aan de zorgen van haar grootmoeder. 'Neem haar met u mee naar huis, mamma. Ik moet naar Natalja.'

'Die redt zich wel.' Eugenia maakte zich veel meer zorgen over haar zoon dan over die rare vrouw van hem. Ze was bang dat het verlies van Nikolaj hem zou breken. Ze stak haar arm naar hem uit en raakte zijn hand weer aan en hij zag haar ogen. Het waren ogen die wijsheid en onmetelijk verdriet uitstraalden.

'O mamma,' huilde hij en hield haar lange tijd heel stevig vast. Ze stak haar hand uit en trok Zoya naar zich toe. Toen maakte hij zich langzaam van hen los en liep de trap op naar de kamers van zijn vrouw. Zoya stond in de hal en keek hem na. De marmeren vloer met Nikolajs bloed was schoongemaakt en het kleedje was verdwenen, hijzelf lag al stil en koud in de kamer waar hij sinds zijn jeugd in had gewoond. Hij was er geboren en gestorven in drieëntwintig korte jaren. En met hem was een wereld die ze allen kenden en liefhadden gestorven. Het was alsof geen van hen ooit weer veilig zou zijn. Eugenia wist het toen ze Zoya met zich meenam naar haar eigen paviljoen. Ze trilde hevig onder haar cape en in haar ogen weerspiegelden zich de schok en de afschuw.

'Je moet sterk zijn, kleintje,' had haar grootmoeder tegen haar gezegd toen Sava hun tegemoet kwam in de zitkamer en Zoya weer begon te huilen. 'Je vader zal je nu dubbel zo hard nodig hebben. En misschien... misschien... zal het nooit meer zo worden als het geweest is... voor niemand van ons. Maar wat er ook zal gebeuren' - haar stem beefde toen het beeld van haar stervende kleinzoon zich weer aan haar opdrong, en haar dunne hand trilde hevig toen ze Zoya omhelsde en op haar gladde wang kuste - 'denk eraan hoeveel hij van je hield...'

4

De volgende dag leek wel een nachtmerrie. Nikolaj lag schoon en gewassen in zijn kamer, gekleed in zijn uniform en omringd door kaarsen. Het Volinski-regiment rebelleerde het eerst, daarna het Semonovski, het Ismajlovski, het Litovski, het Oranienbaum en ten slotte ook het meest trotse, Nikolajs eigen Preobrajenski-gardisten. Allen liepen over naar de revolutie. Overal werden rode spandoeken hoog in de lucht gehouden en soldaten in gescheurde uniformen waren niet langer de mannen die ze eens waren geweest... St. Petersburg was niet langer de stad die het eens was geweest. Niets zou ooit meer hetzelfde zijn nadat de revolutionairen die ochtend in alle vroegte de rechtbanken in vuur en vlam hadden gezet. Weldra stond het arsenaal op de Liteini in lichterlaaie en het ministerie van Binnenlandse Zaken, het ministerie van Defensie, het hoofdkwartier van de Ochrana, de geheime politie, en diverse politiebureaus werden vernield. Alle gevangenen werden vrijgelaten uit de gevangenissen en tegen de middag was het fort van St. Petrus en Paulus ook in handen van de rebellen. Het was duidelijk dat er snel ingegrepen moest worden en de tsaar moest onmiddellijk terugkomen om een tijdelijke regering te benoemen die orde op zaken zou stellen. Maar ook dat leek een weinig hoopgevend plan, hoewel hij onmiddellijk beloofde terug te komen toen de groothertog Michael hem die middag op zijn hoofdkwartier in Mogilev belde. Hij kon onmogelijk begrijpen wat er in de paar dagen sinds hij St. Petersburg had verlaten allemaal was gebeurd en hij stond erop eerst terug te zijn en het zelf te zien voor hij nieuwe ministers aanstelde om de crisis te bezweren. Pas toen de voorzitter van de Doema hem die avond een boodschap stuurde dat zijn familie in levensgevaar verkeerde, begreep hij wat er gebeurde. De keizerin zelf begreep het niet. Maar tegen die tijd was het te laat. Veel en veel te laat voor hen allemaal.

Alexandra was die dag druk in de weer met het verzorgen van haar zieke kinderen toen Lili Dehn haar die middag kwam opzoeken op Tsarskoje Selo. Lili vertelde haar over de relletjes op straat, maar het drong niet tot Alexandra door dat dit meer betekende dan de gewone herrieschopperij, dat dit in feite een revolutie was.

De volgende morgen, terwijl er buiten een zware sneeuwstorm woedde, zond generaal Khabalov de tsarina een bericht. Hij stond erop dat zij en de kinderen meteen zouden vertrekken. Hij had met vijftienhonderd loyale manschappen een kordon gelegd om het Winterpaleis in St. Petersburg, maar tegen de middag waren allen gedeserteerd. En de keizerin begreep het nog steeds niet. Ze weigerde Tsarskoje Selo te verlaten voordat Nikolaj terug was. Ze voelde zich veilig met haar trouwe matrozen, de Garde Equipage, bij zich en bovendien waren de kinderen nog veel te ziek om te kunnen reizen. Tegen die tijd had Marie er bovendien nog een longontsteking bij gekregen.

Die dag werden overal in de stad herenhuizen geplunderd en in brand gestoken en Konstantin liet zijn bedienden al het zilver, goud en de ikonen in de tuin begraven. Zoya moest bij haar grootmoeder in het paviljoen blijven en samen met de dienstmeisjes naaide ze koortsachtig juwelen in de zomen van hun warmste winterkleren. Natalja liep schreeuwend door het huis en rende helemaal buiten zichzelf Nikolajs kamer in en uit waar zijn lichaam lag opgebaard. Er was geen sprake van dat hij begraven kon worden nu de revolutie om hen heen volop woedde.

'Grootmoeder,' fluisterde Zoya terwijl ze een diamanten oorbelletje in een knoop duwde die ze weer aan een jurk wilde zetten. 'Grootmoeder, wat gaan we nu doen?' Ze probeerde te naaien ondanks haar trillende vingers, maar haar ogen stonden wijd open van angst en in de verte konden ze het schieten horen.

'We kunnen niets doen voor we hiermee klaar zijn... schiet op, Zoya... goed zo... naai die parels maar in mijn blauwe jasje.' De oude dame werkte fanatiek door, maar ze bleef er vreemd kalm bij. Konstantin was in het Winterpaleis bij Khabalov en het handjevol trouwe mannen dat nog was overgebleven. Hij was er die ochtend heen gegaan.

'Wat moeten we met...' Ze kon de naam van haar broer niet over haar lippen krijgen, maar het was zo'n afschuwelijk idee dat hij daar maar lag terwijl zij hier juwelen in de zomen van de jurken van haar grootmoeder zat te naaien.

'We zullen alles op zijn tijd doen. Rustig maar, kindje. We moeten eerst wachten tot we iets van je vader horen.' Sava lag zachtjes aan Zoya's voeten te piepen alsof ze voelde dat zelfs haar leventje gevaar liep. De oude gravin had die ochtend eerder geprobeerd om Natalja ook mee te nemen naar haar paviljoen, maar ze had geweigerd haar huis te verlaten. Ze leek gek geworden te zijn, ze bleef tegen haar dode zoon spreken en hem verzekeren dat alles in orde was en dat zijn vader gauw thuis zou zijn. Eugenia had haar achtergelaten en alle bedienden meegenomen naar haar eigen huis om zoveel mogelijk te doen voor de relschoppers zouden komen en alles zouden meenemen. Eugenia had al gehoord dat het herenhuis van Kstsjessinska door de menigten geplunderd was en ze wilde zoveel ze kon veilig stellen voor ze ook hier kwamen. Terwijl ze zat te naaien vroeg ze zich af of ze Tsarskoje Selo zouden bereiken.

Op Tsarskoje Selo had de keizerin haar handen vol. De kinderen hadden nog steeds koorts, Marie was er nog het ergste aan toe en Anna was ook erg ziek. Tegen het eind van de middag kwamen de rebellerende soldaten, maar ze waren bang voor de paleiswacht en stelden zich voorlopig tevreden met het dorp te plunderen en op iedereen en alles te schieten.

De kinderen konden de schoten vanuit hun ziekenkamers horen en Alexandra vertelde hun herhaaldelijk dat het alleen maar een oefening van hun eigen soldaten was. Maar die avond stuurde ze een berichtje naar Nikolaj en smeekte hem thuis te komen. Omdat hij de ernst van de situatie nog steeds niet inzag nam hij de langste weg naar huis. Hij wilde de treinen die de troepen vervoerden niet in de weg lopen. Hij kon zich niet voorstellen dat hij geen trouw leger meer had. Zowel de Garde Equipage als de keizerlijke gardisten bestonden hoofdzakelijk uit persoonlijke vrienden die altijd de taak hadden gehad de tsaar, de tsarina en hun kinderen te bewaken. Beiden hadden hun posten inmiddels verlaten. Zelfs de soldaten van het garnizoen op Tsarskoje Selo waren gedeserteerd en hadden hen verraden. St. Petersburg was gevallen. Het was woensdag 14 maart en een wereld was plotseling veranderd. Het was bijna onmogelijk je in te denken wat dit allemaal zou betekenen.

De ministers en de generaals drongen er bij Nikolaj op aan dat hij afstand ten gunste van zijn zoon zou doen en groothertog Michael als regent zou laten optreden. Maar er kwam geen antwoord op de dringende telegrammen die de situatie aan Nikolaj uitlegden, terwijl hij zich op de terugweg van het front bevond.

En te midden van die stilte zaten Zoya en haar grootmoeder ook zonder enig nieuws. Konstantin was al twee dagen weg en er bestond geen manier om contact met hem op te nemen. Pas toen Feodor eindelijk de straat op durfde te gaan, hoorden ze het verschrikkelijke nieuws waar Eugenia al dagen bang voor was geweest. Konstantin was dood. Hij was omgekomen in het Winterpaleis samen met de laatsten van de trouwe troepen, vermoord door hun eigen mannen. Er was zelfs geen lichaam dat thuis werd gebracht. Ze hadden zich samen met ontelbare anderen van zijn lichaam ontdaan. De tranen stroomden over Feodors wangen toen hij terugkwam en hij liet zijn emoties de vrije loop toen hij Eugenia vertelde wat er met Konstantin was gebeurd. Zoya staarde hem ontzet aan terwijl ze naar hem luisterde. Haar grootmoeder wendde zich om en gaf de dienstmeisjes het bevel nog sneller te naaien. Al haar juwelen waren tegen die tijd al verborgen en die van Natalja ook, maar ze besliste snel dat de rest toch achtergelaten moest worden. Ze zouden Nikolaj in de tuin begraven. Eugenia, Feodor en drie jongere mannen gingen terug naar het huis en stonden stil in zijn kamer. Hij was nu drie dagen dood en ze konden niet langer wachten. Eugenia keek plechtig en met droge ogen naar hem. Ze dacht aan haar eigen zoon. Het was te laat voor tranen, ze wilde wel voor hen allen huilen, maar ze moest nu aan Zoya denken en ook, omdat Konstantin dat gewild had, aan Natalja. Toen ze op punt stonden het lichaam op te tillen, verscheen Natalja plotseling als een geest die door de gangen waarde. Ze droeg een lange witte jurk, had ongekamde haren en ze keek hen met een krankzinnige uitdrukking in haar ogen aan. 'Waar gaan jullie naar toe met mijn kind?' Ze keek haar schoonmoeder heerszuchtig aan en het was voor iedereen duidelijk dat ze gek was geworden. Ze scheen Zoya niet eens te herkennen. 'Wat doe je daar, idioot?' Ze strekte een klauwachtige hand uit om de mannen te weerhouden hem op te tillen, maar de oude gravin duwde haar terug en keek haar recht in de ogen. 'Je moet met ons meekomen, Natalja.'

'Waar gaan jullie met mijn kind naar toe?'

Eugenia gaf haar geen antwoord, ze zou er alleen nog maar meer van in de war raken, of hysterisch van worden. Ze was nooit een sterke persoonlijkheid geweest en zonder Konstantin die haar verwende en beschermde tegen de waarheid, kon ze het leven onmogelijk aan. Ze was krankzinnig geworden en Zoya realiseerde zich dit terwijl ze haar aankeek.

'Doe je kleren aan, Natalja. We gaan uit.'

'Waarheen?'

Zoya wist niet wat ze hoorde toen het antwoord kwam. 'Naar Tsarskoje Selo.'

'Maar daar kunnen we onmogelijk naar toe. Het is zomer en iedereen is naar Livadia.'

'Daar gaan we later naar toe. Eerst moeten we naar Tsarskoje Selo. Nu gaan we ons aankleden, hè?' Ze pakte haar stevig bij haar arm beet en gaf Zoya een teken om de andere arm te pakken.

'Wie ben jij?' Ze trok haar arm weg van het angstige meisje en alleen de scherpe ogen van haar grootmoeder zorgden ervoor dat Zoya niet in paniek wegholde voor de vrouw die eens haar moeder was geweest. 'Wie ben jij?' vroeg ze hen beiden steeds weer en de oude dame gaf haar rustig antwoord. In vier dagen tijd had ze zowel haar zoon als haar kleinzoon verloren in een revolutie die niemand helemaal goed begreep. Maar er was nu geen tijd om vragen te stellen. Ze wist dat ze St. Petersburg uit moesten voor het te laat was. En op Tsarskoje Selo zouden ze tenminste veilig zijn.

Maar Natalja weigerde mee te werken. Ze wilde absoluut thuis blijven, want haar echtgenoot zou weldra thuiskomen en ze zouden een feest geven.

'Je echtgenoot wacht op Tsarskoje Selo op je,' loog Eugenia en Zoya rilde om alles wat er rondom hen gebeurde. Op het moment dat Eugenia met een kracht waar Zoya versteld van stond een cape om de schouders van Natalja sloeg, haar de trappen afduwde, de achterdeur uit en de tuin in, hoorden ze een galmende dreun. De plunderaars waren gekomen en drongen het paleis Fontanka binnen. 'Snel,' fluisterde Eugenia tegen het meisje dat gisteren nog een kind was geweest, 'ga naar Feodor. Zeg dat hij de paarden inspant... voor de oude trojka van je vader.' En toen rende de oude dame naar haar paviljoen, ze hijgde zwaar en hield Natalja's arm krampachtig vast. Ze schreeuwde tegen de dienstmeisjes dat ze alle kleren waar ze juwelen in hadden genaaid in tassen moesten doen. Ze hadden geen tijd om netjes in te pakken. Alles dat ze konden meenemen moest in de trojka. Terwijl ze haar bevelen gaf, hield ze het paleis aan de andere kant van de tuin scherp in het oog. Ze wist dat het slechts een kwestie van tijd was voor ze het paleis zouden verlaten en naar haar paviljoen zouden komen. Plotseling realiseerde ze zich dat Natalja er niet langer was, ze draaide zich om en zag een wit figuurtje door de tuin rennen. Ze liep achter haar schoondochter aan, maar het was al te laat. Natalja was al weer in het paleis verdwenen. Bijna op hetzelfde moment zag de oude dame de vlammen vanuit ramen van de bovenste etage en ze hoorde Zoya naar adem snakken.

'Grootmoeder!' En toen zagen ze het witte figuurtje van het ene raam naar het andere rennen. Natalja stoof tussen de vlammen door, schreeuwend en lachend en pratend alsof ze het tegen haar vrienden had. Het was een afschuwelijk gezicht en plotseling rende Zoya naar de deur, maar haar grootmoeder kon haar nog net op tijd pakken. 'Nee! Je kunt haar nu niet helpen. Er zijn daar gevaarlijke mannen bij haar. Die vermoorden je, Zoya!'

'Ik kan ze haar toch niet laten vermoorden... dat kan ik niet!... Grootmoeder! Alstublieft!'

Ze snikte en vocht uit alle macht tegen haar grootmoeder die haar nauwelijks de baas kon, maar op dat ogenblik kwam Feodor de hal binnenrennen.

'De trojka is klaar... hij staat achter de heg...' Hij had wijselijk de trojka in een zijstraat gezet, zodat de plunderaars hem niet konden zien vanuit het paleis.

'Grootmoeder!' Zoya probeerde nog steeds onder haar grootmoeders greep uit te komen en plotseling gaf haar grootmoeder haar een klap in haar gezicht.

'Hou op! Ze is al dood... we moeten nu weg!' Er was geen seconde te verspillen. Ze had al een paar gezichten de tuin in zien kijken vanuit de ramen op de begane grond in het paleis.

'Ik kan haar daar niet achterlaten!' Ze smeekte haar grootmoeder om haar te laten gaan, maar de oude dame gaf niet toe.

'Je zult wel moeten.' Toen werd haar stem zachter en ze trok haar even naar zich toe. Maar op datzelfde ogenblik klonk er een verschrikkelijk geluid dat aan een explosie deed denken. De hele bovenste verdieping was een grote vlammenzee en toen ze omkeken zagen ze Natalja uit een raam springen, haar witte jurk stond in brand. Het leven was onmogelijk voor haar geworden: er kwam een einde aan Natalja's leven tussen de vlammen en de val en dat was het beste voor haar. Haar geest zou zich nooit hersteld hebben van de schok dat ze zowel haar zoon als haar echtgenoot had verloren. Haar wereld lag in scherven om haar heen.

'Kom gauw!' zette Feodor hen tot spoed aan en met een snelle beweging pakte de oude gravin Sava van de grond, duwde haar in Zoya's armen en snelde met haar de deur uit naar de wachtende trojka.

5

Zoya keek om toen de trojka zich in beweging zette en ze zag hoe de vlammen die hoog boven de bomen uitkwamen haar vroegere thuis verteerden en er slechts een lege huls van overlieten. Feodor leidde hen snel door de achterafstraatjes. De twee vrouwen zaten in elkaar gedoken naast elkaar met hun tassen gevuld met de benodigde kleren aan hun voeten en de juwelen verstopt in de zomen. Sava lag rillend van de kou in Zoya's armen. Er waren soldaten op straat, maar ze probeerden hen niet tegen te houden op hun weg door de smalle straatjes naar de rand van de stad. Het was donderdag 15 maart en ver weg in Pskov las Nikolaj het telegram van zijn generaals dat hij moest aftreden. Zijn gezicht werd doodsbleek toen hij het verraad om zich heen bemerkte, maar hij was niet bleker dan Zoya die St. Petersburg achter zich zag verdwijnen. Via deze omweg duurde de rit naar Tsarskoje Selo meer dan twee uur. Ze waren onderweg van alle nieuws verstoken en begrepen nog steeds niet goed wat er aan de hand was. Het enige dat Zoya steeds weer voor de geest stond was het beeld van haar moeder die met brandende jurk uit de bovenste ramen haar dood tegemoet was gesprongen... en hoe haar broer dood in de kamer vol lekkende vlammen had gelegen, in de kamer waar ze als kind zo vaak was geweest... Nikolaj... 'stomme Nikolaj' had ze hem genoemd. Ze vroeg zich af of ze het zichzelf ooit zou kunnen vergeven... gisteren nog ... gisteren nog was alles gewoon geweest en het leven normaal.

Ze had een oude das om haar hoofd geslagen en haar oren deden pijn van de kou. Dat deed haar denken aan Anastasia en Tatjana met hun oorpijn van de mazelen. Zulke eenvoudige probleempjes hadden tot voor kort hun leven beheerst... domme kleinigheden zoals koorts en oorpijn en mazelen. Ze kon nauwelijks meer denken en haar grootmoeder hield haar hand stevig vast terwijl ze zich beiden zwijgend afvroegen hoe de situatie op Tsarskoje Selo zou zijn. Vroeg in de middag kwam het dorp in zicht en Feodor reed er vakkundig omheen. Rondslenterende soldaten hielden hen twee keer tegen en heel even kwam Feodor in de verleiding om snel door te rijden met de trojka. Maar hij wist dat ze dan allemaal werden doodgeschoten en dus zei hij dat hij een zieke oude dame en haar krankzinnige kleindochter vervoerde. Beide vrouwen keken de mannen met een lege blik aan alsof ze niets te verbergen hadden en de oude gravin was Feodor dankbaar dat hij het oudste rijtuig had genomen, waar de verf van afgebladderd was, maar dat nog wel goed reed. Ze hadden het in jaren niet meer gebruikt, vroeger was het heel mooi geweest, maar dat was al lang geleden. Alleen de buitengewoon mooie paarden die hij gebruikte wekten de indruk van rijkdom en de tweede groep soldaten maakte hen lachend twee van Konstantins beste zwarte paarden afhandig. Ze bereikten de poorten van Tsarskoje Selo met slechts één nerveus dansend paard. De kozakken waren nergens te zien, er stonden geen schildwachten, alleen een paar ongemakkelijk kijkende soldaten.

'Identificeren!' schreeuwde een man hun ruw toe en Zoya was doodsbenauwd, maar terwijl Feodor zijn verhaal begon af te steken, stond Eugenia op achterin de trojka. Ze was eenvoudig gekleed en ze had net als Zoya alleen maar een oude das over haar haren, maar ze keek de man strak en gebiedend aan terwijl ze Zoya achter zich wegduwde. 'Eugenia Peterovna Ossoepov. Ik ben een oude vrouw en een nicht van de tsaar. Wil je me soms doodschieten?' Ze hadden haar kleinzoon en haar zoon vermoord en als ze haar nu wilden doodschieten, moesten ze dat maar doen. Maar ze stond klaar om hen eerst te vermoorden als ze Zoya ook maar een haar zouden krenken. Zoya wist niet dat haar grootmoeder een pistooltje met een parelmoeren handvat in haar mouw had verstopt en volledig bereid was om het te gebruiken.

'Er bestaat geen tsaar,' zei hij wreed en de rode band om zijn arm leek plotseling veel dreigender. Het hart van de oude dame klopte in haar keel en Zoya was doodsbang. Wat bedoelde hij? Hadden ze hem vermoord? Het was vier uur in de middag... vier uur en hun hele wereld leek te zijn ingestort... maar Nikolaj... hadden ze hem ook vermoord?... net als Konstantin en Nikolaj...

'Ik moet mijn nicht Alexandra spreken.' Eugenia was en bleef de geboren heerseres zoals ze daar tegen de soldaat sprak, 'En haar kinderen.' Of waren die ook vermoord? Zoya's hart klopte hevig terwijl ze half bevroren achter de rokken van haar grootmoeder zat, iedere vezel van haar lichaam was vervuld van angst. Feodor stond strak gespannen te luisteren. De soldaat nam hen zwijgend op en de stilte leek eindeloos te duren, maar plotseling deed hij een stap terug en riep over zijn schouder naar zijn collega's.

'Laat ze door. Maar denk er goed aan, ouwetje,' zei hij ruw tegen haar, 'er bestaat geen tsaar meer. Hij is een uur geleden in Pskov afgetreden. Dit is het nieuwe Rusland.' En met die woorden deed hij een stap opzij en Feodor suisde rakelings langs hem met de trojka en hoopte vurig dat hij zijn tenen eraf gereden zou hebben. Een nieuw Rusland... het einde van een tijdperk... al het oude en het nieuwe samen vermengd in een verschrikkelijke chaos. Eugenia zat met een wit gezicht naast haar kleindochter. Toen ze langs de Feodorovski-kapel reden fluisterde Zoya tegen haar dat ze niet kon geloven wat ze had gehoord. Zoiets zou oom Nikolaj toch niet doen...

'Grootmoeder, denk je dat het waar is?'

'Misschien. Alix zal ons wel vertellen wat er is gebeurd.'

Maar het was vreemd rustig bij de voordeur van het Alexanderpaleis, geen wachten, geen bescherming, nergens was iemand te bekennen. Op Feodors luide aankloppen verschenen twee zenuwachtige dienstmeisjes om open te doen. De gangen leken angstaanjagend leeg.

'Waar is iedereen?' vroeg de oude gravin en een van hen wees naar de deur die Zoya zo goed kende, het was de deur die naar de privé-vertrekken boven leidde. De tranen liepen over het gezicht van het meisje en ze veegde ze met haar schort af toen ze eindelijk antwoord gaf.

'De keizerin is boven bij haar kinderen.'

'En de tsaar?' Eugenia's ogen schoten vuur naar de vrouw die hulpeloos stond te huilen.

'Heeft u het nog niet gehoord?'

O god, nee... bad Zoya.

'Ze zeggen dat hij afstand heeft gedaan ten gunste van zijn broer. De soldaten kwamen het ons een uur geleden vertellen. Hare Hoogheid kan het niet geloven.'

'Maar hij leeft nog wel?' Eugenia voelde de opluchting door zich heen stromen.

'Dat denken we wel.'

'God zij dank.' Ze pakte haar rokken op en keek Zoya even scherp aan. 'Zeg tegen Feodor dat hij alles binnen brengt.' Ze wilde niet dat de soldaten hun kleren met de ingenaaide juwelen in handen zouden krijgen. Toen Zoya even later met Feodor terugkwam, gaf haar grootmoeder het meisje opdracht alles naar de tsarina boven te brengen.

'Ik ken de weg wel, grootmoeder. Ik zal wel voorgaan.' En ze liep kalm door de gangen die ze zo goed kende, de gangen waar ze nog maar kort geleden met haar vriendin doorheen had gelopen.

Ze leidde haar grootmoeder door een griezelig stil Alexanderpaleis, boven klopte ze voorzichtig op Maries deur, maar daar was niemand. Ze was verhuisd naar een van de kamers van haar moeder zodat ze samen met Anna Vyrubova en haar zusters verpleegd kon worden. Zachtjes liepen ze door de gang en klopten net zo lang op deuren tot ze eindelijk stemmen hoorden. Zoya wachtte tot iemand hun vroeg binnen te komen. De deur ging langzaam open en ze zagen Alexandra, lang en mager, bezig haar twee jongste dochters thee in te schenken. Anastasia keek met tranen op haar gezicht naar de deur en Marie zat recht overeind in bed en begon te huilen toen ze Zoya zag. Zoya was te geroerd om te kunnen spreken, ze rende door de kamer en gooide haar armen om de hals van haar vriendin. Eugenia omhelsde haar oververmoeide nicht.

'Lieve god, nicht Eugenia, hoe ben je hier gekomen? Is alles in orde met je?'

Nu ze de lange elegante, wanhopig vermoeide vrouw omhelsde had de oude gravin het even moeilijk. Haar grijze ogen weerspiegelden een wereld van verdriet. 'We zijn gekomen om je te helpen, Alix. En we konden niet langer in St. Petersburg blijven. Ze hebben ons huis vanochtend nadat we het verlaten hadden in brand gestoken. We zijn heel snel vertrokken.'

'Ik kan het niet geloven...' Alexandra liet zich langzaam in een stoel zakken. 'En Konstantin?'

Het gezicht van de oude dame werd bleek en ze voelde haar hart onder de dikke stof van haar jurk kloppen. Plotseling voelde ze de volle omvang van alle verliezen die ze geleden had en even was ze bang dat ze voor de voeten van de jongere vrouw flauw zou vallen. Maar dat kon ze de keizerin, die zoveel meer te verduren had, niet aandoen. 'Hij is dood, Alix...' Haar stem brak, maar ze huilde niet. 'En Nikolaj ook... zondag al... Natalja is in de vlammen omgekomen toen het huis vanochtend werd aangestoken.' Ze vertelde haar niet dat haar schoondochter gek was geworden voordat ze uit het brandende raam sprong. 'Is het waar... van Nicky?' Ze was bang om het te vragen, maar ze moest het toch weten. Het was zo moeilijk om te begrijpen wat er gebeurde.

'Dat hij afstand gedaan zou hebben? Dat kan niet waar zijn. Dat zeggen ze maar om ons bang te maken... maar ik heb vandaag niets van Nikolaj gehoord.' Ze keek even naar haar twee dochters die Zoya omhelsden. De drie meisjes huilden. Zoya had hun net verteld wat Nikolaj was overkomen en ze snikte het uit terwijl Marie haar armen om haar heen sloeg. Zo ziek als ze was, probeerde ze haar vriendin te troosten en ze schenen de twee oudere vrouwen niet op te merken. 'Alle soldaten zijn gedeserteerd... zelfs...' de keizerin kon de woorden bijna niet over haar lippen krijgen, 'zelfs Derevenko heeft Baby in de steek gelaten.' Dat was een van de twee soldaten die vanaf de geboorte van de tsarevitsj bij hem was geweest. Hij was die morgen bij zonsopgang zonder een woord verdwenen. De ander, Nagorni, had gezworen dat hij Alix trouw zou blijven tot de dood erop zou volgen en hij was nu bij de jongen in de aangrenzende kamer, samen met dokter Fedorov. Dokter Botkin was samen met Gibbes, een van hun onderwijzers, op zoek gegaan naar meer medicijn voor de meisjes. 'Het is niet te geloven... onze matrozen... ik kan het niet geloven. Als Nikolaj er nu toch maar was...'

'Hij komt wel, Alix. We moeten rustig blijven. Hoe gaat het met de kinderen?'

'Ze zijn ziek... ik heb het hun eerst niet durven vertellen, maar nu weten ze het wel... ik kon het niet langer voor hen verborgen houden.' Ze zuchtte en voegde eraan toe: 'Graaf Beckendorff is hier ook, hij heeft gezworen ons te beschermen en barones Buxhoeveden is gistermorgen aangekomen. Willen jullie ook blijven, Eugenia Peterovna?'

'Als dat kan. We kunnen nu niet naar St. Petersburg terug...' Ze zei er niet achteraan 'als we dat ooit nog kunnen'. De wereld zou toch wel weer een keer normaal worden. Als Nikolaj weer terug was... het verhaal over zijn aftreden moest een leugen zijn die door revolutionairen en verraders werd verspreid om hun angst aan te jagen.

'Je kunt Masjka's kamer krijgen als je wilt. En Zoya...'

'Wij slapen bij elkaar. Hoe kan ik je helpen, Alix? Waar zijn de anderen?' De keizerin glimlachte dankbaar naar de oudere nicht van haar echtgenoot die haar cape uittrok en voorzichtig de manchetten van haar eenvoudige jurk begon op te rollen.

'Ga wat uitrusten. Zoya houdt de meisjes wel gezelschap en ik ga even naar de anderen kijken.'

'Ik ga met je mee.' De oude dame volgde haar die dag vastberaden overal waar ze ging, schonk thee in, veegde koortsige voorhoofden af en hielp Alix zelfs de lakens verschonen bij Alexis terwijl Nagorni trouw in de buurt bleef. Net als Alix vond Eugenia het moeilijk te geloven dat Derevenko hem werkelijk in de steek had gelaten.

Het was bijna middernacht toen Zoya en haar grootmoeder naar bed gingen in de kamer van Marie en Anastasia. Zoya lag nog uren te luisteren naar het zachte gesnurk van haar grootmoeder. Het leek onmogelijk dat ze nog geen drie weken geleden Marie in diezelfde kamer had opgezocht en Marie haar een flesje van haar lievelingsparfum had gegeven. Het leek zo lang geleden. Ze had gemerkt dat geen van de meisjes goed begreep wat er aan de hand was. Ze was er trouwens ook niet van overtuigd dat ze het zelf allemaal begreep, zelfs na alles wat ze in St. Petersburg had gezien. Maar ze waren ook zo ziek en ze waren zo ver verwijderd van de relletjes op straat, het heftige oproer, de moordpartijen, het geplunder. Het beeld van haar brandende huis leek in haar hersens gegrift... net als het beeld van haar stervende broer en zijn bloed op de marmeren vloer van het Fontankapaleis. Was dat pas vier dagen geleden? Het was ochtend toen Zoya in slaap viel. Er woedde buiten een nieuwe sneeuwstorm en ze vroeg zich af wanneer de tsaar thuis zou komen en of het leven ooit weer normaal zou worden.

Maar die middag om vijf uur leek dat minder waarschijnlijk dan ooit. Groothertog Paul, de oom van Nikolaj, kwam naar Tsarskoje Selo en bracht Alexandra het nieuws. Nikolaj had de vorige dag afstand gedaan en de macht aan zijn broer, groothertog Michael, overgedragen. Deze was totaal overdonderd geweest en volkomen onvoorbereid om de troon over te nemen. Alleen Alexandra en dokter Fedorov begrepen waarom Nikolaj niet was afgetreden ten gunste van zijn zoon, maar van zijn broer. De ziekte van Alexis was een goed bewaard geheim. Alexandra hoorde het nieuws over de voorlopige regering zwijgend aan en wenste wanhopig dat ze haar man kon spreken.

Nikolaj kwam de volgende ochtend op zijn hoofdkwartier in Mogilev aan en zei zijn troepen vaarwel. En eindelijk was hij in staat om van daaruit zijn vrouw op te bellen. Het gesprek kwam toen Alexandra dokter Botkin hielp met Anastasia en ze rende de kamer uit om met haar man te praten. Inwendig bad ze dat het allemaal niet waar zou zijn, maar toen ze zijn stem hoorde wist ze meteen dat dit wel het geval was en dat er geen hoop meer was. Hun leven en hun dromen lagen tezamen met zijn dynastie aan scherven. Hij beloofde zo snel mogelijk thuis te komen en informeerde net als altijd vol liefde naar de kinderen. De volgende avond kwam generaal Kornilov uit St. Petersburg om te kijken of ze iets nodig hadden, medicijnen of voedsel en haar eerste gedachten waren voor de soldaten. Ze smeekte hem om voorraden medicijnen en voedsel voor de ziekenhuizen. Nadat ze zo lang voor hen had gezorgd kon ze hen nu niet vergeten, zelfs al waren het niet langer 'haar' soldaten. Hij beloofde dat hij ervoor zou zorgen, maar er was iets wat haar de indruk gaf dat er meer slechte berichten op komst waren. Ze waarschuwde Nagorni die nacht niet van Baby's zijde te wijken en ze zat nog lang op bij haar dochters. Het was ver na middernacht toen ze zich eindelijk in haar eigen kamer terugtrok. De oude gravin klopte zachtjes op haar deur en bracht haar een glas thee. Ze zag de tranen in de ogen van de jongere vrouw en klopte haar op haar schouder.

'Kan ik iets voor je doen, Alix?'

Ze schudde haar hoofd, nog steeds trots, nog steeds koninklijk en schonk haar een dankbare blik. 'Ik wilde alleen maar dat hij thuis was. Ik ben plotseling zo bang voor de kinderen.' Dat was Eugenia ook, maar dat gaf ze niet toe tegenover haar jongere nicht.

'We staan allemaal achter je.' Maar 'allemaal' was schrikbarend weinig, een handjevol oude vrouwen en trouwe vrienden dat op de vingers van één hand geteld kon worden. Ze waren door iedereen in de steek gelaten, het was bijna te hard om waar te zijn. Maar ze wist dat ze het nu niet op kon geven. Ze moest sterk blijven voor haar echtgenoot. 'Je moet nu gaan slapen, Alix.'

Alexandra keek zenuwachtig de beroemde lila slaapkamer door en toen verdrietig naar de oude dame. 'Ik moet nog een paar dingen doen... ik moet...' Ze kon het nauwelijks over haar lippen krijgen. 'Ik wil mijn dagboeken vannacht verbranden... en mijn brieven... wie weet gebruiken ze het op de een of andere manier anders tegen hem.'

'Dat zal toch niet...' Maar terwijl Eugenia erover dacht, neigde ze er toch toe het met Alexandra eens te zijn. 'Wil je dat ik bij je blijf?' Ze wilde zich niet opdringen, maar de keizerin zag er zo verslagen en eenzaam uit.

'Ik wil graag alleen zijn als je het niet erg vindt.'

'Dat begrijp ik.' En stilletjes liet ze Alexandra alleen met haar onaangename taak. Ze zat tot de morgen bij het vuur brieven en dagboeken te lezen. Ze verbrandde zelfs de brieven van haar grootmoeder, koningin Victoria. Ze verbrandde alles, behalve de correspondentie met haar geliefde Nikolaj. Twee dagen duurde de pijn over het verbranden, tot woensdag generaal Kornilov terugkwam en vroeg of hij haar even alleen kon spreken. Ze kwam hem beneden in een van de kamers die Nikolaj vaak gebruikte tegemoet. Ze stond lang en trots tegenover hem en probeerde de shock en de pijn te verbergen terwijl ze luisterde naar wat hij te vertellen had. Ze stond onder huisarrest, samen met haar familie, haar personeel en haar kinderen. Ze wilde zijn woorden niet geloven, maar het was nu onontkoombaar. Dit was het einde en ze moesten het onder ogen zien. Hij legde duidelijk uit dat iedereen die wilde blijven dat mocht, maar als ze weg wilden, zouden ze niet meer naar Tsarskoje Selo terug kunnen. Het was verpletterend nieuws en ze had al haar kracht nodig om niet flauw te vallen terwijl ze luisterde.

'En mijn echtgenoot, generaal?'

'We denken dat hij hier morgen zal zijn.'

'En dan neemt u hem gevangen?'

Ze was misselijk van angst toen ze het vroeg, maar ze moest het weten. Ze moest alles weten wat ze konden verwachten. En na de verhalen die ze de afgelopen dagen gehoord had, veronderstelde ze dat ze dankbaar moest zijn dat ze nog leefden. Maar het was moeilijk om dankbaar te zijn onder de gegeven omstandigheden.

'Uw echtgenoot zal hier op Tsarskoje Selo onder huisarrest geplaatst worden.'

'En dan?' Ze was doodsbleek, maar het antwoord was niet zo schrikaanjagend als ze gevreesd had. Ze kon alleen maar aan de veiligheid en het leven van haar man en kinderen denken. Ze had zichzelf met liefde voor hen opgeofferd. Ze had alles gedaan en generaal Kornilov keek haar met stille bewondering aan.

'De voorlopige regering zal u en uw echtgenoot en uw familie naar Moermansk begeleiden. Van daaruit kunt u verder reizen. We zullen u op een stoomschip naar koning George in Engeland zetten.'

'Juist. En wanneer zal dat gebeuren?' Haar gezicht leek wel uit graniet gehouwen.

'Zo snel mogelijk, madame.'

'Goed. Ik zal wachten tot mijn echtgenoot terug is voor ik het de kinderen vertel.'

'En de anderen?'

'Ik zal iedereen vertellen dat ze kunnen gaan, als ze dat wensen, maar dat ze niet meer kunnen terugkeren. Dat is toch juist, generaal?'

'Inderdaad.'

'En u zult mijn familie en de weinige vrienden die ons trouw gebleven zijn geen kwaad berokkenen als ze vertrekken?'

'U heeft mijn woord, madame.' Het woord van een verrader, had ze hem wel toe willen bijten, maar ze bleef ingetogen en rustig terwijl hij vertrok. Toen bracht ze de anderen het nieuws. Ze vertelde iedereen die middag dat ze vrij waren om te vertrekken en ze drong erop aan dat ze het zouden doen als ze dat wilden.

'We kunnen niet van jullie verwachten dat je blijft als je dat niet wilt. Wij gaan over een paar weken naar Engeland en het is misschien veiliger als jullie ons nu verlaten...' Misschien zelfs nog voordat Nikolaj terug was. Ze kon niet goed begrijpen dat ze onder huisarrest stonden voor hun eigen veiligheid.

Maar de anderen weigerden om te gaan en de volgende dag kwam Nikolaj eindelijk terug, bleek en uitgeput. Het was een ijskoude grijze ochtend. Hij liep zachtjes de hal in en bleef lange tijd doodstil staan. Het personeel bracht Alix onmiddellijk van zijn komst op de hoogte en ze kwam hem beneden tegemoet. Ze keken elkaar elk aan een kant van de gang aan, haar ogen zeiden wat haar lippen niet uitgebracht kregen, haar hart was vol mededogen voor de man van wie ze hield en hij liep zwijgend naar haar toe en hield haar dicht tegen zich aan. Er viel niets meer te zeggen. Samen liepen ze langzaam naar hun kinderen boven.

6

Nadat Nikolaj thuisgekomen was beleefden ze angstige en spannende dagen, maar ze waren ook opgelucht dat hij weer veilig en wel in hun midden was. Hij had alles verloren, maar hij leefde tenminste nog. Hij zat urenlang bij de tsarevitsj en Alexandra kon al haar aandacht aan haar dochters wijden. Marie was er het ergst aan toe met haar longontsteking ten gevolge van de mazelen. Ze had een akelige hoest die haar hele lichaam telkens weer teisterde en de koorts wilde maar niet afnemen. Zoya zat trouw aan haar bed.

'Masjka... drink een beetje... doe het voor mij...'

'Ik kan niet... mijn keel doet zo'n pijn.' Ze kon nauwelijks spreken en haar huid voelde warm en droog aan als Zoya haar aanraakte. Ze depte haar voorhoofd met seringenwater en praatte zachtjes tegen haar over hun tennispartijtjes van de vorige zomer in Livadia.

'Herinner je je die gekke foto nog die je vader van ons genomen heeft toen we ondersteboven hingen. Die heb ik bij me... wil je hem zien, Masjka?'

'Een ander keertje, mijn ogen doen zo'n pijn, Zoya... ik voel me ellendig.'

'Sst... probeer maar een beetje te slapen... ik zal je de foto wel laten zien als je weer wakker wordt.' Ze bracht zelfs Sava mee om haar op te vrolijken, maar Marie was nergens in geïnteresseerd. Zoya hoopte maar dat ze in staat zou zijn om naar Moermansk te reizen en het schip naar Engeland te nemen. Ze zouden over drie weken vertrekken en Nikolaj zei dat iedereen tegen die tijd beter moest zijn. Hij noemde dat zijn laatste order en ze hadden er om moeten huilen. Hij deed zo zijn best om het voor iedereen draaglijk te maken en de kinderen op te vrolijken. Zowel hij als Alix zagen er met de dag vermoeider uit. Drie dagen later zag Zoya hem in de gang voor de lila kamer en hij was spierwit. Een uur later wist ze waarom. Zijn Engelse neef weigerde hem om onduidelijke redenen te ontvangen. Dus de keizerlijke familie zou niet naar Engeland vertrekken. Oorspronkelijk had hij Zoya en de oude gravin gevraagd om met hen mee te gaan, maar nu wist niemand meer wat er ging gebeuren.

'Wat moeten we doen, oma?' vroeg Zoya haar die avond met grote angstogen. Stel je voor dat ze gewoon op Tsarskoje Selo werden vastgehouden tot ze vermoord werden?

'Ik weet het niet, kleintje. Nikolaj zal het ons wel laten weten als hij een besluit heeft genomen. Misschien gaan ze naar Livadia.'

'Denk je dat ze ons zullen vermoorden?'

'Doe niet zo gek.' Maar ze was er in haar hart ook bang voor. Er lagen nu geen gemakkelijke oplossingen meer voor de hand. Zelfs de Engelsen hadden hen in de steek gelaten. Ze konden nergens heen waar het veilig was. Ze dacht dat de weg naar Livadia wel een hachelijke onderneming zou worden. Ze zaten op Tsarskoje Selo gevangen. En Nikolaj leek zo rustig en vertelde iedereen zich geen zorgen te maken, maar hoe was dat mogelijk?

De volgende morgen liep Zoya op haar tenen haar kamer uit en keek naar buiten. Daar zag ze Nikolaj en haar grootmoeder langzaam door de besneeuwde tuin wandelen. Er was niemand anders in de buurt. Ze zag zijn rechte trotse verschijning naast het tengere, in een zwarte cape gehulde figuurtje van haar grootmoeder, het zwart stak scherp af tegen de witte sneeuw. Ze dacht dat ze haar grootmoeder zag huilen en Nikolaj sloeg beschermend zijn arm om haar heen. Toen verdwenen ze om een hoek van het paleis.

Zoya ging terug naar de kamer die ze samen deelden en even later kwam haar grootmoeder binnen, haar ogen stonden verdrietig en ze liet zich langzaam in een stoel zakken terwijl ze haar mooie kleindochter aankeek. Een paar weken geleden was het nog maar een kind geweest en nu leek ze plotseling zo wijs en triest. Ze was magerder en leek breekbaarder, maar haar grootmoeder wist dat de ellende van de afgelopen weken haar uiteindelijk sterker zou maken. En ze zou die kracht nodig hebben. Zij allen trouwens.

'Zoya...' Ze wist niet hoe ze het haar moest vertellen, maar Nikolaj had wel gelijk. En ze moest aan Zoya's veiligheid denken. Die had nog een lang leven voor zich en haar grootmoeder zou graag het hare gegeven hebben als ze Zoya's leven daarmee kon beschermen.

'Grootmoeder, is er iets aan de hand?' In het licht van wat er de afgelopen twee weken was gebeurd, leek het een belachelijke vraag, maar ze had een voorgevoel van naderend onheil.

'Ik heb net met Nikolaj gepraat, Zoya Konstantinovna... hij wil dat we nu vertrekken... nu het nog kan...'

De tranen schoten Zoya in de ogen en ze sprong verschrikt overeind. 'Waarom? We hebben gezegd dat we bij hen zouden blijven en ze vertrekken allemaal binnenkort... of niet, grootmoeder? ... of niet soms?...' De oude dame gaf geen antwoord, ze aarzelde tussen de waarheid en een leugen, maar zoals gewoonlijk won de waarheid.

'Ik weet het niet. Nu de Engelsen hen weigeren, is Nikolaj bang dat het allemaal niet zo goed zal gaan. Hij heeft het gevoel dat ze hier wel eens voor langere tijd gevangen gehouden zouden kunnen worden, of misschien ergens anders naar toe worden gebracht. Misschien worden we wel allemaal van elkaar gescheiden... en hij kan ons geen bescherming geven, hij heeft niets meer te vertellen. En ik kan je hier ook niet tegen de woestelingen beschermen. Hij heeft gelijk, we moeten gaan... nu... nu het nog kan.' Ze keek het meisje dat een paar tellen tevoren nog een kind was geweest verdrietig aan, maar ze was niet voorbereid geweest op de volle omvang van Zoya's woede.

'Ik ga niet mee. Nee! Ik laat ze niet in de steek!'

'Je moet mee! Je loopt kans dat je anders in Siberië terecht komt, sufferdje... zonder hen! We moeten een dezer dagen vertrekken. Nikolaj is bang dat het met de dag moeilijker zal worden. De revolutionairen willen hem niet meer en als de Engelsen hem niet opnemen, wie dan wel? Het is een uitermate ernstige situatie.'

'Dan sterf ik met hen! U kunt me niet dwingen mee te gaan.'

'Ik kan doen wat ik wil en jij moet doen wat ik zeg, Zoya. Nikolaj wil het ook. En je mag zijn orders zeker niet negeren!' Ze was eigenlijk te moe om met het meisje te discussiëren, maar ze wist dat ze haar laatste krachten moest aanwenden om haar te overtuigen.

'Ik laat Marie hier niet achter, grootmoeder, ze is zo ziek... en zij is het enige dat ik nog over heb...' Zoya begon te huilen en ze legde als een klein meisje haar hoofd op haar armen op tafel. Het was dezelfde tafel waar ze een maand tevoren met Marie aan had gezeten toen Marie haar haren had gevlochten en ze samen hadden gegiecheld en gekletst. Waar was die wereld gebleven? Wat was er toch allemaal gebeurd?... en Nikolaj... en haar moeder en vader...

'Je hebt mij nog, kleintje...' Haar grootmoeder streek zachtjes over haar haren, net als Marie eens had gedaan. 'Je moet sterk zijn. Dat verwachten ze van je. Dat moet, Zoya. We moeten doen wat ons nu te doen staat.'

'Maar waar moeten we naar toe?'

'Dat weet ik nog niet. Nikolaj zei dat hij het zou regelen. Misschien kunnen we naar Finland. En van daaruit naar Frankrijk of Zwitserland.'

'Maar daar kennen we niemand.' Ze keek Eugenia met een met tranen besmeurd gezicht ontsteld aan.

'Zo gaat dat soms, liefje. We moeten op God vertrouwen en daar naar toe gaan waar Nikolaj ons zegt te gaan.'

'Grootmoeder, ik kan het niet...' jammerde ze, maar haar grootmoeder was flink. Ze was zo sterk als staal en bijzonder gemotiveerd. Zoya kon niet tegen haar op, nog niet, en dat wisten ze beiden.

'Je kunt en je zult en je moet niets tegen de kinderen zeggen. Die hebben genoeg aan hun hoofd. We moeten hen niet met nog meer opzadelen, dat zou niet eerlijk zijn.'

'Wat moet ik tegen Masjka zeggen?'

De tranen sprongen de oude dame in de ogen terwijl ze het meisje van wie ze zo zielsveel hield aankeek. En toen ze sprak, was haar schorre gefluister vol verdriet over hen die ze hadden verloren en de anderen de ze nu zouden verliezen. 'Alleen dat je heel veel van haar houdt.'

7

Zoya liep op haar tenen de kamer in waar Marie lag te slapen en bleef lange tijd naar haar staan kijken. Ze vond het verschrikkelijk om haar te wekken, maar ze kon niet weggaan zonder afscheid van haar te nemen. Het was al moeilijk genoeg om te gaan, maar er was nu geen weg terug meer. Haar grootmoeder stond beneden te wachten en Nikolaj had alles geregeld. Ze zouden de lange Scandinavische route nemen, door Finland, Zweden en Denemarken. Hij had Eugenia de namen van vrienden van zijn tante in Denemarken gegeven en Feodor zou meegaan voor hun veiligheid. Alles was geregeld. Het enige dat ze nog moest doen, was haar vriendin vaarwel zeggen. Ze keek naar het koortsige hoofd tussen de lakens en plotseling sloeg Marie haar ogen op en glimlachte tegen het bekende gezicht. Zoya probeerde uit alle macht om niet te huilen.

'Hoe gaat het?' fluisterde ze in de stille kamer, hoewel Anastasia en de twee andere zusjes in een andere kamer lagen. Alle meisjes waren aan de beterende hand. Alleen Marie bleef erg ziek, maar Zoya probeerde daar nu niet aan te denken. Ze kon nergens aan denken, ze wilde niet vooruit kijken en niet achterom blikken, er was niets om naar uit te kijken. Er was alleen maar nu... een laatste minuutje met haar beste vriendin. Voorzichtig stak ze haar hand uit en raakte haar wang aan. 'Masjka...' Marie probeerde recht overeind te gaan zitten en keek haar vriendin bevreemd aan.

'Is er iets?'

'Nee... ik... ga met mijn grootmoeder terug naar St. Petersburg.' Ze had Alix beloofd Marie niet de waarheid te vertellen, dat zou ze hu niet aankunnen. Maar Marie keek toch bezorgd. Ze had haar vriendin altijd goed aangevoeld en dat was ook nu het geval. Ze stak haar arm uit en nam Zoya's hand stevig in haar veel te warme hand. 'Is dat wel veilig?'

'Natuurlijk,' loog Zoya en gooide haar rode haren naar achteren. 'Je vader zou ons niet laten gaan als het niet veilig was.' Alsjeblieft God, laat me nu niet gaan huilen... alsjeblieft... ze reikte haar het glas water aan, maar Marie duwde het opzij en keek haar vriendin recht in de ogen.

'Er is iets aan de hand, hè? Je gaat ergens naar toe.'

'Alleen maar naar huis voor een paar dagen... ik kom gauw weer terug.' Ze boog zich voorover om Marie te omhelzen en ze hield haar dicht tegen zich aan terwijl de tranen in haar ogen stonden. 'Je moet nu eerst eens beter worden. Je bent al veel te lang ziek geweest.' Ze hielden elkaar vast en ze glimlachte vrolijk toen ze zich losmaakte, ze wist dat er op haar werd gewacht.

'Wil je me schrijven?'

'Natuurlijk.' Ze kon niet weggaan, ze bleef maar staan kijken, ze wilde alles vasthouden en onthouden, de druk van de hand van haar vriendin, de gladde lakens, de uitdrukking in haar grote blauwe ogen. 'Ik houd van je, Masjka.' Haar woorden waren niet meer dan een gefluister... 'Ik houd heel veel van je...'

'Ik ook van jou.' Marie ging weer met een zucht liggen. Ze werd doodmoe van het overeind komen en praten en ze begon verschrikkelijk te hoesten. Zoya ondersteunde haar.

'Word alsjeblieft beter...' Ze boog zich voor de laatste keer voorover om haar een kus op haar wang te geven en ze voelde de zachte krullen onder haar hand. Toen draaide ze zich snel om en liep naar de deur, ze draaide zich voor de laatste keer om en zwaaide, maar Marie had haar ogen weer gesloten en Zoya deed de deur zachtjes dicht. Ze had het gevoel alsof haar hart verscheurd werd toen ze met gebogen hoofd zachtjes huilde. Ze had een uur geleden al afscheid van de anderen genomen en ze bleef nu nog even voor de kamer van de kleine Alexis staan. Nagorni was bij hem en Pierre Gilliard. Dokter Fedorov stond op punt de kamer uit te gaan.

'Mag ik naar binnen?' Ze veegde de tranen van haar wangen en hij raakte even met een sympathiek gebaar haar arm aan.

'Hij slaapt.' Ze knikte alleen maar en haastte zich de bekende trap af naar haar grootmoeder en de tsaar en de tsarina die in de hal stonden te wachten. Feodor had twee van de beste paarden van de tsaar voor de oude trojka gespannen waarin ze ook gekomen waren. Ze had het gevoel dat ze het niet meer kon verdragen toen ze met lood in haar schoenen naar hen toe liep. Ze had alles wel willen tegenhouden, de klok willen terugdraaien... terug de trap op willen rennen naar haar vriendin... ze had het gevoel alsof ze hen allemaal in de steek liet terwijl ze onvrijwillig van hen werd losgescheurd.

'Gaat het een beetje met haar?' Alexandra keek Zoya bezorgd aan en hoopte dat Marie de pure wanhoop in Zoya's ogen niet gezien zou hebben.

'Ik heb haar verteld dat we naar St. Petersburg teruggingen.' Zoya hield haar tranen niet langer verborgen en zelfs haar grootmoeder moest haar tranen inslikken toen Nikolaj haar op beide wangen kuste en haar handen stevig in de zijne hield. Zijn ogen stonden intens verdrietig, maar om zijn lippen lag nog altijd een waardige glimlach. Hoewel Eugenia hem op de avond nadat hij was thuisgekomen in de kamer van zijn vrouw had horen snikken, had hij nooit een spoortje van zijn verdriet getoond aan een van de anderen. Hij was een steun en toeverlaat voor iedereen en altijd even charmant en kalm, zelfs nu hij haar vaarwel kuste.

'Behouden reis, Eugenia Peterovna. We hopen dat we je snel weer zullen zien.'

'We zullen elk uur van de dag voor je bidden, Nikolaj.' De oude dame kuste zijn wang. 'God zegene jullie allemaal.' Toen liep ze naar Alix, Zoya stond naast haar en huilde tranen met tuiten. 'Zorg goed voor jezelf en verg niet te veel van jezelf, lieverd. Ik hoop dat de kinderen snel weer beter worden.'

'Schrijf ons,' zei Alix triest, net zoals Marie slechts een paar minuten eerder tegen Zoya had gezegd. 'We zijn erg benieuwd van jullie te horen.' Toen wendde ze zich om naar Zoya. Ze kende het meisje al vanaf haar geboorte, haar baby en die van Natalja waren slechts een paar dagen na elkaar geboren en ze waren al hun achttien jaren de beste vriendinnen geweest. 'Wees een goed meisje, luister naar je grootmoeder en pas goed op jezelf.' En toen trok ze haar zonder verder nog een woord te zeggen dicht tegen zich aan. Even had ze het gevoel alsof ze zelf een kind verloor.

'Ik houd van u, tante Alix... ik houd zoveel van jullie allemaal... ik wil niet weggaan...' Ze kon nauwelijks spreken van ontroering, toen liep ze naar Nikolaj en hij hield haar vast zoals haar eigen vader gedaan zou hebben als hij nog geleefd had.

'We houden ook van jou en dat zullen we altijd blijven doen. Eens op een dag zullen we weer bij elkaar zijn. Wees daar zeker van. God zegene jullie beiden tot het zo ver is, kleintje.' Hij duwde haar zachtjes weg en glimlachte even. 'Je moet nu gaan.' Hij deed haar plechtig uitgeleide en zijn vrouw nam haar grootmoeder bij de arm. Zo werden ze de trojka in geholpen terwijl Zoya het uitsnikte. De overgebleven dienstmeisjes kwamen afscheid nemen en zij huilden ook. Ze hadden Zoya van kind af aan gekend en nu ging ze hen Verlaten en binnenkort zouden de anderen ook gaan. Het was een afschrikwekkende gedachte dat ze nooit meer terug zouden komen. En het was het enige waar Zoya aan kon denken toen Feodor langzaam zijn zweep optilde en de paarden van de tsaar aanraakte. De trojka zette zich in beweging en ze verdwenen in de grijze nevel terwijl Nikolaj en Alexandra hen uitzwaaiden. Zoya draaide zich om en hield Sava dicht tegen zich aan. Het hondje jankte plotseling alsof het begreep dat ze van huis wegging en er nooit meer zou terugkomen en plotseling begroef Zoya haar gezicht in de armen van haar grootmoeder. Ze kon het niet langer aanzien, die twee moedige gezichten die naar hen zwaaiden, het Alexanderpaleis voor de laatste keer en zo verdween Tsarskoje Selo in de sneeuw in de verte en Zoya jammerde van ellende. Ze dacht aan Masjka... Masjka... haar beste en allerliefste vriendin... haar broer... haar ouders... iedereen was weg... Ze klemde zich aan haar grootmoeder vast en huilde terwijl de oude dame stoïcijns in de trojka zat, uit haar gesloten ogen welden ijzige tranen op en rolden langs haar wangen. Er lag een wereld achter hen, alles wat ze gekend had, een wereld waar ze van had gehouden... verdween als sneeuw voor de zon. Feodor reed door en de paarden van Nikolaj droegen hen steeds verder van hun thuis weg, steeds verder en verder van iedereen en alles waar ze van hadden gehouden. 'Adieu, chers amis...' fluisterde Eugenia in de vallende sneeuw... Vaarwel liefste vrienden... Ze hadden nu alleen elkaar nog maar, een heel oude vrouw en een heel jong meisje die uit een verloren wereld wegvluchtten en van de mensen van wie ze hadden gehouden. Nikolaj en zijn familie waren nu geschiedenis, ze zouden hen nooit vergeten en altijd van hen houden en nooit meer iemand van hen zien.

Deel twee

PARIJS

8

De reis van Tsarskoje Selo naar Beloostrov op de Finse grens duurde zeven uur, hoewel het niet eens zo ver was van St. Petersburg, maar Feodor nam de rustigste wegen. Nikolaj had hem aangeraden dat te doen omdat het op die manier veiliger was, zelfs al duurde het langer. En tot Eugenia's verbazing was het passeren van de grens geen enkel probleem. Er werden een paar vragen gesteld, maar plotseling leek Eugenia in elkaar te schrompelen als een oud vrouwtje en Zoya zat in elkaar gedoken van de kou en leek meer op een kind dan ze in tijden had gedaan. Sava redde hen uiteindelijk. De soldaten aan de grens waren vertederd door haar en na een spannend moment gebaarden ze dat ze door konden rijden en de drie vluchtelingen slaakten een zucht van verlichting toen de trojka zich weer achter Nikolajs paarden in beweging zette. Feodor had zorgvuldig hetzelfde oude paardentuig gebruikt dat hij ook vanuit St. Petersburg had gebruikt en hij had niets van de uitrusting uit de stallen van de tsaar genomen dat voorzien was van de opvallende dubbelkoppige adelaar.

De reis van Beloostrov door Finland naar Turku duurde twee hele dagen en tegen de tijd dat ze laat in de avond in Turku aankwamen, had Zoya het gevoel alsof ze de rest van haar leven verkleumd zou blijven. Haar hele lichaam leek vastgevroren te zijn in de houding waarin ze in de trojka had gezeten. Haar grootmoeder kon nauwelijks meer lopen en zelfs Feodor leek uitgeput te zijn. Ze vonden een herbergje waar ze twee kamers namen en nadat Feodor de volgende ochtend de paarden voor een belachelijk laag bedrag had verkocht stapten ze alle drie aan boord van een ijsbreker naar Stockholm. Er volgde een eindeloze dag aan boord van een schip dat heel langzaam tussen het ijs door van Finland naar Zweden voer en de drie mensen spraken nauwelijks, allen waren verdiept in hun eigen gedachten.

Ze kwamen laat in de middag in Stockholm aan, net op tijd om de nachttrein naar Malmö te pakken. In Malmö namen ze de volgende morgen het veer naar Kopenhagen en daar namen ze hun intrek in een hotelletje. Eugenia belde de vrienden van de tante van de tsaar op, maar daar was niemand thuis en de volgende morgen verlieten ze Kopenhagen op een Engels stoomschip op weg naar Frankrijk. Tegen die tijd leefde Zoya in een soort droomtoestand en ze werd de eerste dag aan boord verschrikkelijk zeeziek. Haar grootmoeder dacht dat ze koorts had, maar het was moeilijk te zien of ze ziek was of gewoon uitgeput. Ze waren allemaal oververmoeid na hun reis van de afgelopen zes dagen. Het was slopend geweest om dag in dag uit, per schip, per trein en per trojka te moeten reizen. Zelfs Feodor zag er na die ene week tien jaar ouder uit, maar ze leden ook onder de wetenschap dat ze hun vaderland voorgoed hadden moeten verlaten. Ze spraken weinig, sliepen zelden en geen van allen had erg veel honger. Het was alsof hun lichamen vol verdriet zaten en ze er niets meer bij konden hebben. Ze hadden alles achtergelaten, een levensstijl, duizend jaar geschiedenis, mensen van wie ze hadden gehouden en die ze hadden verloren. Het was bijna te veel om te dragen en Zoya hoopte dat het schip onderweg naar Frankrijk door Duitse onderzeeërs tot zinken gebracht zou worden. Ver buiten Rusland waren de mensen bang voor de Grote Oorlog en niet voor de revolutie. Maar Zoya bedacht dat sterven gemakkelijker zou zijn dan een nieuwe wereld tegemoet gaan die ze niet wilde leren kennen. Ze dacht eraan hoe vaak zij en Marie erover gedroomd hadden om naar Parijs te gaan. Het had toen allemaal zo romantisch geklonken, zo spannend. Overal elegante vrouwen en ze zouden schitterende kleren kunnen kopen. Nu zou daar geen sprake van zijn. Ze hadden een beetje geld dat haar grootmoeder van de tsaar had geleend voor ze vertrokken en de juwelen die ze in hun kleren hadden genaaid. Eugenia was al van plan om daar zoveel mogelijk van te verkopen zodra ze in Parijs waren. En ze moesten ook aan Feodor denken. Hij had beloofd om naar werk te zoeken zodra ze zouden aankomen, hij had plechtig beloofd alles te zullen doen om hen te helpen, maar hij had geweigerd om hen de reis alleen te laten maken. Hij had geen banden meer met Rusland en hij kon zich geen leven voorstellen waarin hij de Ossoepovs niet zou dienen. Hij zou gestorven zijn als ze hem hadden achtergelaten. Onderweg naar Frankrijk was hij net zo ziek als Zoya, hij was nog nooit eerder aan boord van een schip geweest en hij klemde zich doodsbenauwd van ellende aan de railing vast.

'Wat gaan we doen, grootmoeder?' Zoya keek haar grootmoeder ongelukkig aan toen ze samen in de kleine hut zaten. Verdwenen was de grandeur van de keizerlijke jachten en de paleizen, de prinsen en de feesten. Verdwenen de warmte en liefde van een gezinsleven. Verdwenen waren de mensen die ze hadden gekend, hun manier van leven, zelfs de veiligheid van de wetenschap dat ze de volgende dag voldoende te eten zouden hebben. Ze hadden alleen hun leven nog en Zoya was er niet van overtuigd dat ze dat nog wel wilde. Ze wilde naar huis, naar Masjka en Rusland, de klok terugdraaien naar een verloren wereld vol mensen die niet meer bestonden. Haar vader, haar broer en haar moeder. En Zoya vroeg zich af of Marie beter zou zijn.

'We zullen een paar kamers moeten zoeken,' antwoordde haar grootmoeder. Ze was in jaren niet meer in Parijs geweest. Sinds de dood van haar echtgenoot had ze niet veel meer gereisd. Maar nu moest ze aan Zoya denken. Ze moest sterk zijn terwille van het meisje. Ze moest zorgen dat zij een veilig thuis zou krijgen. Ze bad dat ze lang genoeg zou leven om voor haar te kunnen zorgen, maar op het ogenblik was het niet zozeer Eugenia die er zwak uitzag, maar haar kleindochter. Het meisje maakte een zieke indruk, haar ogen stonden hol en leken heel groot in haar witte gezichtje en toen de oude gravin haar aanraakte, wist ze direct dat het kind hoge koorts had. Die avond begon ze te hoesten en de gravin was bang voor longontsteking. De volgende ochtend was het hoesten erger geworden en toen ze in Boulogne aan boord van de trein naar Parijs stapten was het duidelijk wat haar mankeerde. De vlekjes kwamen te voorschijn op haar gezicht en haar handen en toen haar grootmoeder haar dwong om haar wollen trui op te tillen, wisten ze allebei dat Zoya de mazelen had. Eugenia maakte zich grote zorgen en kon niet snel genoeg in Parijs zijn. Het was een reis van tien uur per trein en ze kwamen net voor middernacht aan. Er stonden een stuk of zes taxi's voor het Gare du Nord en Eugenia stuurde Feodor erop uit om er een te zoeken terwijl zij Zoya uit de trein hielp. Het kind kon nauwelijks lopen en leunde zwaar op haar grootmoeder, haar gezicht was bijna net zo rood als haar haren. Ze hoestte verschrikkelijk en was in de war door de hoge koorts.

'Ik wil naar huis,' jammerde ze en klemde zich aan haar hondje vast. Sava was behoorlijk gegroeid en Zoya kon haar nauwelijks meer dragen toen ze achter haar grootmoeder aan het station uit liep.

'We gaan naar huis, liefje. Feodor zoekt een taxi voor ons.'

Maar Zoya begon te huilen, al haar volwassenheid leek te smelten als sneeuw voor de zon en ze keek haar grootmoeder als een ontredderd kind aan. 'Ik wil terug naar Tsarskoje Selo.'

'Ja hoor, Zoya... ja, hoor...' Feodor stond heftig te zwaaien terwijl hij hun koffers optilde en Eugenia leidde Zoya voorzichtig het station uit en hielp haar in een oude taxi. Al hun bezittingen lagen opgestapeld tussen Feodor en de chauffeur; Zoya en haar grootmoeder namen met een vermoeide zucht plaats op de achterbank. Ze hadden geen reserveringen en geen idee waar ze naar toe wilden eh de taxichauffeur was doof en oud. Alle jonge mannen waren de oorlog in getrokken, alleen de ouden en de heel jongen waren nog in Parijs. 'Alors?... On y va, mesdames?' Hij glimlachte naar de achterbank en keek verbaasd toen hij Zoya zag huilen. 'Elle est malade?' Is ze ziek? Eugenia stelde hem snel gerust dat ze alleen maar oververmoeid was, net zoals zij allemaal. 'Waar komt u vandaan?' praatte hij gezellig verder. Eugenia probeerde zich een hotel te herinneren waar ze jaren geleden met haar echtgenoot had gelogeerd, maar ze kon zich plotseling niets meer herinneren. Ze was tweeëntachtig jaar oud en totaal uitgeput. Maar ze moesten Zoya in een hotel krijgen en een dokter waarschuwen.

'Kunt u ons een hotel aanraden? Niet te groot, maar schoon en niet te duur.' Hij kneep zijn lippen op elkaar en dacht even na. Eugenia klemde haar tas instinctief tegen zich aan. In die tas zat haar laatste en belangrijkste cadeau van de keizerin. Alix had haar een van haar eigen keizerlijke paaseieren gegeven dat tien jaar geleden door Carl Fabergé was vervaardigd. Het was een onvoorstelbaar stukje werk van lila email en diamanten linten en Eugenia wist dat het een van de belangrijkste schatten was die ze bezat. Als al het andere zou mislukken, kon ze dat nog altijd verkopen en zouden ze van de opbrengst kunnen leven.

'Maakt de omgeving u iets uit, madame?... Het hotel...'

'Zolang het maar een nette buurt is.' Ze konden later altijd naar iets beters zoeken, vannacht hadden ze alleen maar een paar kamers nodig om in te slapen. De franje, als die nog mogelijk was tenminste, zou later wel komen.

'Er is een hotelletje vlakbij de Champs-Elysées, madame. Mijn neef is daar nachtportier.'

'Is het duur?' informeerde ze scherp en hij haalde zijn schouders op. Hij zag wel dat ze niet rijk waren, ze droegen eenvoudige kleding en de oude man zag eruit als een boer. De vrouw sprak tenminste Frans en hij kreeg de indruk dat het meisje dat ook deed, hoewel ze hoofdzakelijk zat te huilen en afschuwelijk hoestte. Hij hoopte maar dat ze geen tuberculose had, dat heerste op het moment in Parijs.

'Het is er niet slecht. Ik zal vragen of mijn neef even met de receptionist wil praten.'

'Graag. Dat is mooi,' zei ze waardig en leunde naar achter in de oude taxi. Ze was een pittig oud vrouwtje en hij mocht haar wel.

Het hotel was in de Rue Marbeuf en het was inderdaad heel klein, maar het zag er netjes en schoon uit toen ze de lobby inliepen. Er waren maar twaalf kamers, maar de nachtreceptionist verzekerde hun dat er twee vrij waren. Ze moesten de gemeenschappelijke badkamer aan het eind van de gang gebruiken en daar was Eugenia niet aan gewend, maar zelfs dat was nu niet belangrijk. Ze trok de lakens van het bed dat Zoya en zij zouden delen en zag dat ze schoon waren. Nadat ze haar tas onder de matras had verstopt kleedde ze Zoya uit en Feodor bracht de rest van hun spullen. Hij beloofde Sava bij zich te nemen. Zodra Zoya in bed lag liep de gravin naar beneden en vroeg de receptionist een dokter te bellen.

'Voor uzelf, madame?' vroeg hij. Hij was niet verbaasd, ze zagen er allemaal vermoeid en bleek uit en zij was duidelijk erg oud.

'Voor mijn kleindochter.' Ze vertelde hem niet dat Zoya mazelen had, maar toen de dokter twee uur later eindelijk kwam, bevestigde hij het.

'Ze is erg ziek, madame. U moet goed voor haar zorgen. Hebt u enig idee hoe ze besmet is?'

Het zou belachelijk zijn om hem te vertellen hoe ze besmet was geraakt via de kinderen van de Russische tsaar. 'Door vrienden, denk ik. We zijn van heel ver gekomen.' Hij keek in haar wijze, maar verdrietige ogen en besefte dat ze een heleboel hadden meegemaakt. Maar zelfs hij had geen idee van de ellende die ze de afgelopen drie weken hadden doorgemaakt, hoe weinig ze hadden overgehouden en hoe bang ze voor de toekomst waren. 'We komen uit Rusland... via Finland en Zweden en Denemarken.' Hij staarde haar verbaasd aan en toen begreep hij het plotseling. Anderen hadden de afgelopen weken een dergelijke reis ondernomen, vluchtend voor de revolutie. En hij vermoedde dat er de komende maanden wel meer zouden komen, als ze tenminste nog konden ontkomen. De Russische adel, of wat daar nog van over was, vluchtte in drommen en velen kwamen naar Parijs.

'Ik leef met u mee, madame.'

'Dank u.' Ze glimlachte. 'Ze heeft geen longontsteking, hè?'

'Nog niet.'

'Haar nichtje heeft het een paar weken gehad en ze waren heel dikke vriendinnen.'

'Ik zal mijn best doen om het te voorkomen, madame. Ik kom morgen nog een keer kijken.' Maar toen hij kwam, was ze er erger aan toe en tegen de avond lag ze te ijlen van de koorts. Hij schreef haar medicijnen voor en zei dat dit alles was wat hij kon doen. Toen de receptionist Eugenia de volgende ochtend vertelde dat Amerika aan de oorlog meedeed, leek dat bijna van ondergeschikt belang. De oorlog leek zo weinig belangrijk in het licht van alles wat er verder gebeurde.

Eugenia at op haar eenvoudige kamer en Feodor ging medicijnen en fruit kopen. Brood was op rantsoen en het was moeilijk om iets te krijgen, maar hij ontwikkelde een speciale handigheid om die dingen te vinden die de gravin nodig had. En hij was bijzonder tevreden met zichzelf toen hij een taxichauffeur had ontdekt die Russisch sprak. De man was ook nog maar een paar dagen in Parijs, net als hijzelf. Het was een prins uit St. Petersburg en Feodor dacht dat hij een vriend van Konstantin was geweest, maar Eugenia had geen tijd om naar hem te luisteren. Ze maakte zich teveel zorgen over Zoya.

Het duurde nog een paar dagen voor het meisje weer wist waar ze was. Ze keek het eenvoudige kamertje rond, toen keek ze naar haar grootmoeder en langzaam drong het tot haar door dat ze in Parijs was.

'Hoe lang ben ik ziek geweest, grootmoeder?' Ze probeerde overeind te komen, maar daar was ze nog te zwak voor, hoewel die afschuwelijke hoest eindelijk wat was afgenomen.

'Sinds we hier zijn, liefje, dat is nu bijna een week. Je hebt ons wel laten schrikken. Feodor loopt heel Parijs af voor fruit voor jou. De tekorten hier zijn bijna even erg als in Rusland.'

Zoya knikte, haar gedachten dreven weer weg en ze staarde uit het raam. 'Nu weet ik hoe Masjka zich voelde... en die was nog zieker dan ik ben. Ik vraag me af hoe het nu met haar is.' Ze kon het nog niet opbrengen om over het heden te denken.

'Daar moet je niet aan denken,' zei haar grootmoeder toen ze de verdrietige blik in haar ogen zag. 'Ik ben ervan overtuigd dat het goed met haar gaat. We zijn al twee weken geleden vertrokken.'

'Zo kort geleden pas?' Ze zuchtte terwijl ze haar grootmoeder aankeek. 'Het lijkt een heel leven geleden.' Dat gevoel hadden ze allemaal en haar grootmoeder had nauwelijks geslapen sinds ze Rusland hadden verlaten. Ze had nachten lang in een stoel doorgebracht, omdat ze bang was Zoya in haar slaap te storen als ze bij haar in bed zou komen en ze wilde bovendien wakker zijn als het meisje iets nodig had, maar nu kon ze zich een beetje ontspannen. Die nacht zou ze aan het voeteneind slapen, want ze had haar rust minstens zo hard nodig als Zoya.

'Morgen mag je opstaan, maar eerst moet je uitrusten en eten en weer sterk worden.' Ze streelde Zoya's hand en Zoya glimlachte slapjes. 'Dank u, grootmoeder.' Haar ogen stonden vol tranen toen ze de eens zo elegante, maar nu rimpelige hand tegen haar wang aandrukte. Zelfs dat bezorgde haar pijnlijke jeugdherinneringen.

'Waarvoor, mallerd? Waarvoor bedank je me?'

'Omdat u me hierheen hebt gebracht... voor uw moed... en omdat u zoveel hebt gedaan om ons te redden.' Het was net tot haar doorgedrongen hoever ze gereisd hadden en hoe buitengewoon haar grootmoeder was geweest. Haar eigen moeder had het zeer zeker nooit opgebracht. Zoya zou Natalja helemaal uit Rusland hebben moeten dragen.

'We beginnen hier een nieuw leven, Zoya. Dat zul je zien. En op een dag zul je om kunnen kijken en dan doet het geen pijn meer.'

'Dat kan ik me niet voorstellen... ik kan me niet voorstellen dat er een tijd zal komen dat herinneringen niet meer zo'n pijn zullen doen.' Ze had het gevoel alsof ze dood ging.

'De tijd heelt, liefje. En hij zal ons helpen. Dat beloof ik je. We zullen hier een goed leven hebben.' Maar niet het leven dat ze in Rusland hadden gekend. Zoya probeerde er niet aan te denken, maar toen haar grootmoeder die nacht sliep, kroop ze voorzichtig uit bed en liep naar haar eigen koffertje. Daar vond ze de foto die Nikolaj de vorige zomer in Livadia had genomen toen ze zo gek hadden gedaan. Zij en Anastasia en Marie en Olga en Tatjana achterovergeleund tot ze bijna ondersteboven hingen, breed grijnzend na hun tennisspel, terwijl hun vader die foto maakte. Het leek zo dom nu... dom... en zo fijn... zelfs vanuit die rare hoek leken ze allemaal zo mooi... de meisjes waar ze mee was opgegroeid en van wie ze zoveel hield... Tatjana, Anastasia... Olga... en natuurlijk Masjka.

9

De mazelen hadden veel van Zoya's krachten gevergd, maar tot grote opluchting van haar grootmoeder knapte ze midden april weer op. Ze was ernstiger geworden en hield nog enige tijd een lichte hoestprikkel. Maar af en toe konden haar ogen weer lachen, bijna net als vroeger en dat verlichtte het hart van haar grootmoeder een beetje.

Het hotel op de Rue Marbeuf begon echter een beetje te duur te worden, ook al was het nog zo eenvoudig en Eugenia besefte dat ze snel kamers moesten zoeken. Ze waren al door een groot gedeelte van het geld dat Nikolaj hun had gegeven heen en ze wist dat ze zuinig moest zijn met hun povere reserves. Begin mei was het duidelijk dat ze wat juwelen moest verkopen.

Op een zonnige middag liet ze Zoya en Feodor alleen en ging ze naar een juwelier in de Rue Cambon die het hotel haar had aangeraden. Ze haalde voorzichtig een ketting van robijnen uit de zoom van een van haar zwarte jurken en stopte die in haar handtas, vervolgens haalde ze de bijbehorende oorbellen die zorgvuldig in twee tamelijk grote knopen verborgen hadden gezeten te voorschijn. De geheime bergplaats had zijn taak volbracht. Ze bestelde een taxi voor ze het hotel verliet en toen ze de chauffeur het adres gaf, wendde die zich langzaam om en staarde haar aan. Het was een lange gedistingeerde man met zilvergrijs haar en een keurige snor.

'Dat bestaat toch niet... gravin, bent u het echt?' Ze keek hem eens goed aan en plotseling begon haar hart een beetje sneller te kloppen. Het was prins Vladimir Markovski. Ze herkende hem vol verbazing.

Hij was een van Konstantins vrienden geweest en zijn oudste zoon had zelfs groothertogin Tatjana een huwelijksaanzoek gedaan, dat ze echter geweigerd had. Tatjana had hem veel te losbandig gevonden. Maar het was een charmante jongen, net als zijn vader.

'Hoe bent u hier terecht gekomen?'

Ze lachte en schudde haar hoofd over het vreemde leven dat zij allen tegenwoordig leidden. Sinds ze in Parijs waren had ze al meer bekende gezichten gezien en twee keer eerder had ze de chauffeurs in een taxi herkend. De Russische adel scheen geen andere manier te kennen om in zijn levensonderhoud te voorzien. Ze hadden nooit iets geleerd, waren aantrekkelijk, goed gemanierd en bijzonder charmant en ze konden weinig anders dan autorijden. Net zoals prins Vladimir die haar nu met een gelukkig gezicht zat aan te kijken. Het bracht bitterzoete herinneringen uit betere tijden naar boven en ze zuchtte terwijl ze hem begon uit te leggen hoe ze Rusland hadden verlaten. Zijn eigen verhaal leek veel op het hare, hoewel hij meer gevaar had gelopen toen hij de grens passeerde.

'Blijft u hier?' Hij keek even naar haar hotel toen hij de motor startte en naar het adres van de juwelier in de Rue Cambon reed dat ze hem had opgegeven.

'Ja, voorlopig wel. Maar Zoya en ik zijn op zoek naar kamers.'

'Is ze dan bij u? Ze moet nog praktisch een kind zijn. En hoe is het met Natalja?' Hij had de vrouw van Konstantin altijd heel mooi gevonden, hoewel erg nerveus en hij had blijkbaar niets over haar dood gehoord toen de revolutionairen het paleis hadden bestormd.

'Ze is vermoord... een paar dagen na Konstantin... en Nikolaj.' Ze sprak zachtjes. Het was moeilijk om over hen te spreken, vooral tegen hem, omdat hij hen had gekend. Hij knikte verdrietig op de voorbank. Hij had ook twee zonen verloren en hij was in Parijs met een ongetrouwde dochter.

'Het is toch verschrikkelijk.'

'We vinden het allemaal verschrikkelijk, Vladimir. En het is het ergste voor Nikolaj en Alexandra. Heb je nog iets over hen gehoord?'

'Niets. Alleen dat ze nog steeds huisarrest hebben op Tsarskoje Selo. God mag weten hoe lang ze hen daar nog vasthouden. Maar ze zitten er tenminste comfortabel, al is het er niet veilig.' Niemand was waar dan ook in Rusland meer veilig. Althans, niet de mensen die zij kenden. 'Blijf je in Parijs?' Ze konden nergens anders heen, geen van allen en er kwamen dagelijks meer Russen binnen met verbazingwekkende ontsnappingsverhalen en vol van hun verschrikkelijke verliezen. Ze vulden een stad die eigenlijk al meer dan genoeg aan zichzelf had.

'Dat denk ik wel. Het leek het beste om maar hierheen te gaan. Hier zijn we tenminste veilig en het is een goede plaats voor Zoya.'

Hij knikte en laveerde de taxi door het verkeer. 'Zal ik op je wachten, Eugenia Peterovna?' Ze voelde zich een stuk prettiger nu ze weer Russisch had kunnen spreken en met iemand had gepraat die haar naam kende. Ze stonden voor de deur van de juwelier.

'Zou dat kunnen?' Het zou een geruststellende gedachte zijn als ze wist dat hij er was en dat ze samen met hem naar huis kon gaan, vooral als de juwelier haar veel geld zou geven.

'Natuurlijk. Ik wacht wel.' Hij hielp haar uit de taxi en begeleidde haar naar de deur van de winkel. Hij begreep best wat ze daar ging doen. Precies hetzelfde wat ze allemaal deden, alles verkopen wat ze hadden, alle schatten die ze met zich mee hadden kunnen smokkelen en die ze nog maar een paar weken tevoren als onbelangrijke snuisterijtjes hadden gezien.

De gravin kwam een half uur later weer waardig naar buiten en prins Markovski vroeg niets toen hij haar naar het hotel terugbracht. Maar ze leek een beetje teruggetrokken toen hij haar op de Rue Marbeuf uit de taxi hielp en hij hoopte maar dat ze had gekregen wat ze nodig had. Ze was eigenlijk te oud om gedwongen te worden op deze manier te moeten overleven, haar juwelen in een vreemd land te moeten verkopen zonder iemand die voor haar zorgde. Om nog maar te zwijgen over het meisje dat ze onder haar hoede had. Hij wist niet precies hoe oud Zoya was, maar hij wist heel zeker dat ze een stuk jonger was dan zijn eigen dochter van bijna dertig.

'Is alles in orde?' Hij maakte zich zorgen over haar toen hij haar naar de deur bracht en ze keek hem verdrietig aan.

'Ik denk van wel. Het zijn moeilijke tijden.' Ze keek naar de wachtende taxi en toen naar hem. Hij was vroeger knap geweest en dat was nog steeds te zien, maar er was iets aan hem veranderd, net als bij haar. Ze waren allemaal veranderd. Sinds de revolutie was hun aller leven totaal veranderd. 'Het is voor niemand gemakkelijk, hè Vladimir?' En als er geen juwelen meer over waren om te verkopen, wat zouden ze dan moeten doen, vroeg ze zich af. Zij noch Zoya waren in staat een taxi te besturen. Feodor sprak geen Frans en het was onwaarschijnlijk dat hij dat nog zou leren. Hij was eigenlijk meer een last dan een hulp, maar hij was zo trouw geweest en zo loyaal tijdens de vlucht dat ze hem nu niet in de steek konden laten. Ze was verantwoordelijk voor hem, net zo goed als voor Zoya. Maar twee kamers in een hotel waren twee keer zo duur als een en met de onbeduidende som geld die ze voor de robijnen ketting en de oorbellen had gekregen, had ze weinig hoop voor de toekomst. Ze zouden iets anders moeten bedenken. Misschien zou ze kunnen gaan naaien, bedacht ze terwijl ze met een afwezig gezicht afscheid van Vladimir nam. Ze zag er plotseling veel ouder uit dan een uur geleden voor ze naar de juwelier toe gingen. Prins Markovski kuste haar hand en weigerde geld van haar aan te nemen. Ze vroeg zich af of ze hem ooit nog terug zou zien. Dat gevoel had ze tegenwoordig steeds, maar twee dagen later zat hij in de lobby op haar te wachten toen ze met Zoya en Feodor naar beneden kwam.

Toen hij haar zag boog hij diep voor haar en kuste haar hand. Vervolgens keek hij vriendelijk naar Zoya die achter haar stond en hij stak zijn verbazing over haar uiterlijk niet onder stoelen of banken. Ze was een schoonheid geworden.

'Neem me niet kwalijk dat ik je lastig val, Eugenia Peterovna, maar ik heb toevallig net iets gehoord over kamers... ze zijn vrij klein, maar vlakbij het koninklijk paleis. Het is niet... direct... de meest ideale omgeving voor een jong meisje, maar... misschien... misschien is het iets. Je zei laatst dat je dringend een onderdak zocht. Er zijn twee slaapkamers.' Hij keek bezorgd langs haar naar Feodor. 'Misschien is dat toch niet groot genoeg voor jullie allemaal...'

'Integendeel.' Ze glimlachte tegen hem alsof hij altijd haar beste vriend was geweest. Het betekende opeens zoveel om een bekend gezicht te zien, zelfs al was het een gezicht dat ze vroeger niet eens zo vaak had gezien. Het was tenminste een gezicht uit het nog niet zo heel lang voorbije verleden, een aandenken aan thuis en ze stelde hem snel aan Zoya voor. 'Zoya en ik kunnen wel een kamer delen. Dat doen we nu ook en ik geloof niet dat ze het erg vindt.'

'Natuurlijk niet, grootmoeder.' Ze keek haar met een warme glimlach aan en staarde de lange gedistingeerde Rus nieuwsgierig aan. 'Zal ik het dan voor jullie regelen dat je eens kunt gaan kijken?' Hij leek veel belangstelling voor Zoya te hebben, maar haar grootmoeder merkte het niet.

'Kunnen we nu niet gaan kijken? We wilden toch net even gaan wandelen.' Het was een heerlijke middag in mei en het was moeilijk te geloven dat er waar dan ook ter wereld meningsverschillen waren. En het was nog moeilijker voor te stellen dat Europa in oorlog was en dat Amerika zich daar eindelijk in gemengd had.

'Ik zal je laten zien waar het is en misschien laten ze het je nu meteen bekijken.' Hij reed hen er zo snel mogelijk heen, Feodor op de voorbank naast hem en onderweg vertelde Vladimir de twee dathes de laatste roddels. Er waren een paar dagen geleden nog een paar kennissen van hen aangekomen en hoewel niemand nieuws over Tsarskoje Selo had, luisterde Zoya toch geïnteresseerd toen hij de namen noemde. Ze herkende de meeste wel, hoewel er geen naaste vrienden bij waren. Hij vertelde ook dat Diaghilev in de stad was en dat hij van plan was een voorstelling van het Russisch ballet te geven. Ze zouden in het Châtelet optreden en de volgende week zouden ze gaan oefenen. Zoya voelde haar hart sneller gaan kloppen toen ze dat hoorde en ze lette nauwelijks op de straten waar ze door reden op weg naar hun nieuwe onderkomen.

De kamers waren klein, maar keken uit over de aardig aangelegde tuin van iemand anders. Er waren twee slaapkamertjes en een kleine zitkamer, een keukentje en een badkamer aan het eind van de gang, die ze moesten delen met vier andere kamerbewoners. De anderen moesten van verschillende verdiepingen komen, dus ze waren nog bevoordeeld boven hen. Het was geen vergelijking met hun paleis op Fontanka of zelfs met het hotel aan de Rue Marbeuf, maar ze hadden geen keus meer. Zoya's grootmoeder had haar verteld hoe weinig geld ze voor haar robijnen halsketting had gekregen. Ze had nog andere juwelen meegenomen om eveneens te verkopen, maar het voorspelde niet veel goeds voor hun toekomst.

'Misschien is het toch te klein...' Prins Vladimir keek plotseling een beetje verlegen, maar het was niet erger dan het feit dat hij een taxi moest besturen.

'Ik denk dat het prima is,' zei de gravin nonchalant, maar ze had de blik van verbijstering in Zoya's ogen wel gezien. Het rook smerig in de gang, een mengeling van urine en bedorven voedsel. Misschien zou een beetje parfum... de geur van seringen waar Zoya zo dol op was... en als ze het raam zouden openzetten naar die leuke tuin. Alles zou beter zijn en de huur was precies wat ze zich konden veroorloven. De gravin keek Vladimir aan met een warme glimlach en bedankte hem hartelijk.

'We moeten elkaar helpen,' zei hij op warme toon, maar zijn ogen waren op Zoya gevestigd. 'Ik zal jullie naar je hotel terugbrengen.' Ze zouden de volgende week verhuizen en op de terugweg begon Eugenia een lijst te maken van meubels die ze nodig hadden. Ze zou zo min mogelijk kopen, de gordijnen en de spreien zouden Zoya en zij zelf maken, ze was van plan om alleen de meest dringende zaken te kopen.

'Weet je, als we een leuk tapijtje op de grond leggen, maakt dat de kamer misschien een beetje groter.' Ze sprak opgewekt en dwong zichzelf niet aan haar kostbare Aubussons in het paviljoen achter het Fontankapaleis te denken. 'Denk je niet, liefje?'

'Hm... wat zegt u, grootmoeder?' Ze had met gefronste wenkbrauwen uit het raam zitten kijken toen ze over de Champs-Elysées naar de Rue Marbeuf reden. Ze had over iets veel belangrijkers zitten denken. Over iets wat ze dringend nodig hadden. Iets wat er voor kon zorgen dat ze weer normaal zouden kunnen leven, misschien dan niet in een paleis, maar in een ruimere en comfortabeler omgeving dan die smerig stinkende hokken. Ze wilde zo snel mogelijk terug naar het hotel en haar grootmoeder achterlaten bij haar lijsten en plannen en haar vragen aan Feodor om op zoek te gaan naar meubels en een mooi tapijtje.

Ze bedankte prins Markovski nogmaals toen hij hen afzette en Eugenia was verbaasd toen Zoya zei dat ze een eind wilde gaan wandelen en absoluut weigerde zich te laten vergezellen door Feodor.

'Er gebeurt heus niets, grootmoeder. Dat beloof ik u. Ik ga niet ver weg. Alleen maar even naar de Champs-Elysées en weer terug.'

'Zal ik met je meelopen, liefje?'

'Nee.' Ze glimlachte tegen de grootmoeder van wie ze zoveel hield en bedacht wat ze allemaal aan haar te danken had. 'Ga maar een beetje uitrusten. Dan gaan we thee drinken als ik terugkom.'

'Weet je zeker dat het goed zal gaan?'

'Heel zeker.'

De gravin liet haar met tegenzin gaan en liep langzaam de trap op terwijl ze zich aan Feodors arm vasthield. Dat was een goede oefening voor de lange trappen bij hun nieuwe kamers.

Zodra Zoya het hotel uit was, liep ze de hoek om en hield een taxi aan in de hoop dat de chauffeur zou weten waar het was en dat, als ze er was, iemand zou weten wat ze bedoelde. Het was een wild idee, maar ze wist dat ze het moest proberen.

'Het Châtelet, alstublieft,' zei ze waardig alsof ze wist waar ze het over had en bad in stilte dat de man het kende. Na een ogenblik geaarzeld te hebben, zag ze dat haar gebeden verhoord waren. Ze durfde onderweg nauwelijks adem te halen en ze gaf de chauffeur een gulle fooi, omdat hij het had gevonden en omdat ze zich schuldig en opgelucht voelde over het feit dat hij geen Rus was. Het was deprimerend om alle mensen die ze had gekend nu taxi's te zien besturen en verdrietig over het gezin op Tsarskoje Selo te horen praten.

Ze haastte zich naar binnen en dacht even aan haar dreigementen om naar het Maryinski-theater weg te lopen. Haar gedachten dwaalden af naar Marie en hoe verbaasd die hierover zou zijn. Zoya moest erom glimlachen terwijl ze naar iemand zocht die haar vragen zou kunnen beantwoorden. Eindelijk vond ze een vrouw in ballettenue die aan de barre stond te oefenen en Zoya vermoedde dat zij lerares was. 'Ik zoek meneer Diaghilev,' zei ze en de vrouw glimlachte.

'O ja? En mag ik vragen waarom?'

'Ik ben danseres en ik zou graag een auditie bij hem willen doen.' Ze legde al haar kaarten in een keer op tafel en ze zag er jonger en angstiger uit dan ooit tevoren.

'Juist. Heeft hij ooit van je gehoord?' Het leek een tamelijk brute vraag en de vrouw nam niet de moeite om op het antwoord te wachten. 'Ik zie dat je niets bij je hebt om in te dansen, mademoiselle. Dat kun je toch geen kleren noemen die je aantrekt voor een auditie.'

Zoya keek even naar haar nauwe marineblauwe kamgaren rok, haar witte matrozenblouse en de zwarte leren schoenen die ze de afgelopen weken iedere dag op Tsarskoje Selo had gedragen. Ze bloosde hevig en de vrouw glimlachte tegen haar. Ze was zo mooi, zo jong en zo onschuldig. Het was nauwelijks mogelijk dat ze veel voor zou stellen als danseres.

'Neemt u me niet kwalijk. Misschien kan ik beter morgen terugkomen.' En toen zachtjes fluisterend: 'Is hij er?'

De oudere vrouw glimlachte. 'Nee, maar hij komt binnenkort. Hij gaat hier de elfde repeteren.'

'Dat weet ik. Ik wilde een auditie voor hem doen. Ik wil bij die uitvoering zijn en bij zijn groep komen.' Ze zei het allemaal achter elkaar en de vrouw moest er hard om lachen.

'Werkelijk? En waar ben je opgeleid?'

'Op de school van madame Nastova in St. Petersburg... tot twee maanden geleden.' Ze vond het erg jammer dat ze niet kon liegen en had kunnen zeggen 'op het Maryinski', maar de vrouw zou de waarheid praktisch meteen te weten komen. En madame Nastova's balletschool was ook een van de betere in Rusland.

'Als ik een balletpakje en schoenen voor je ga halen, wil je dan eens voor mij dansen?' De vrouw keek geamuseerd en Zoya aarzelde een onderdeel van een seconde.

'Ja, graag.' Haar hart klopte in haar keel, maar ze moest een baan hebben en dit was het enige dat ze kon en alles wat ze wilde doen. Het was het minste dat ze voor Eugenia kon doen.

De schoenen die de vrouw haar gaf, deden haar verschrikkelijk pijn en toen ze naar de piano liep voelde Zoya zich erg dom omdat ze dit had geprobeerd. Ze zou er stom uitzien alleen op het toneel en misschien had madame Nastova alleen maar aardig willen zijn als ze zei dat Zoya erg goed was. Maar toen de muziek begon, vergat ze haar angsten en begon langzaam te dansen en alles te doen wat madame Nastova haar geleerd had. Ze danste onvermoeibaar bijna een uur door en de vrouw bestudeerde haar kritisch met half dichtgeknepen ogen, maar op haar gezicht was geen spoor van minachting of geamuseerdheid meer. Zoya was doorweekt toen de muziek eindelijk stopte en ze maakte een elegante buiging in de richting van de piano.

In de stilte van de kamer ontmoetten de ogen van de twee vrouwen elkaar en de dame achter de piano knikte langzaam.

'Kun je over twee dagen terugkomen, mademoiselle?' Zoya's ogen veranderden in twee enorme groene schoteltjes toen ze naar de piano rende.

'Krijg ik de baan?'

De oudere vrouw schudde haar hoofd en lachte. 'Nee, nee... maar dan is hij er. We zullen horen wat hij zegt en wat de andere leraren zeggen.'

'Goed, ik zal zorgen dat ik tegen die tijd schoenen heb.'

'Heb je die dan niet?' De vrouw keek verbaasd en Zoya keek haar ernstig aan.

'We hebben alles in Rusland achtergelaten. Mijn ouders en mijn broer zijn tijdens de revolutie om het leven gekomen en ik ben een maand geleden samen met mijn grootmoeder ontsnapt. Ik moet een baan hebben. Zij is te oud om te werken en we hebben geen geld.' Het was een eenvoudige verklaring die boekdelen sprak en de vrouw tegenover haar was geroerd, hoewel ze het niet liet merken.

'Hoe oud ben je?'

'Net achttien. En ik heb twaalf jaar les gehad.'

'Je doet het erg goed. Ongeacht wat hij zegt... of de anderen... laat je niet door hen van de wijs brengen. Je bent erg goed.' Zoya lachte hardop, het was precies wat zijzelf die middag op Tsarskoje Selo ook tegen Marie had gezegd.

'Dank u! Dank u wel!' Ze had haar wel willen omhelzen en kussen, maar ze hield zichzelf in. Ze was veel te bang de kans te verspelen die ze nu had gekregen. Ze zou alles doen om voor Diaghilev te mogen dansen en deze vrouw zou het haar laten doen. Het was meer dan ze had durven dromen. Misschien was Parijs toch nog niet zo slecht... als ze ballerina zou kunnen worden... 'Ik zal beter zijn als ik weer gedanst heb. Ik heb in twee maanden niet gedanst. Ik ben een beetje stijf geworden.'

'Dan ben je nog beter dan ik dacht.' Ze glimlachte tegen de mooie roodharige die zo sierlijk en rustig naast de piano stond en toen slaakte Zoya opeens een kreet. Ze had haar grootmoeder beloofd dat ze zo weer terug zou zijn en ze was al bijna twee uur weg.

'Ik moet gaan! Mijn grootmoeder!... O... het spijt me...' Ze haastte zich in haar kleren en kwam terug in haar marineblauwe rok en matrozenblouse, de zwaan was weer een lelijk jong eendje geworden. 'Ik ben over twee dagen terug ... en dank u wel voor de schoenen...' Ze haastte zich weg, maar kwam toen plotseling weer terug en riep naar de vrouw die haar na stond te kijken. 'O... hoe laat?'

'Twee uur!' riep de vrouw en dacht toen nog ergens aan. 'Hoe heet je eigenlijk?'

'Zoya Ossoepov!' riep ze terug en verdween. De vrouw achter de piano glimlachte en dacht aan de eerste keer dat zij twintig jaar geleden voor Diaghilev moest dansen... het meisje was zonder twijfel goed... Zoya... arm kind. Ze had genoeg meegemaakt, dat had ze uit die eenvoudige woorden wel kunnen opmaken... het was moeilijk om je voor te stellen weer achttien en zo uitbundig als Zoya te zijn.

10

Die vrijdagmiddag om twee uur kwam Zoya bij het Châtelet aan met een klein gevoerd koffertje, een balletpakje en een paar gloednieuwe balletschoentjes. Ze had haar horloge verkocht om het te kunnen betalen en ze had haar grootmoeder niet verteld waar ze naar toe ging. De afgelopen twee dagen had Zoya nergens anders aan kunnen denken dan aan de buitengewone kans die ze op punt stond te krijgen en ze bad tot al haar bewaarengelen en beschermheiligen dat ze het er toch alsjeblieft goed van af zou brengen. Stel je voor dat ze onhandig deed... of viel... of als hij niet van haar stijl hield... als madame Nastova al die jaren tegen haar had gelogen. Tegen de tijd dat ze weer bij het Châtelet kwam had ze het doodsbenauwd en wilde ze eigenlijk alleen maar hard weglopen, maar ze zag de vrouw voor wie ze twee dagen tevoren had gedanst en toen was het plotseling te laat. Diaghilev arriveerde en Zoya werd aan hem voorgesteld. En het volgende moment stond ze op het toneel en danste ze voor hen allemaal. Ze vergat zelfs dat ze zaten te kijken. Tot haar eigen verbazing voelde ze zich meer op haar gemak dan twee dagen eerder en ze werd meegesleept door de muziek. Toen ze klaar was, vroeg hij haar om nog eens te dansen en dit keer met een man. De man was erg goed en Zoya had het gevoel dat ze op engelenvleugels door de lucht zweefde. Ze danste in totaal anderhalf uur en weer was ze doorweekt toen ze ophield en de nieuwe schoenen waren een martelgang, maar ze had het gevoel dat ze wel naar de maan had kunnen vliegen toen ze zich naar hen omdraaide. Ze knikten en spraken onverstaanbare woorden. Het leek uren te duren voor een van de leraren zich tot haar wendde en alsof het niets bijzonders was, riep: 'Volgende week vrijdag om vier uur répétition générale, hier. Dank u wel.' En met die woorden liepen ze weg terwijl de tranen over haar wangen stroomden. Madame Nastova had niet gelogen en de goden waren haar gunstig gezind. Ze wist niet of het betekende dat ze een baan had en ze durfde het niet te vragen. Ze wist alleen dat ze volgende week vrijdag op de repetitie moest komen. En misschien... misschien... als ze heel erg goed zou zijn... ze durfde er haast niet over te denken terwijl ze zich verkleedde en weer door de deuren naar buiten vloog. Ze wilde dat ze het haar grootmoeder kon vertellen, maar ze wist dat dit niet kon. Het idee dat Zoya danseres zou worden zou haar woedend maken. Het was beter om niets te zeggen, voorlopig althans niet. Misschien als ze echt bij het Russisch Ballet zou komen... dan misschien...

Maar toen ze de volgende week van de repetitie terugkwam, zegevierend, en voorlopig zeker van een baan, moest ze het goede nieuws met haar delen.

'Wat heb je gedaan?' Haar grootmoeder keek geschokt en verbaasd. 'Ik heb een auditie gedaan voor Serge Diaghilev en ik mag van hem bij het Russisch Ballet dansen. Volgende week is de eerste uitvoering.' Ze voelde haar hart in haar keel kloppen en haar grootmoeder keek niet bepaald blij.

'Ben je gek geworden? Een ordinaire danseres op het toneel? Kun je je voorstellen hoe je vader dat gevonden zou hebben?' Het was een slag onder de gordel en het deed pijn. Ze draaide zich om naar haar grootmoeder en keek haar diep gekwetst aan.

'Praat niet zo over hem. Hij is dood. Hij zou niets van de dingen die ons overkomen, prettig vinden, grootmoeder. Maar ze zijn gebeurd en we moeten er iets aan doen. We kunnen hier niet blijven zitten en doodhongeren.'

'Is dat het probleem? Ben je bang dat we doodhongeren? Ik zal vanavond een extra diner voor je bestellen, maar neem van mij aan dat je niet aan het toneel gaat.'

'Dat ga ik wel.' Ze keek haar voor het eerst trotserend aan. In het verleden had ze alleen maar met haar moeder op die manier durven omgaan, maar ze kon zich nu niet door haar grootmoeder laten tegenhouden. Het betekende te veel voor haar en het was de enige uitweg die zij kon bedenken. Ze wilde niet in een winkel gaan werken, of vloeren schrobben, of kleine knoopjes aannaaien op mannenoverhemden, of voor een hoedenmaakster werken en veren aan hoeden naaien en wat zou ze anders kunnen doen? Niets. En vroeg of laat zou het daar dan toch van komen. Dat wist haar grootmoeder ook. 'Grootmoeder, wees redelijk. U hebt bijna niets voor die robijnen ketting gekregen die u verkocht hebt. En hoeveel juwelen kunnen we nog verkopen? Iedereen doet dat toch. Vroeg of laat moet een van ons aan het werk en dit is het enige dat ik kan.'

'Het is belachelijk. Om te beginnen zitten we nog niet aan de grond en als het zo ver is, kunnen we allebei fatsoenlijke banen krijgen. We kunnen allebei netjes naaien, ik kan breien, jij kunt Russisch of Frans gaan onderwijzen, of Duits, of zelfs Engels als je je best doet.' Die dingen waren haar op het Smolni Instituut geleerd, evenals allerlei andere leuke dingen waar ze nu niets aan had. 'Er is geen enkele reden aanwezig om een danseres te worden zoals... zoals...' Ze was zo boos dat ze bijna de vrouw aanhaalde waar Nikolaj jaren geleden een verhouding mee had gehad. 'Dat doet er ook niet toe. In ieder geval vind ik het niet goed, Zoya.'

'U heeft geen keus, grootmoeder.' Ze sprak met een berustende wanhoop en het was de eerste keer dat haar grootmoeder haar zo meemaakte.

'Zoya, je moet me gehoorzamen.'

'Nee. Het is het enige dat ik wil. En ik wil iets doen om u te helpen.'

De tranen sprongen de oude dame in de ogen toen ze naar haar enige kleindochter keek.

'Is het zover met ons gekomen?' In haar ogen was het niet veel beter dan je reinste prostitutie.

'Wat is er zo verschrikkelijk aan dansen? U vindt het niet erg dat prins Vladimir in een taxi rondrijdt. Is dat zo eerzaam? Is dat zoveel beter dan wat ik wil gaan doen?'

'Het is afschuwelijk.' Eugenia ging door met een verdrietige blik in haar ogen en een gebroken hart. 'Hij was drie maanden geleden nog een belangrijk man en zijn vader was dat vroeger ook. En nu is hij nauwelijks meer dan een bedelaar... maar het is het enige dat er voor hem overblijft, Zoya... het is het enige dat hij kan. Het is voorbij voor hem, maar hij leeft tenminste nog. Jouw leven begint pas en ik kan het je niet op die manier laten beginnen. Je ruïneert jezelf op die manier...' Ze sloeg haar handen voor haar gezicht en begon te huilen. 'En ik kan zo weinig voor je doen.' Zoya was verbijsterd haar grootmoeder te zien huilen, het was voor het eerst dat ze haar zag wankelen en het ontroerde haar diep, maar ze wist dat ze bij het Russisch Ballet moest gaan dansen, ongeacht wat er verder gebeurde. Ze was niet van plan te gaan naaien, breien of Russisch te gaan onderwijzen.

Ze sloeg haar armen om haar grootmoeder heen en trok haar dicht tegen zich aan. 'Alstublieft, niet doen, grootmoeder... niet doen, alstublieft... ik houd zoveel van u...'

'Beloof me dan dat je daar niet zult gaan dansen... alsjeblieft Zoya... ik smeek het je... dat moet je niet doen.'

Ze keek haar grootmoeder verdrietig en verstandig aan. Ze was de afgelopen maanden veel te snel volwassen geworden, maar dat kon nu niet meer ongedaan gemaakt worden. Dat wisten ze beiden, ongeacht hoe hard Eugenia er ook tegen probeerde te vechten. 'Mijn leven zal nooit hetzelfde worden als het uwe, grootmoeder. Nooit meer. Dat kunnen wij niet veranderen, we moeten er alleen het beste van maken. We kunnen niet meer terug. Net als oom Nikolaj en tante Alix... die moeten ook doen wat ze moeten doen. En ik doe dat nu ook... niet boos zijn alstublieft...'

De gravin zat in een stoel met een verslagen blik en staarde Zoya met een ongelukkig gezicht aan. 'Ik ben niet boos, ik ben verdrietig. En ik voel me heel erg hulpeloos.'

'U heeft mijn leven gered. U heeft me uit St. Petersburg gehaald... en uit Rusland. Als u er niet was geweest, hadden ze me vermoord toen ze het huis in brand staken, of misschien was er nog wel iets ergers gebeurd... U kunt de geschiedenis niet veranderen, grootmoeder. We kunnen alleen ons best doen... en mijn leven is dansen... laat het me doen... alstublieft... alstublieft, geef me uw zegen.'

De oude dame deed haar ogen dicht en dacht aan haar enige zoon en ze schudde haar hoofd terwijl ze naar Zoya keek, maar Zoya had gelijk. Konstantin was er niet meer. Er was niemand meer. Wat gaf het allemaal nog? Maar wat er ook gebeurde, Eugenia wist dat Zoya zou doen wat ze wilde en voor het eerst dat ze zich kon herinneren voelde ze zich te oud en te moe om haar tegen te houden.

'Vooruit, je kunt mijn zegen krijgen. Maar je bent een heel slecht meisje.' Ze schudde haar vinger tegen haar en probeerde door haar tranen heen te glimlachen en vroeg zich plotseling af hoe ze die auditie voor elkaar had gekregen... 'Hoe ben je aan schoenen gekomen?' Zoya had haar geen cent gevraagd sinds ze in Parijs waren. 'Die heb ik gekocht.' Ze grinnikte ondeugend. Ze was wel vindingrijk. Haar vader zou dat gewaardeerd hebben.

'Waarmee?'

'Ik heb mijn horloge verkocht. Het was toch niet mooi. Ik had het van een van mijn klasgenootjes gekregen toen ik jarig was.' Eugenia kon weer lachen. Ze was een bijzonder meisje en de oude dame hield nog meer van haar dan ze wel wist, zelfs al was ze nog zo boos.

'Ik denk dat ik dankbaar moet zijn dat je het mijne niet verkocht hebt.'

'Grootmoeder! Hoe kunt u dat zeggen! Zoiets zou ik nooit doen!' Ze probeerde gekwetst te kijken, maar ze wisten allebei dat ze dat niet was.

'De hemel mag weten wat jij niet allemaal zou doen... ik moet er niet aan denken.'

'U klinkt net als Nikolaj...' Zoya glimlachte triest toen ze dat zei en hun ogen ontmoetten elkaar. Er ging een nieuwe wereld voor hen open, vol nieuwe elementen, nieuwe ideeën, nieuwe mensen... en een nieuw leven voor Zoya.

11

Haar eerste repetitie bij het Russisch Ballet op de elfde mei was absoluut moordend. Ze waren om tien uur 's avonds klaar en Zoya kwam opgewekt, maar kapot van vermoeidheid thuis. Haar voeten hadden letterlijk gebloed toen ze telkens weer de pas de deux en de tours jetés had gedaan. Haar jaren bij madame Nastova waren hiermee vergeleken kinderspel geweest. Haar grootmoeder zat in hun zitkamertje op haar te wachten. Ze waren twee dagen tevoren verhuisd en ze had een bankje gekocht en een paar tafeltjes. Er waren lampen met lelijke franjes eraan en een groen tapijt met deprimerende paarse bloemen erop. Weg waren de Aubussons en het antiek en de mooie dingen waar ze vroeger zo van hielden. Maar het was leefbaar en Feodor hield alles schoon. Hij was de vorige dag met prins Markovski naar het platteland gereden en was thuisgekomen met een taxi vol stookhout. En er was een gezellig warm vuur aan terwijl haar grootmoeder op haar wachtte met een pot thee.

'En kleintje, hoe is het gegaan?' Ze hoopte nog steeds dat Zoya tot bezinning zou komen en het idee van dansen bij het Russisch Ballet zou opgeven, maar ze zag aan de ogen van het meisje dat daar voorlopig nog geen sprake van was. Ze had haar niet meer zo gelukkig gezien sinds de nachtmerrie van straatrellen en de dood van Nikolaj twee maanden geleden was begonnen. Ze was het niet vergeten, maar de herinnering begon een beetje zijn scherpe kantjes te verliezen. Ze viel neer in een van de ongemakkelijke stoelen en glimlachte breed. 'Grootmoeder, het was geweldig... gewoon geweldig... maar ik ben kapot van moeheid.' De lange uren die de repetitie had geduurd waren verschrikkelijk geweest, maar toch was het een droom die werkelijkheid was geworden en ze kon alleen maar aan de uitvoering over twee weken denken. Haar grootmoeder had beloofd te komen en prins Markovski zou ook met zijn dochter komen kijken. 'Je bent nog niet van gedachten veranderd, kleintje?'

Ze schudde haar hoofd met een vermoeide glimlach en schonk een glas thee voor zichzelf in. Ze hadden haar die avond verteld dat ze beide delen van de uitvoering moest dansen en ze was zo trots op het geld dat ze haar hadden gegeven. Ze legde het met een verlegen, maar toch trotse blik in Eugenia's handen en die had moeite haar tranen in te houden. Zover was het dan met hen gekomen. Ze moest onderhouden worden door het dansen van haar kleindochter. Het was bijna meer dan ze kon verdragen.

'Waar is dat voor?'

'Grootmoeder, dat is voor u.'

'Dat hebben we nog niet nodig.' Maar de kale muren en het lelijke paarse karpet vertelden een ander verhaal. Alles wat ze bezaten was versleten en ze wisten allebei dat het geld van de robijnen halsketting snel op zou zijn. Er waren natuurlijk meer juwelen, maar niet voldoende om hen voor eeuwig te kunnen onderhouden. 'Is dit echt wat je wilt doen?' vroeg Eugenia triest en Zoya raakte even haar wang aan en kuste haar.

'Ja, grootmoeder... het was geweldig vandaag.' Het was precies zoals haar droom over het dansen met de studenten van het Maryinski was geweest en ze schreef die avond een lange moedige brief aan Marie, waarin ze alles vertelde, behalve over die verschrikkelijke kamers. Ze zat nog lang in de zitkamer nadat haar grootmoeder naar bed was gegaan en vertelde over de mensen die ze had gezien en hoe Parijs was en de zaligheid om te kunnen dansen bij het Russisch Ballet. Ze kon Marie bijna zien glimlachen terwijl ze het schreef.

Ze stuurde de brief aan dokter Botkin op Tsarskoje Selo en hoopte dat het niet te lang zou duren voor Marie hem zou krijgen. Ze had het gevoel dichter bij haar te zijn nu ze erover schreef. De volgende dag moest ze weer repeteren en die nacht was er een luchtaanval. Ze gingen alle drie naar de kelder onder het gebouw en weer langzaam naar boven toen alles voorbij was. Het was een herinnering aan de oorlog die vlakbij woedde, maar Zoya was niet bang. Ze kon alleen maar aan dansen denken.

Prins Markovski was er vaak als Zoya thuiskwam. Hij had altijd verhalen te vertellen en hij bracht vaak gebakjes en vers fruit mee als hij dat had kunnen vinden. Hij bracht hun zelfs een van de weinige kostbaarheden die hij nog had, een waardevolle ikoon die haar grootmoeder niet wilde accepteren, maar hij stond erop. Eugenia wist maar al te goed hoe wanhopig ze allemaal dingen nodig hadden om te kunnen verkopen, maar Markovski zwaaide even met zijn elegante geaderde hand met lange slanke vingers en vertelde hun dat hij op het moment meer dan voldoende had. Zijn dochter had een baan gevonden en gaf Engelse les.

Op de avond van haar eerste uitvoering zaten ze allemaal op de derde rij. Zoya had kaartjes voor hen gekocht van haar eigen salaris. Alleen Feodor kwam niet. Hij was net zo trots op haar als de rest, maar ballet ging hem boven zijn pet en Zoya nam het programma voor hem mee waar haar naam bijna onderaan stond. Zelfs haar grootmoeder was trots op haar, ook al had ze gehuild toen ze haar de eerste keer zag. Ze had alles liever gewild dan haar kleindochter op het toneel te zien als een ordinaire danseres.

'Je was geweldig, Zoya Konstantinovna!' De prins toostte met de champagne die hij naar de kamers mee terug had genomen. 'We zijn allemaal heel trots op je!' Hij glimlachte gelukkig naar het meisje met het vuurrode haar, ondanks de onvriendelijke blik en het gesnuif van zijn dochter. Ze vond het schokkend dat Zoya danseres was geworden. Ze hadden elkaar nooit eerder ontmoet. Zij was een lang, mager meisje dat voorbestemd was om een oude vrijster te worden. Het leven in Parijs was een martelgang voor haar. Ze haatte de kinderen die ze Engels moest bijbrengen en het was verschrikkelijk om haar vader in een taxi te zien rondrijden. Maar Zoya zag de dingen niet zoals zij - haar ogen glansden van opwinding. Ze had een kleur op haar wangen en het vurige haar viel uit de knot die ze die avond had gedragen en golfde over haar schouders. Ze was een beeldig meisje en de opwinding van die avond leek haar schoonheid alleen maar te accentueren.

'Je moet moe zijn, kleintje,' zei de prins vriendelijk toen hij de laatste champagne inschonk.

'Helemaal niet.' Zoya straalde en danste door de kamer op voeten die nog steeds wilden dansen. Het was veel gemakkelijker geweest dan tijdens de repetities. Het was precies geweest zoals ze het altijd had gedroomd en beter. 'Ik ben absoluut niet moe.' Ze glimlachte en giechelde toen ze nog een slokje van de champagne nam die hij had meegebracht. Zijn dochter Yelena bleef afkeurend kijken. Zoya had de hele nacht wel willen opblijven en hun verhalen vertellen over wat er achter het toneel gebeurde. Ze had er behoefte aan te praten met mensen van wie ze hield.

'Je was geweldig!' zei hij weer en Zoya grinnikte. Hij was zo ernstig en zo oud, maar toch scheen hij om haar te geven. Ze had graag gewild dat haar vader hier was geweest, hoewel het zijn hart gebroken zou hebben om haar op het toneel te zien... maar misschien... zou hij diep in zijn hart wel trots op haar geweest zijn... en Nikolaj... de tranen sprongen in haar ogen toen ze aan hem dacht en ze zette haar glas neer en draaide zich om. Ze stond op en liep naar het raam om naar de tuin te kijken.

'Je ziet er beeldig uit, vanavond,' hoorde ze Vladimir naast zich fluisteren. Ze keek naar hem op en hij zag de tranen in haar ogen schitteren. Haar sierlijke lichaam was zo jong en sterk. Hij verlangde hevig naar haar en dat verlangen werd in zijn ogen weerspiegeld. Ze deed een stap terug, plotseling merkte ze iets dat ze nog niet eerder had waargenomen. Hij was nog ouder dan haar vader was geweest en ze was geschokt door wat ze in zijn ogen dacht te lezen.

'Dank u, prins Vladimir,' zei ze rustig, plotseling verdrietig over hun aller wanhoop, hoe ze allen naar liefde hongerden en naar een stukje van het verleden dat ze nog konden delen. In St. Petersburg zou hij haar heus geen tweede blik waardig hebben gekeurd, daar zou ze niet meer dan een aardig kind voor hem zijn geweest, maar nu... nu hielden ze een verloren wereld en de mensen die ze nog over hadden krampachtig vast. Ze was niets meer dan een manier om het verleden vast te houden. Ze wilde dat ze dat aan Yelena kon zeggen toen die stijfjes afscheid van hen nam. Zoya dacht weer aan prins Vladimir toen ze zich uitkleedde en op haar grootmoeder zat te wachten tot die uit de badkamer aan het eind van de gang terugkwam.

'Dat was aardig van hem om champagne mee te brengen,' zei haar grootmoeder terwijl ze haar haren borstelde, haar kanten nachtjapon gaf haar gezicht iets jongs in het vage licht. Vroeger was ze heel mooi geweest en de ogen van de twee vrouwen waren bijna hetzelfde toen ze elkaar ontmoetten. Zoya vroeg zich af of ze wist dat Vladimir haar aantrekkelijk vond. Zijn hand had de hare even vastgehouden toen ze weggingen en hij had haar te dicht tegen zich aan getrokken toen hij haar op de wang had gekust.

Het duurde even voor Zoya antwoord gaf. 'Yelena ziet er nogal triest uit, vindt u niet?'

Eugenia knikte en legde haar borstel met een plechtig gebaar neer. 'Ze is nooit een gelukkig kind geweest voor zover ik me kan herinneren. Haar broers waren veel leuker, meer zoals Vladimir.' Ze dacht aan de knappe jongen die om Tatjana's hand had gevraagd. 'Hij is aardig, vind je niet?'

Zoya draaide zich even om en keek haar toen weer eerlijk aan. 'Ik denk dat hij mij aardig vindt, grootmoeder... te aardig...' Ze aarzelde en Eugenia fronste haar wenkbrauwen.

'Wat bedoel je daarmee?'

'Ik bedoel dat hij...' Ze bloosde hevig in het zachte licht en leek weer heel kinderlijk. 'Dat hij... hij raakte mijn hand aan vanavond...' Het klonk zo dom nu ze het probeerde uit te leggen... misschien betekende het niets.

'Je bent een knap meisje en misschien wekt dat herinneringen bij hem op. Ik geloof dat hij erg op je moeder was gesteld en ik weet dat hij Konstantin erg na stond toen ze nog jong waren. Ze zijn meer dan eens met Nikolaj op jacht geweest... wees niet zo overgevoelig.

Zoya. Hij bedoelt het goed. En het was aardig van hem om vanavond te komen kijken. Hij is gewoon aardig, kleintje.'

'Misschien,' zei Zoya neutraal en gleed het smalle bed in dat ze samen deelden. In het donker kon Zoya Feodor horen snurken in de kamer naast die van hen en ze viel in slaap terwijl ze aan de schitterende uitvoering dacht.

Maar de volgende ochtend wist ze heel zeker dat Vladimir niet alleen maar aardig was. Hij stond beneden te wachten toen ze naar de repetitie wilde gaan.

'Wil je een lift?' Ze was verbaasd hem te zien en hij had bloemen bij zich.

'Ik wil je geen overlast bezorgen... dat hoeft niet.' Ze was liever naar het Châtelet gaan lopen. Ze voelde zich plotseling niet plezierig onder de manier waarop hij naar haar keek. 'Ik wandel graag.' Het was een mooie dag en ze was opgewonden weer naar de repetitie te gaan. Het Russisch Ballet was nu het fijnste in haar leven en dat wilde ze met niemand delen, zelfs niet met een knappe prins met mooi wit haar die galant witte rozen voor haar vasthield. Dat maakte haar alleen maar verdrietig. Marie had haar in het voorjaar altijd witte rozen gegeven, maar dat kon hij niet weten. Hij wist niets van haar, hij was een vriend van haar ouders en niet van haar en ze vond het plotseling deprimerend om hem daar te zien staan met zijn versleten jasje en gerafelde kraag. Hij had net als iedereen alles achtergelaten en was ontsnapt met zijn leven, een paar juwelen en de ikoon die hij een paar dagen geleden aan hen had gegeven. 'Misschien is het wel gezellig als je even bij grootmoeder aanwipt.' Ze glimlachte hem beleefd toe, maar hij keek gekwetst.

'Zie je me zo? Als een vriend van je grootmoeder?'

Ze wilde geen ja zeggen, maar dat was hij wel. Hij leek wel duizend jaar oud zoals hij daar naar haar stond te kijken. 'Vind je me zo oud?'

'Helemaal niet... het spijt me... ik moet gaan... anders kom ik te laat en worden ze boos.'

'Laat me je dan brengen. Dan kunnen we onderweg praten.'

Ze aarzelde, maar ze was al aan de late kant. Met tegenzin liet ze hem het portier van de taxi voor haar openmaken en stapte ze in, de witte rozen legde ze tussen hen in op de bank. Het was aardig van hem om cadeautjes mee te brengen, maar ze wist dat hij het zich nauwelijks kon veroorloven. Geen wonder dat Yelena zich ergerde.

'Hoe is het met Yelena?' vroeg ze om de tijd te doden terwijl ze reden en ze ontweek zijn ogen. Ze keek naar de andere auto's en toen weer langzaam in zijn richting. 'Ze was gisteravond nogal stil.'

'Ze is hier niet gelukkig.' Hij zuchtte. 'Ik denk niet dat een van ons hier echt gelukkig is. Het is zo'n plotselinge overgang en niemand was erop voorbereid...' Hij zei de woorden en reikte toen naar haar en raakte haar hand even aan, toen liet hij haar schrikken met zijn volgende opmerking. 'Zoya, vind je dat ik te oud voor je ben?' Haar stem stokte en ze trok haar hand voorzichtig weg. 'Je bent de vriend van mijn vader.' Haar ogen stonden verdrietig toen ze hem aankeek. 'Het is voor ons allemaal moeilijk, we klampen ons vast aan wat we niet langer hebben. Misschien maak ik daar deel van uit voor jou.'

Hij glimlachte. 'Denk je dat? Weet je wel dat je heel mooi bent?' Ze voelde zichzelf blozen en vervloekte in stilte de blanke huid die bij haar vurige haar hoorde. 'Dank je wel. Maar ik ben jonger dan Yelena... ik weet zeker dat ze erg van streek zou zijn...' Het was het enige dat ze kon bedenken en ze wenste dat ze bij het Châtelet waren zodat ze kon ontsnappen.

'Zij moet haar eigen leven leven, Zoya. En ik het mijne. Ik zou je graag een keertje mee uit eten nemen. Misschien bij Maxim's.' Het was waanzin... de champagne... de rozen... het idee van een etentje bij Maxim's. Ze leden allemaal honger, hij bestuurde een taxi, zij danste bij het Russisch Ballet en het had geen zin dat hij zijn beetje geld aan haar besteedde. Hij was veel te oud, maar ze wilde hem niet kwetsen.

'Ik denk niet dat grootmoeder...' Ze keek hem ongelukkig aan en hij keek gekwetst.

'Je bent beter af met een van ons, Zoya Konstantinovna, iemand die jouw wereld kent, dan met een of andere jonge idioot.'

'Ik heb daar geen tijd voor, Vladimir. Als ze me houden bij het ballet, zal ik dag en nacht moeten werken, om bij te blijven.'

'We vinden wel tijd. Ik kan je 's avonds komen halen...' Zijn stem stierf weg en hij keek haar hoopvol aan, maar ze schudde met een ongelukkig gezicht haar hoofd.

'Ik kan het niet... eerlijk... ik kan het niet.' Opgelucht zag ze dat ze er waren en ze keek hem nog een keer aan. 'Wacht niet op me. Ik wil alleen maar vergeten... wat geweest is... kunnen we niet meer terug krijgen. Het zou niet goed zijn... alsjeblieft...' Hij zei niets toen ze de auto uitglipte en wegholde, maar de witte rozen lagen op de plaats naast hem.

12

'Heeft Vladimir je thuis gebracht?' Haar grootmoeder glimlachte tegen haar toen ze binnenkwam en Zoya zag met een bezwaard hart de witte rozen in een vaas naast haar op tafel staan.

'Nee. Een van de anderen heeft me thuis gebracht.' Ze glimlachte en ging zitten, ze wreef over haar benen. 'Het is een zware dag geweest.' Maar ze vond het niet erg. Het dansen bij het Russisch Ballet gaf haar het gevoel dat ze weer leefde.

'Hij zei dat hij je thuis zou brengen.' Eugenia fronste haar wenkbrauwen. Hij had vers brood meegebracht en een pot jam. Hij was zo aardig en goed voor hen. En op de een of andere manier vond Eugenia het een prettig idee dat hij voor Zoya zou zorgen.

'Grootmoeder...' Zoya keek haar aan en zocht naar woorden. 'Ik wil het ook niet.'

'Waarom niet? Je bent bij hem veel veiliger dan bij iemand die je niet kent.' Hij had die middag zelf iets dergelijks tegen haar gezegd toen hij langs was geweest om Zoya's bloemen af te geven. De pijn die Zoya's dansen haar bezorgde, was als een mes in haar hart, maar ze wist dat het meisje niet meer tegen te houden was. En ze moest wel toegeven dat een van hen moest werken en Zoya was de enige die het kon. Ze wilde alleen dat Zoya iets anders zou doen, zoals Yelena bijvoorbeeld, die les gaf. En misschien, als Vladimir haar onder zijn hoede nam, zou ze het dansen wel opgeven. Hij had het die middag geopperd en Eugenia zag hem nu in een heel ander licht. Ze zag hem nu als de held en de redder in de nood.

'Grootmoeder... ik denk dat prins Vladimir... ik denk dat hij meer wil.'

'Hij is een fatsoenlijke man. Goedgemanierd en van goede huize. Hij was een vriend van Konstantin.' Eugenia wilde zich niet te veel in de kaart laten kijken, maar Vladimir had haar wel overtuigd.

'Maar dat bedoel ik juist. Hij was een vriend van pappa. Niet van mij. Hij is minstens zestig.'

'Hij is een Russische prins en een neef van de tsaar.'

'En dus is hij goed?' vroeg Zoya en sprong overeind. 'Kan het u niets schelen dat hij oud genoeg is om mijn grootvader te zijn?'

'Hij zal je geen kwaad doen, Zoya... iemand moet voor je zorgen. Ik ben tweeëntachtig jaar... ik zal hier niet altijd voor je zijn... daar moet je aan denken.' En in haar hart zou ze opgelucht zijn als ze wist dat ze Zoya in handen van Vladimir kon achterlaten. Hij was iemand die ze tenminste kende, iemand die het leven kende dat ze vroeger hadden geleid. Niemand in Parijs kon dat begrijpen, behalve iemand van hun eigen soort en ze keek Zoya smekend aan, kon ze daar dan niet aan denken, maar Zoya zag er zwaar geschokt uit.

'Moet ik soms met hem trouwen? Wil je dat soms?' De tranen sprongen in haar ogen bij de gedachte alleen al. 'Hij is oud.'

'Hij zou voor je kunnen zorgen. Denk er maar eens aan hoe aardig hij voor ons is geweest sinds we hier zijn.'

'Ik wil er niets meer over horen!' Ze rende naar de slaapkamer en sloeg de deur achter zich dicht. Toen gooide ze zichzelf op bed en huilde wanhopig. Was dat alles wat haar was overgebleven? Moest ze met een man trouwen die minstens drie keer zo oud was als zij, alleen maar omdat hij toevallig een Russische prins was? Ze werd misselijk bij de gedachte en ze verlangde meer dan ooit naar haar verloren vrienden en verloren wereld.

'Zoya... niet doen... liefje, alsjeblieft...' Haar grootmoeder kwam op de rand van het bed zitten en streek zachtjes over haar haren. 'Ik probeer je nergens toe te dwingen. Maar ik maak me zulke zorgen over je. Feodor en ik zijn zo oud... je moet iemand vinden die voor je kan zorgen.'

'Ik ben achttien jaar,' snikte ze in haar kussen. 'Ik wil met niemand trouwen... en zeker niet met hem...' Hij had niets aantrekkelijks voor haar en ze haatte Yelena. De gedachte dat ze veroordeeld zou zijn tot een leven samen met hen maakte haar hysterisch. Ze wilde alleen maar dansen, ze zou genoeg geld verdienen om zichzelf, Feodor en haar grootmoeder te kunnen onderhouden. Ze bezwoer zichzelf dat ze alles liever zou doen dan met een man trouwen van wie ze niet hield. Ze zou dag en nacht werken... ze zou alles doen... 'Goed... goed... huil alsjeblieft niet meer zo... alsjeblieft...' Haar eigen ogen schoten vol tranen terwijl ze aan hun wrede lot dacht. Misschien had het kind wel gelijk. Het was maar een idee geweest. Hij was natuurlijk te oud, maar hij was een van hen en dat was heel belangrijk. Waarschijnlijk waren er nog wel anderen die het ook hadden overleefd, er zouden ook wel jongere mannen zijn. Misschien zou Zoya een van hen ontmoeten en daar verliefd op worden. Dat hoopte ze nu maar vurig. Het was haar enige hoop... dat en de paar juwelen die in haar bed verstopt zaten. Er was niets anders over, behalve. .. een paar diamanten en smaragden, een lange ketting dure parels en het Fabergé-ei dat Alix haar had gegeven... en een leven vol wreed verstoorde dromen. 'Kom Zoya... droog je tranen af. Laten we een eindje gaan wandelen.'

'Nee.' Zoya pruilde met een ongelukkig gezicht en keek weer naar het bed. 'Hij zal wel weer beneden zitten wachten.'

'Doe niet zo gek.' Eugenia glimlachte tegen haar. Ze was toch nog maar zo'n kind, hoewel ze de afgelopen maanden heel snel rijper geworden was.

'Zijn manieren zijn perfect. Hij is niet een of andere schurk die in de straten op de loer ligt. Je moet niet zo gek doen.'

Zoya rolde langzaam terug op haar rug en zag er heel mooi uit. 'Het spijt me, grootmoeder. Ik wil u geen verdriet doen. Ik beloof u dat ik voor ons zal zorgen.'

'Dat vind ik niet bepaald prettig, kind, ik wil dat er iemand voor jou zorgt. Zo is het altijd geweest.'

'Maar alles is nu veranderd. Niets is meer zoals het was.' Ze ging met een verlegen lachje overeind zitten. 'Misschien word ik wel eens een beroemde danseres.' Ze keek opgewonden rond bij de gedachte en Eugenia lachte.

'De hemel sta me bij, ik zou haast denken dat je het fijn vindt.'

Zoya glimlachte stralend. 'Ik ben dol op het Russisch Ballet, grootmoeder.'

'Dat weet ik. En je bent erg goed. Maar je moet niet denken dat dit iets is wat je de rest van je leven moet doen. Doe het nu maar, als het moet. Maar op een dag zal alles veranderen.' Het was geen belofte, maar een gebed, maar toen Zoya haar benen over de rand van het bed zwaaide en haar jas ging pakken, wist ze dat ze er niet van overtuigd was dat alles weer zou veranderen. Ze genoot van het dansen bij het Russisch Ballet... veel meer dan haar grootmoeder dacht.

En toen ze langzaam naar het Palais Royal wandelden en naar de galerijen en hun vele koopwaar keken, voelde Zoya zich opgewonden. Parijs was mooi en ze hield van de mensen die er woonden. Het was geen slecht leven. Ze voelde zich gelukkig en jong. Veel te jong om haar leven te vergooien aan een leven met prins Vladimir. Dat nooit.

13

Zoya danste de hele maand juni door bij het Russisch Ballet en ze ging zo in haar werk op dat ze zich nauwelijks realiseerde wat er in de rest van de wereld gebeurde. Het was een grote verrassing voor haar toen generaal Pershing en zijn troepen op 13 juni aankwamen. De stad raakte in rep en roer toen ze naar de Place de la Concorde marcheerden en langs het Hôtel Grillon. De mensen schreeuwden en zwaaiden en de vrouwen gooiden met bloemen en de mannen schreeuwden: 'Vive l'Amérique'. Zoya kon nauwelijks langs het Palais Royal komen om haar grootmoeder te vertellen wat ze had gezien.

'Grootmoeder, er zijn er wel duizenden!'

'Dan zullen ze hopelijk snel een eind aan deze oorlog maken...' Ze was doodmoe van al die luchtaanvallen en diep in haar hart hoopte ze dat als de oorlog voorbij was, de dingen in Rusland ook weer zouden veranderen en dan konden ze misschien terug naar huis. Maar de meeste mensen wisten wel dat daar geen kans op was.

'Wilt u even meekomen om het te zien?' Zoya's ogen glansden. Het was geweldig om die hoopvolle gezichten van de Fransen te zien en die fris gewassen mannen in hun kaki uniformen. Ze zagen er zo gezond en levend uit. Het leek wel of de hoop weer overal was teruggekeerd, maar haar grootmoeder schudde haar hoofd.

'Ik hoef geen soldaten in de straten te zien, kleintje.' Ze had daar nare herinneringen aan en ze voelde zich thuis veilig en ze drong erop aan dat Zoya ook thuis zou blijven. 'Blijf daar weg. Menigten kunnen snel gevaarlijk worden.' Maar er was niets dat daar op duidde. Het was voor iedereen een gelukkige dag en de repetities hielden de rest van de week eerder op. Voor het eerst die maand had Zoya wat tijd voor zichzelf, om uit te slapen, om te gaan wandelen, om bij het vuur te gaan zitten en te lezen. Ze voelde zich zorgeloos en jong en ze waardeerde die tijd nu ook. Die avond schreef ze een lange brief aan Marie toen ze in de zitkamer zat en ze vertelde haar over het binnenmarcheren van Pershings troepen en over haar werk bij het ballet. Er was nu veel meer te vertellen, maar ze vertelde niets over prins Vladimir. Ze wist dat haar vriendin diep geschokt zou zijn als ze hoorde hoe haar grootmoeder haar had proberen aan te moedigen, maar het gaf nu niet meer. Hij had het begrepen en hoewel hij de gravin nog steeds vers brood bracht als Zoya naar haar werk was, had ze hem zelf in geen weken meer gezien.

Ze schreef die avond aan Marie terwijl Sava gezellig op haar schoot lag te slapen. '...Ze lijkt precies op Joy, ik moet meteen aan jou denken als ze de kamer binnenkomt. Hoewel ik geen hulp nodig heb om aan jou te denken. Ik vind het nog steeds ongelooflijk dat wij in Parijs zijn en jij daar... en dat we deze zomer niet mee kunnen naar Livadia. Die gekke foto van ons allemaal staat naast mijn bed...'

Zoya keek er iedere avond even naar voor ze ging slapen. Ze had ook een foto bij zich van Olga met Alexis op haar schoot toen hij drie of vier was... en een hele mooie van Nicky en Alix. Allemaal herinneringen, maar het schrijven aan haar vriendin hield de herinnering levend. Dokter Botkin had haar de afgelopen week een brief van Marie gestuurd, waarin ze Zoya vertelde dat alles goed ging, hoewel ze nog steeds huisarrest hadden, maar er was hun verteld dat ze in september naar Livadia zouden gaan. En zij was weer helemaal beter. Ze bood haar excuses aan Zoya aan omdat ze haar de mazelen had bezorgd en ze zei dat ze Zoya wel eens had willen zien vol met rode vlekjes. Zoya las de brief door haar tranen heen.

Ze herlas de brief toen de boodschap kwam. Ze moest met het Russisch Ballet Petroesjka in de Opéra dansen voor generaal Pershing en zijn troepen. Haar grootmoeder was bepaald niet gelukkig met het nieuws. Dansen voor. soldaten leek nog schandelijker dan de uitvoering in het Châtelet, maar ze probeerde Zoya dit keer niet eens tegen te houden, want ze wist dat het geen enkele zin had.

Tegen die tijd hadden Pershing en zijn staf zich in hun hoofdkwartier aan de Rue Constantine genesteld, tegenover de Invalides en hij woonde op de Linkeroever, vlakbij de Rue de Varenne in een schitterend hôtel particulier dat hem door een Amerikaanse landgenoot, Ogden Mills die ergens anders bij de infanterie diende, ter beschikking was gesteld.

'Ik wil dat Feodor vanavond met je meegaat,' zei haar grootmoeder voor ze naar de opera ging.

'Doe niet zo gek, grootmoeder, ik red me wel. Ze zullen heus niet zo anders zijn dan Russische generaals. Ik weet zeker dat ze zich keurig zullen gedragen. Ze zullen heus het toneel niet opstormen en ons er vanaf slepen.' Nijinski zou die avond met hen dansen en Zoya kon nauwelijks wachten. Om samen met hem op het toneel te mogen zijn was bijna meer dan ze kon bevatten. 'Ik red me wel, dat beloof ik.'

'Je gaat niet alleen. Of Feodor of prins Vladimir gaat mee. Je kunt kiezen.' Ze wist van tevoren al wie het zou worden hoewel ze dat diep in haar hart jammer vond, maar ze had er bij Zoya niet meer op aangedrongen. Eigenlijk wist ze ook wel dat Zoya gelijk had, Vladimir was veel te oud voor haar.

'Goed.' Zoya lachte. 'Dan neem ik Feodor wel. Maar hij zal er niets aan vinden om achter het toneel te moeten wachten.'

'Hij vindt het niet erg om op jou te wachten, liefje.' De oude bediende zorgde voor hen met een toewijding die grensde aan fanatisme en Eugenia wist dat Zoya veilig zou zijn als hij bij haar was. En Zoya gaf alleen maar toe om haar grootmoeder een plezier te doen.

'Vertel hem tenminste dat hij niet in de weg moet lopen.'

'Daar zou hij niet aan denken.'

Ze namen samen een taxi naar de Opéra en binnen een paar seconden was Zoya opgeslokt door de voorbereidingen voor de uitvoering voor Pershing en zijn manschappen. Ze wist dat er ook nog andere festiviteiten waren gepland bij de Opéra-Comique, de Comédie Française en in andere schouwburgen in de stad. Parijs heette hen van harte welkom.

En toen het doek die avond opging, danste ze als nooit tevoren. Het feit dat Nijinski meedanste, was een enorme stimulans voor haar. Ze voelde zich letterlijk alsof ze kon vliegen en na een paar vriendelijke woorden van hem gaf ze nog meer van zichzelf en ze was verbaasd toen ze zich realiseerde dat de uitvoering voorbij was en het doek viel. Ze had die avond eindeloos willen vasthouden. Ze nam de ovaties samen met de rest van de groep in ontvangst en toen trokken ze zich terug in de algemene kleedkamer. De prima's hadden natuurlijk hun eigen kleedkamer, maar het zou nog jaren duren voor zij dat ook zou hebben, maar dat kon haar niet veel schelen. Ze wilde alleen maar dansen en dat deed ze. Ze had goed gedanst en ze voelde zich trots toen ze haar schoenen langzaam losmaakte. Haar tenen deden pijn van de blokken, maar zelfs dat gaf niet. Het was een lage prijs voor het plezier dat ze ervan had. Ze was zelfs de generaal en zijn staf vergeten. Ze kon die avond alleen maar aan het ballet denken terwijl ze danste en danste... en ze keek verbaasd op toen een van de leraressen de kamer binnenkwam.

'Jullie zijn allemaal uitgenodigd voor de receptie bij de generaal thuis,' zei ze. 'Twee militaire trucks zullen jullie er naar toe brengen.' Ze keek hen trots aan. Ze hadden het goed gedaan, allemaal, stuk voor stuk. 'Champagne voor iedereen!' voegde ze er met een glimlach aan toe en ze begonnen allemaal te praten en te lachen. Parijs begon weer te leven nu de Amerikanen er waren. Er kwamen overal feesten en uitvoeringen en Zoya dacht plotseling aan Feodor die buiten stond te wachten. Ze wilde dolgraag mee met de rest, ondanks de angsten van haar grootmoeder. Ze glipte naar buiten en ging op zoek naar Feodor. Ze vond hem bij de toneeldeur en hij keek net zo ongelukkig als ze haar grootmoeder had voorspeld. Hij voelde zich hier belachelijk, omgeven door dames in balletpakjes en tule en mannen die nauwelijks gekleed waren en langs hem heen en weer liepen. Hij was geschokt door het duidelijke gebrek aan moraal.

'Ja, mademoiselle?'

'Ik moet met de rest naar een receptie,' legde ze uit, 'en ik kan jou niet meenemen, Feodor. Ga naar huis naar grootmoeder en ik kom zo snel mogelijk thuis.'

'Nee.' Hij schudde plechtig zijn hoofd. 'Ik heb Eugenia Peterovna beloofd dat ik je thuis zou brengen.'

'Maar je kunt niet mee. Ik beloof je dat mij niets zal overkomen.'

'Ze zal heel boos op me zijn.'

'Nee, hoor. Ik zal het zelf wel uitleggen als ik thuis kom.'

'Ik wacht op je.' Hij keek haar onverstoorbaar aan en ze had wel kunnen gillen. Ze wilde geen chaperonne. Ze wilde net als de rest zijn. Ze was tenslotte geen baby meer. Ze was een volwassen vrouw van achttien. En misschien, als ze heel erg veel geluk had zou Nijinski tegen haar praten... of wie weet meneer Diaghilev wel. Ze was veel meer in hen geïnteresseerd dan in de mannen van Pershing. Maar ze moest eerst Feodor overtuigen dat hij naar huis zou gaan en eindelijk, na eindeloze argumenten, ging hij, hoewel hij ervan overtuigd was dat de gravin woedend zou zijn.

'Ik beloof je dat ik haar alles zal uitleggen.'

'Goed, mademoiselle.' Hij raakte zijn voorhoofd even aan, boog en verdween via de toneeldeur. Zoya slaakte een zucht van verlichting. 'Wat was er aan de hand?' vroeg een van de andere danseressen toen ze langs haar liep.

'Een vriend van de familie.' Ze glimlachte. Niemand kende haar omstandigheden en het kon ook niemand wat schelen. Het enige waar ze voor leefden was het ballet en ze hoefden geen melodramatische verhalen te horen over hoe ze bij de groep was gekomen, en die oude bediende die daar als een kozakken wacht stond, bracht haar in verlegenheid. Ze was blij toen hij weg was en ze terug naar de kleedkamer kon om zich te verkleden voor de receptie in het huis van generaal Pershing. Iedereen was in opperbeste stemming en iemand was al begonnen champagne in te schenken. Ze klommen de militaire trucks in en reden over de Alexander III brug terwijl ze oude Russische liederen zongen en ze moesten er meer dan eens aan herinnerd worden zich te gedragen toen ze bij het huis van generaal Pershing aankwamen. Maar de lange, slanke geüniformeerde man die hen in de elegante marmeren hal verwelkomde leek erg aardig. Even stond Zoya's hart stil toen ze rondkeek. Het deed haar denken aan de paleizen in St. Petersburg, hoewel het natuurlijk kleiner was. Maar de marmeren vloeren, de zuilen en de fraaie brede trappen waren allemaal zo bekend en herinnerden haar zo sterk aan de wereld die ze nog maar zo kort geleden had achtergelaten.

Ze werden naar een grote balzaal met wanden vol spiegels, gouden zuilen en een marmeren open haard gebracht, het was allemaal schitterend authentiek Louis XV. En Zoya voelde zich weer jong, de dansers waren uitgelaten en lachten vrolijk terwijl de militaire band een langzame wals begon te spelen en er champagne werd gedronken. Door de muziek kreeg ze plotseling neiging om te gaan huilen en een beetje buiten adem liep ze de tuin in.

Ze stond stil naar een beeld van Rodin te staren en wenste dat ze niet was meegegaan toen er een zachte stem vlak achter haar in de warme nacht klonk.

'Kan ik iets voor u halen, mademoiselle?' Het was onmiskenbaar een Amerikaanse stem, maar hij sprak perfect Frans. Ze draaide zich om en zag een lange aantrekkelijke man met grijs haar en schitterende blauwe ogen die naar haar stond te kijken. Het eerste dat haar aan hem opviel was dat hij er zo aardig uitzag. Het leek wel of hij aanvoelde dat er iets niet in orde was en zijn ogen keken haar vriendelijk aan toen ze haar hoofd schudde, de tranen lagen nog op haar wangen. 'Gaat het weer een beetje?'

Ze knikte stilletjes en draaide zich toen verlegen om en veegde haar tranen weg. Ze had een eenvoudige witte jurk aan die Alix haar een jaar eerder had gegeven. Het was een van de leukste jurken die ze uit St. Petersburg had kunnen meenemen en ze zag er schattig uit zoals ze daar naar hem opkeek. 'Neemt u me niet kwalijk... ik...' Hoe kon ze hem uitleggen wat ze voelde? Ze wilde dat hij haar alleen liet met haar herinneringen, maar hij maakte geen enkele beweging in die richting en bleef haar aankijken. 'Het is hier zo mooi.' Het was alles wat ze uit kon brengen, maar het bracht prompt het beeld van de smerige kamers bij het Palais Royal naar boven en ze dacht er weer aan hoe hun levens waren veranderd en hoe het in contrast was met de elegante tuin waar ze nu in stond.

'Hoort u bij het Russisch Ballet?'

'Ja.' Ze glimlachte en hoopte dat hij haar tranen zou vergeten. Ze luisterde naar de tonen van een andere wals in de verte. Ze zei het trots en bedacht weer wat een geluk ze had gehad. 'Was Nijinski niet geweldig vanavond?'

Hij lachte verlegen en kwam een beetje dichterbij, ze merkte weer hoe lang en knap hij was. 'Ik ben bang dat ik geen groot liefhebber van ballet ben, het was vanavond een verplichte voorstelling voor ons.'

'Och!' Ze lachte. 'En was het heel erg?'

'Ja.' Hij lachte haar toe. 'Tot op dit moment. Wil je nog een glas champagne?'

'Straks misschien. Het is hier zo heerlijk.' De tuin was zo vredig terwijl iedereen binnen danste en lachte en plezier had. 'Woon je ook hier?'

Hij glimlachte en schudde zijn hoofd. 'Ze hebben ons in een huis aan de Rue du Bac ingekwartierd. Dat is niet zo koninklijk als dit hier, maar het is heel aardig en het is dichtbij.' Hij keek naar haar terwijl ze zich bewoog. Ze was rustig en elegant en er was meer dan alleen maar de gratie van een danseres in haar toen ze naar hem toeliep. Ze bewoog haar hoofd met een bijna koninklijke waardigheid en in haar ogen lag een blik van onnoemelijk verdriet dat in tegenspraak was met haar glimlach.

'Hoor je bij de generale staf?'

'Ja.' Hij was een van de adjudanten, maar hij wilde haar de details besparen. 'Ben je al lang bij het Russisch Ballet?' Het kon nog niet zo erg lang zijn want ze was nog heel jong, hoewel ze erg zelfverzekerd was en zonder moeite even later van het Frans naar het Engels overschakelde. Ze sprak het goed na haar opleiding aan het Smolni Instituut.

'Ik ben er sinds een maand.' Ze glimlachte tegen hem. 'Tot grote ellende van mijn grootmoeder.' Ze lachte en zag er plotseling weer heel jong uit.

'Je ouders zullen wel erg trots op je zijn.' Maar van die opmerking kreeg hij prompt spijt toen hij het verdriet in haar ogen zag.

'Mijn ouders zijn in St. Petersburg vermoord... afgelopen maart...' Ze fluisterde de woorden en plotseling begreep hij het. 'Ik woon hier met mijn grootmoeder.'

'Het spijt me... van je ouders, bedoel ik...' Ze begon bijna weer te huilen toen ze zijn blauwe ogen zag. Het was de eerste keer dat ze er met iemand over gesproken had. Haar collega's wisten maar heel weinig van haar af, maar om de een of andere reden had ze het gevoel dat ze aan hem alles kon vertellen. Hij deed haar op een speciale manier aan Konstantin denken, dezelfde soepele manier van bewegen, het donkere haar waar grijze strepen doorheen liepen en de schitterende ogen. 'Ben je hier met je grootmoeder gekomen?' Hij wist niet waarom, maar hij werd heel erg door haar geboeid. Ze was zo jong en mooi met die grote, verdrietige groene ogen.

'Ja, we zijn twee maanden geleden aangekomen... van... na...' Maar ze kon niet verder spreken en hij kwam naar haar toe en trok haaf hand vriendelijk onder zijn arm.

'Zullen we een eindje gaan lopen, mademoiselle?' Ze voelde zich veilig met haar arm door de zijne. 'En dan drinken we straks misschien nog een glaasje champagne.' Ze liepen naar het beeld van Rodin en weer terug en praatten over Parijs, de oorlog, onderwerpen die niet zo pijnlijk voor haar waren en toen keek ze hem met een glimlach aan.

'En waar kom jij vandaan?'

'New York.' Ze had nooit veel over de Verenigde Staten nagedacht. Het leek zo verschrikkelijk ver weg.

'Hoe is het daar?'

Hij lachte en keek op haar neer. 'Groot en druk. Niet zo mooi als hier, hoor. Maar ik vind het hier wel fijn.' Hij wilde dat ze wat meer over St. Petersburg vertelde, maar hij voelde dat dit niet de juiste tijd en plaats daarvoor was. 'Dans je elke dag?'

'Bijna.' En toen keek ze hem lachend aan. 'De afgelopen week heb ik vrij gehad.'

'En wat doe je daar dan mee... met je vrije tijd?'

'Ik maak wandelingetjes met mijn grootmoeder, ik schrijf naar mijn vrienden, ik lees... slaap... en speel met mijn hond.'

'Het klinkt als een plezierig leven. Wat voor hond heb je?' Het waren domme vragen, maar hij wilde haar bij zich houden en hij wist niet precies waarom. Ze was niet half zo oud als hij, maar ze was zo mooi dat het hem bijna pijn deed.

'Een cocker spaniel.' Ze glimlachte. 'Het was een cadeautje van een heel bijzonder iemand.'

'Een man?' informeerde hij en ze lachte.

'Nee, nee. Een meisje! Eigenlijk mijn nichtje.'

'Heb je een hond uit Rusland meegenomen?' Hij was geboeid door haar en toen ze haar hoofd boog viel er een golf vurig rood haar over haar ogen.

'Ja. En ik denk dat zij de reis beter heeft doorstaan dan ik. Ik kwam in Parijs aan met de mazelen.' Ze keek hem weer aan en grinnikte, plotseling was ze weer net een kind. 'Stom hè?' Maar hij vond haar helemaal niet stom en toen besefte hij plotseling dat hij haar naam niet eens wist.

'Helemaal niet. Dacht je niet dat we ons eigenlijk eens aan elkaar moesten voorstellen?'

'Zoya Ossoepov.' Ze maakte een elegant buiginkje en keek hem aan. 'Clayton Andrews. Kapitein Clayton Andrews, zou ik eigenlijk moeten zeggen.'

'Mijn broer was ook kapitein... bij de Preobrajenski-gardisten. Ik denk niet dat je ooit van hem hebt gehoord.' Ze keek hem vol verwachting aan en weer zag hij die verdrietige uitdrukking in haar ogen komen. Haar stemmingen wisselden elkaar razendsnel af en terwijl hij haar aankeek, begreep hij plotseling waarom mensen de ogen de vensters naar de ziel noemden. De hare leken naar een betoverende wereld van diamanten en smaragden en niet geplengde tranen te leiden en hij wilde haar graag weer gelukkig maken en laten dansen en lachen.

'Ik weet helaas niet veel over Rusland, mademoiselle Ossoepov.' Hij liep samen met haar de grote balzaal in en bracht haar een glas champagne terwijl de anderen de wals dansten.

'Wil je dansen?'

Ze aarzelde even en knikte toen. Hij zette haar glas op een tafeltje in de buurt en leidde haar naar de dansvloer waar ze een langzame statige wals dansten. En weer voelde ze zich alsof ze in de armen van haar vader lag. Als ze haar ogen dicht deed, zou ze weer in St. Petersburg terug zijn... maar zijn stem onderbrak haar gedachten.

'Dans je altijd met dichte ogen, mademoiselle?' Hij plaagde haar en ze glimlachte tegen hem. Het was een heerlijk gevoel in zijn armen, het was fijn om met een lange sterke man te dansen... op een betoverende avond... in een mooi huis...

'Het is hier zo zalig... vind je niet?'

'Nu wel.' Maar hij had meer genoten van de tijd in de tuin met haar. Het was daar gemakkelijker geweest om te praten dan hier met de muziek en de mensen om hen heen. Aan het eind van de dans wenkte generaal Pershing hem en hij moest haar even alleen laten en toen hij weer terug kwam, was ze verdwenen. Hij zocht overal, liep de tuin weer in en toen hij navraag deed, werd hem verteld dat de eerste truck van het Russisch ballet het feest al had verlaten. Hij liep in gedachten terug naar zijn onderkomen. En toen hij de Rue du Bac af liep, dacht hij aan haar en haar grote groene ogen en hij vroeg zich af wie ze eigenlijk was. Ze was een intrigerend meisje.

14

'Als ik je Feodor de volgende keer meegeef, Zoya Konstantinovna, wil je dan zo goed zijn om hem niet naar huis te sturen.' De oude gravin was woedend toen ze de volgende dag samen ontbeten. Feodor was een beetje schaapachtig bij haar teruggekomen en had uitgelegd dat de soldaten alle leden van het ballet hadden uitgenodigd om mee uit te gaan en dat hij niet mee had gekund. Haar grootmoeder had gewacht tot ze thuiskwam, ze had van pure woede bijna niet kunnen praten en tegen de ochtend was dat nog niet gezakt.

'Het spijt me, grootmoeder. Ik kon Feodor niet meenemen. Er was een schitterende receptie bij generaal Pershing.' Ze dacht direct aan de tuinen en de kapitein die ze had ontmoet, maar ze zei er niets over tegen haar grootmoeder.

'Aha! Dus zover zijn we al gekomen? We vermaken de troepen? En wat is het volgende? Dit is nu precies waarom nette jongedames niet weglopen en zich bij een ballet aansluiten. Het hoort niet, het hoort absoluut niet. En ik wil het ook niet hebben. Je gaat meteen bij dat ballet weg.'

'Grootmoeder... alstublieft... u weet dat ik dat niet kan!'

'Dat kun je wel als ik dat zeg.'

'Grootmoeder... doe dat alstublieft niet...' Ze had helemaal geen zin om met haar te redetwisten. Ze had gisteren zo'n fijne avond gehad... en die knappe kapitein was zo aardig geweest, of dat had hij tenminste geleken. Maar ze zei nog steeds niets over hem tegen haar grootmoeder. Het leek niet passend en ze was er van overtuigd dat hun wegen elkaar niet meer zouden kruisen. 'Het spijt me. Ik zal het niet meer doen.' Ze zou er trouwens de kans ook niet meer voor krijgen. Generaal Pershing zou heus het Russisch Ballet niet na iedere uitvoering uitnodigen.

Ze stond op en haar grootmoeder keek haar woedend aan. 'Waar ga je naar toe?'

'Ik moet repeteren.'

'Ik heb hier meer dan genoeg van!' Ze stond op en liep kwiek de kamer door. 'Ballet, ballet, ballet! Het is genoeg geweest.'

'Ja grootmoeder.'

Ze zou weer een halsketting verkopen, de ketting van smaragd dit keer. Misschien zou Zoya die onzin dan een poosje opgeven. Ze had er meer dan genoeg van. Zoya was geen danseres. Ze was een kind. 'Hoe laat ben je vanavond thuis?'

'Ik ben om vier uur thuis. De repetities beginnen om negen uur en ik heb vanavond geen uitvoering.'

'Ik wil dat je er goed over nadenkt om daar weg te gaan.' Maar Zoya genoot er veel te veel van, dat wisten ze allebei en het geld hielp wel degelijk, ook al vond de gravin het nog zo vervelend om dat toe te geven. Zoya had een leuke jurk voor haar grootmoeder kunnen kopen en de week daarvoor een warme das. En haar salaris hielp ook om eten te kunnen kopen, hoewel er geen geld voor extraatjes was, behalve dan de extraatjes die Vladimir nog steeds bracht in de hoop een glimp van Zoya op te vangen.

'Als ik vanmiddag thuis kom, kunnen we een eindje gaan wandelen.'

'Wie zegt dat ik met jou wil wandelen,' mopperde haar grootmoeder en Zoya lachte.

'Omdat u zoveel van me houdt. En ik houd ook van u.' Ze kuste haar op haar wang en haastte zich de deur uit, net als een schoolmeisje dat bijna te laat is.

De oude dame zuchtte en ruimde de ontbijtboel op. Het was zo moeilijk hier. De dingen waren zo anders en de oude dame vond het verschrikkelijk om het toe te geven, maar het moeilijkste was het feit dat Zoya geen kind meer was en daardoor niet zo gemakkelijk meer onder controle te houden. Die dag repeteerde Zoya weer bij de opera voor de uitvoering van de volgende avond en ze danste en repeteerde en oefende urenlang aan de barre. Toen ze even voor vieren ophield, was ze doodmoe, vooral ook omdat het de vorige avond bij generaal Pershing toch wel vrij laat was geworden. Het was een zonnige middag in de laatste week van juni en ze liep met een tevreden zucht de zon in.

'Je klinkt moe, mademoiselle Ossoepov.' Ze draaide zich verbaasd om toen ze haar naam hoorde en zag Clayton Andrews naast een van de stafauto's van generaal Pershing staan.

'Hallo... je liet me schrikken.'

'Ik wilde dat ik hetzelfde kon zeggen. Ik sta hier al twee uur te wachten.' Ze lachte en keek hem met grote ogen aan.

'Heb je al die tijd op mij staan wachten?'

'Ja. Ik heb gisteravond niet meer de kans gekregen om afscheid van je te nemen.'

'Ik dacht dat je het te druk had toen je weg moest.'

'Dat begrijp ik. Je bent zeker met de eerste truck terug gegaan.' Ze knikte bevestigend en was verbaasd dat hij zoveel moeite had gedaan om dat te weten te komen. Ze had niet gedacht dat ze hem nog eens zou zien, maar ze vond het leuk dat hij er was. Hij was net zo knap als gisteravond en net zo lang en soepel als ze zich herinnerde tijdens die wals met hem. 'Ik hoopte dat we samen konden lunchen. Maar daar is het nu een beetje te laat voor.'

'Ik moet toch terug naar mijn grootmoeder.' Ze glimlachte tegen hem terwijl ze stond te draaien als een schoolmeisje dat net uit school komt. 'Ze is woedend op me vanwege gisteravond.'

Hij keek haar niet begrijpend aan. 'Ben je dan zo laat thuisgekomen? Ik heb niet opgelet hoe laat je wegging.' Ze was dus net zo jong als hij al gedacht had. Ze zag er ook uit als een heel jong meisje, die onschuld... maar toch lag er een wereld van wijsheid in die ogen.

Maar Zoya lachte bij de herinnering aan Feodor die ze uit het operagebouw had weggestuurd. 'Mijn grootmoeder had me een chaperonne meegegeven en die heb ik naar huis gestuurd. Ik denk dat hij blij toe was en ik ook.' Ze bloosde een beetje en hij lachte.

'Mag ik je in dat geval dan aanbieden je te begeleiden, mademoiselle? Ik kan je naar huis rijden.' Ze aarzelde, maar hij was duidelijk een heer, het kon geen kwaad en wie zou het ooit te weten komen? Ze kon hem een eindje voor het Palais Royal laten stoppen.

'Dank je wel.' Hij maakte het portier voor haar open en ze stapte in. Ze vertelde hem waar ze woonde en hij leek volkomen op zijn gemak toen hij haar naar huis bracht.

Ze liet hem een straat eerder stoppen en hij keek rond.

'Woon je hier?'

'Niet helemaal.' Ze glimlachte en bloosde weer. 'Ik wil mijn grootmoeder niet weer van streek brengen zo snel na gisteravond.'

Hij lachte, zijn knappe gezicht leek heel jong ondanks de grijze haren. 'Wat ben je toch een stout kind! En als ik je mee uit vraag voor een diner vanavond, mademoiselle? Wat dan?'

Ze fronste haar wenkbrauwen toen ze erover nadacht en keek hem toen aan.

'Ik weet het niet zeker. Grootmoeder weet dat er geen uitvoering is vanavond.' Het was de eerste keer dat ze oneerlijk tegenover haar was en ze wist zelf niet precies waarom ze het nodig vond om dat te zijn. Maar ze wist hoe Eugenia tegenover soldaten stond.

'Laat ze je met niemand uitgaan?' Hij leek zowel geamuseerd als verbaasd.

'Dat weet ik niet,' gaf Zoya toe. 'Ik heb het nog nooit gedaan.'

'O lieve help... mag ik in dat geval eens vragen hoe oud je eigenlijk bent?' Misschien was ze nog wel jonger dan hij dacht, maar hij hoopte van niet.

'Achttien.' Ze zei het bijna uitdagend en hij moest weer lachen.

'Vind je dat erg oud?'

'Oud genoeg.' Hij durfde niet te vragen 'waarvoor?'

'Nog niet zo lang geleden probeerde ze me een vriend van de familie aan te praten.' Toen ze dat zei, bloosde ze weer. Het leek dom om hem over Vladimir te vertellen, maar hij scheen het niet erg te vinden.

'En hoe oud was die? Eenentwintig?'

'O nee!' Zoya lachte hardop. 'Veel en veel ouder. Hij is minstens zestig!' Dit keer keek Clayton Andrews zowel geamuseerd als verschrikt.

'Echt waar? En wat vond je grootmoeder daarvan?'

'Dat is te ingewikkeld om uit te leggen en bovendien wilde ik hem toch niet... hij is oud.'

Hij keek haar even ernstig aan terwijl ze samen in de auto zaten. 'Dat ben ik ook. Ik ben vijfenveertig.' Hij wilde van het begin af aan eerlijk tegenover haar zijn.

'En je bent niet getrouwd?' Ze was verbaasd en toen besefte ze dat hij misschien wel getrouwd was.

'Ik ben gescheiden.' Hij was met een van de Vanderbilts getrouwd geweest, maar dat huwelijk was tien jaar geleden gestrand. In New York werd hij als een goede partij gezien, maar in de tien jaar na zijn scheiding en onder de vele vrouwen met wie hij was uit geweest, had er niet één zijn hart geraakt. 'Ben je geschokt?'

'Nee.' Ze dacht erover na en keek hem aan, meer dan ooit overtuigd van het feit dat hij een fatsoenlijke man was. 'Waarom ben je gescheiden?'

'We hielden niet meer van elkaar, denk ik... we waren van het begin af aan al erg verschillend. Zij is hertrouwd en we zijn nog goede vrienden, hoewel ik haar niet vaak meer zie. Ze woont nu in Washington.'

'Waar is dat?' Het klonk allemaal erg ver en mysterieus voor haar. 'Dat is in de buurt van New York, maar niet echt dichtbij. Zo iets als Parijs en Bordeaux. Of Parijs en Londen misschien.' Ze knikte. Dat begreep ze. Maar hij keek op zijn horloge. Hij had uren doorgebracht met op haar te wachten en nu moest hij terug. 'Wat dacht je van een diner vanavond?'

'Ik denk niet dat ik kan.' Ze keek hem verdrietig aan en hij glimlachte.

'Morgen?'

'Morgenavond moet ik dansen.'

'En daarna?' Hij was altijd volhardend, maar nu hij haar weer had gevonden was hij niet van plan haar weer te laten ontglippen.

'Ik zal het proberen.'

'Daar zal ik dan genoegen mee nemen. Tot morgenavond dan.' Hij sprong uit de auto en hielp haar uitstappen. Ze bedankte hem beleefd voor de rit en hij zwaaide naar haar toen hij achteruit de Rue Constantine uitreed. Zijn hart zong als hij aan Zoya dacht.

15

Toen ze de volgende dag naar de Opéra ging had ze voor het eerst in haar leven tegen haar grootmoeder gelogen. Ze voelde zich schuldig, maar tegen de tijd dat ze weg was, had ze het zichzelf al vergeven, het was maar een leugentje om bestwil. Ze spaarde haar de zorgen over iets waar ze zich geen zorgen over hoefde te maken, maakte ze zichzelf wijs. Wat school er tenslotte voor kwaad in een dinertje met een aardige man? Ze had gezegd dat Diaghilev hun een dinertje aanbood en dat de hele groep verplicht was daaraan deel te nemen. 'Wacht maar niet op me!' had ze nog over haar schouder geroepen zodat ze Eugenia niet hoefde aan te kijken.

'Moet je echt gaan?'

'Ja, echt, grootmoeder!' En toen was ze de voordeur uitgerend naar haar repetitie.

Na de uitvoering stond Clayton op haar te wachten met een andere auto van generaal Pershing. 'Klaar?' Hij glimlachte haar toe en ging achter het stuur zitten terwijl hij haar aankeek. Zijn blik sprak boekdelen en verraadde veel meer dan woorden konden zeggen en ze zag dat zijn ogen de kleur hadden van vurige saffieren. 'Hoe ging het vanavond?'

'Goed. Maar Nijinski danste vanavond niet. Hij is geweldig, vind je niet?' En toen begon ze te giechelen, want ze herinnerde zich dat hij niet van ballet hield. 'Laat maar, ik vergat even dat je niet van ballet houdt.'

'Misschien kan ik het leren.' Ze reden regelrecht naar Maxim's en Zoya's ogen gingen wijd open toen ze naar binnen liepen. Ze hield haar adem in toen ze het rijke fluwelen decor zag en de grote menigte mensen. Er dineerden elegante dames, vaak begeleid door mannen in keurige uniformen en ze keek hem even aan. Het leek allemaal zo volwassen en indrukwekkend en ze dacht er meteen aan hoe ze de omgeving in haar volgende brief aan Marie moest beschrijven. Maar het zou moeilijker worden om Clayton Andrews uit te leggen, zelfs aan haar beste vriendin. Ze wist zelf eigenlijk niet precies waarom ze met hem uit dineren ging, behalve dan dat hij zo aardig was en hij leek zo gelukkig en op zijn gemak. Ze merkte dat ze met hem wilde praten, voor een keertje maar... of misschien nog wel een keertje. Er school geen kwaad in. Hij was netjes en het was ook een beetje spannend. Ze probeerde niet als een opgewonden kind te reageren toen ze gingen zitten. 'Heb je honger?' Hij keek haar tevreden aan toen hij champagne bestelde, maar ze wilde alleen maar rondkijken.

'Ben je hier ooit eerder geweest?'

Ze schudde haar hoofd en dacht aan de kamers waar ze woonden en het hotel waar ze daarvoor hadden gelogeerd. Ze was naar geen enkel restaurant geweest, sinds ze aangekomen waren. Zij en haar grootmoeder kookten eenvoudige maaltijden thuis en Feodor zat iedere avond bij hen aan tafel.

'Nee.' Ze legde het niet uit. Het was te moeilijk om het hem allemaal uit te leggen.

'Het is wel aardig, hè? Voor de oorlog ben ik hier vrij vaak geweest.'

'Reis je veel? Normaal gesproken bedoel ik.'

'Genoeg. Ben jij eerder in Parijs geweest, voor... ik bedoel voor je hier drie maanden geleden kwam?' Hij herinnerde het zich en dat vond ze heel attent.

'Nee. Maar mijn ouders kwamen hier vrij vaak. Mijn moeder was Duits van origine, maar ze heeft het grootste deel van haar leven in St. Petersburg gewoond.' Hij had graag willen vragen hoe de revolutie eigenlijk was geweest, maar hij begreep dat dit te pijnlijk voor haar zou zijn en deed het dus niet. En toen stelde hij een vraag, gewoon om de conversatie gaande te houden, waar ze erg om moest lachen.

'Zoya, heb je de tsaar ooit gezien?' Toen ze hem geamuseerd aankeek, begon hij ook te lachen. 'Is dat zo grappig?'

'Misschien.' Ze voelde zich zo op haar gemak met hem dat ze besloot een beetje openhartiger tegen hem te zijn. 'Wij zijn familie van de tsaar.' Maar haar gezicht werd ernstig toen ze weer dacht aan haar laatste ochtend op Tsarskoje Selo. Clayton streek over haar hand en schonk champagne in.

'Laat maar... we kunnen wel ergens anders over praten.' Maar toen ze hem aankeek, ontmoetten hun blikken elkaar.

'Het geeft niet... het is alleen...' Ze vocht tegen haar tranen toen ze hem aankeek. 'Ik mis hen zo erg. Soms vraag ik me af of ik ze ooit weer terug zal zien. Ze zijn nog onder huisarrest op Tsarskoje Selo.'

'Sta je met hen in contact?' Hij keek verbaasd.

'Ik krijg brieven van groothertogin Marie... dat is mijn beste vriendin. Ze was erg ziek toen wij weggingen.' Ze glimlachte verdrietig toen ze eraan dacht. 'Ik heb de mazelen van haar gekregen. Ze hadden allemaal mazelen toen we weggingen.' Het klonk wonderbaarlijk voor hem terwijl hij naar haar luisterde. De tsaar van Rusland was een historische figuur, niet zomaar de neef van een aardig jong meisje.

'En je bent samen met hen opgegroeid?'

Ze knikte en hij glimlachte. Hij had dus toch gelijk gehad. Er zat meer achter haar persoontje dan je op het eerste gezicht zou denken. Ze was niet zomaar een mooi danseresje. Ze was een meisje van uitstekende familie, een meisje met een verleden. Ze begon hem erover te vertellen, over het huis waar ze was opgegroeid, over Nikolaj... en de avond waarop hij doodgeschoten was en hoe ze op Tsarskoje Selo hadden gelogeerd voor ze Rusland verlieten.

'Ik heb zulke leuke foto's van hen. Ik zal ze je een keertje laten zien. We gingen ieder jaar in augustus naar Livadia. Dit jaar gaan ze weer, dat zei Marie tenminste in haar laatste brief. We hebben daar altijd de verjaardag van Alexis gevierd, daar of op het jacht.'

Clayton Andrews keek geboeid naar haar terwijl ze vertelde. Ze sprak over een sprookjesachtige wereld, op een bijzonder moment in de geschiedenis en het was de gewoonste zaak van de wereld voor haar, nichtjes en vriendinnen, kinderen en tennis en honden. En nu danste ze bij het Russisch Ballet. Geen wonder dat haar grootmoeder een chaperonne met haar meestuurde. Ze vertelde hem zelfs over Feodor. En tegen het einde van de avond had hij het gevoel alsof hij ze allemaal kende en had diep medelijden met haar om alle verliezen die ze had geleden.

'Wat ga je nu doen?'

'Dat weet ik nog niet.' Ze was eerlijk tegen hem. 'Als er geen juwelen meer zijn om te verkopen, denk ik dat ik zal moeten blijven dansen, zodat we daarvan kunnen leven. Grootmoeder is te oud om te werken en Feodor spreekt niet voldoende Frans om een baan te krijgen en hij is ook al oud.' En als die oude mensen stierven? Hij moest er niet aan denken. Ze was zo open en onschuldig en verfrissend en toch had ze al zoveel gezien.

'Je vader lijkt me een aardige man geweest te zijn, Zoya.'

'Ja, dat was hij zeker.'

'Het moet erg naar zijn om dat allemaal kwijt te zijn. En nog moeilijker om te weten dat je nooit meer terug kunt.'

'Grootmoeder denkt dat de dingen misschien weer veranderen na de oorlog. Oom Nicky zei zoiets toen we weggingen.'

'Oom Nicky...' tsaar Nikolaj... hij verbaasde zich erover terwijl ze sprak. 'Voorlopig kan ik tenminste dansen. Vroeger wilde ik altijd weglopen naar de Maryinski-school' - ze lachte om de herinnering - 'dit is niet zo'n straf voor me. Ik dans liever dan dat ik Engelse les geef, of naai of hoeden moet maken.' Hij moest lachen om de uitdrukking op haar gezicht toen ze de alternatieven opsomde.

'Ik moet toegeven dat ik me jou niet goed kan voorstellen terwijl je hoeden maakt.'

'Ik ga liever dood. Maar dat zal niet gebeuren. Het Russisch Ballet is tot nu toe erg goed geweest voor me.' Ze vertelde hem over haar eerste auditie en hij stond in stilte versteld over haar moed en vindingrijkheid. Zelfs het dineren met hem was een moedige daad. En hij was niet van plan om daar misbruik van te maken. Hij vond haar aardig, ook al was ze niet veel meer dan een kind. Maar hij zag haar nu wel met heel andere ogen dan de vorige avond. Ze was niet alleen maar een mooi gezichtje, of een lid van de balletgroep. Ze was een meisje van een familie die nog vermaarder was dan de zijne en ook al had ze niets meer over, ze had haar afkomst en haar waardigheid en hij was niet van plan dat geweld aan te doen. 'Ik wilde dat je grootmoeder kon ontmoeten,' zei ze alsof ze zijn gedachten kon lezen.

'Misschien gebeurt dat nog wel.'

'Ze zal geschokt zijn dat we niet fatsoenlijk aan elkaar zijn voorgesteld en ik ben er niet van overtuigd dat ik dat goed kan uitleggen.'

'Kunnen we niet zeggen dat ik een vriend van Diaghilev ben?' vroeg hij hoopvol en ze lachte.

'Dat zou het nog erger maken. Ze haat alles wat met ballet te maken heeft. Ze zou nog liever willen dat ik met prins Markovski met zijn taxi trouwde dan dat ik bij het ballet blijf werken.' Maar toen hij haar bestudeerde, begreep hij waarom. Het was angstaanjagend om eraan te moeten denken dat zij alleen in de wereld zou staan, onbeschermd, onbekend, een gemakkelijke prooi voor iedereen, ook voor hem.

Hij betaalde hun eten en ze keek verdrietig toen hij haar naar huis bracht. 'Ik wil je graag nog een keer zien, Zoya.' Het klonk afgezaagd en hij voelde zich plotseling niet zo prettig met de wetenschap dat ze elkaar stiekem zagen. Ze was zo jong en hij wilde haar op geen enkele manier schade berokkenen. 'Wat dacht je ervan als ik op de thee kom bij je grootmoeder?'

Zoya keek ontsteld bij de gedachte. 'Wat moet ik tegen haar zeggen?'

'Ik bedenk wel wat. Wat dacht je van zondagmiddag?'

'Dan gaan we meestal een eindje door het Bois de Boulogne wandelen.'

'Misschien kunnen we een eindje gaan rijden. Wat dacht je van vier uur?'

Zoya knikte en vroeg zich af wat ze tegen haar grootmoeder zou zeggen, maar zijn voorstel was eenvoudiger dan al haar ideeën.

'Je kunt haar gewoon vertellen dat ik de adjudant van generaal Pershing ben en dat we elkaar op de receptie ontmoet hebben. Het is meestal gemakkelijker om de waarheid te vertellen dan te liegen.' Hij klonk weer net als Konstantin, dat had ze die avond al een paar keer eerder gedacht en ze keek hem gelukkig glimlachend aan.

'Mijn vader zou ook zoiets gezegd hebben.' Toen ze stil stonden voor haar huis, keek ze hem aan. Hij zag er knap en waardig uit in zijn uniform. Hij was een geweldige man. 'Het was een heerlijke avond.'

'Dat vond ik ook, Zoya... dat vond ik ook.' Hij raakte even het lange rode haar aan en had haar graag tegen zich aan willen trekken, maar hij durfde niet.

Hij bracht haar naar de deur en wachtte tot ze veilig en wel binnen was, nog een keer zwaaide ze en toen rende ze de trappen op naar haar kamers.

16

De introductie van Clayton bij haar grootmoeder verliep veel gemakkelijker dan een van beiden had durven hopen. Zoya legde luchtig uit dat ze hem had ontmoet op de avond voor het Russisch Ballet van generaal Pershing en dat ze hem voor de thee had uitgenodigd. Eugenia was in het begin een beetje terughoudend. Het was één ding om prins Vladimir op bezoek te hebben, die in dezelfde omstandigheden verkeerde als zijzelf, maar iemand die ze helemaal niet kende was iets heel anders. Maar Zoya kocht een paar gebakjes, vond een schaars brood en haar grootmoeder zette een pot verse thee. Verder hadden ze hem niets te bieden, geen zilveren blad, geen kanten servetjes of tafelkleedje en geen samovar. Maar Eugenia maakte zich ook veel drukker over de vraag waarom hij hen wilde bezoeken dan over welke elegance ze hem kon bieden. Maar toen Feodor de deur prompt om vier uur voor hem opende, verdreef Clayton Andrews bijna al haar angsten. Hij had voor hen beiden bloemen meegebracht en een heerlijke appeltaart en hij was de perfecte heer toen hij hen begroette, Zoya met de nodige formaliteit en haar grootmoeder met gepaste warmte. Het leek wel of hij Zoya die dag nauwelijks opmerkte terwijl hij gezellig vertelde over zijn reizen, zijn beetje kennis van de Russische geschiedenis en zijn eigen jeugd in New York. En net als Zoya, werd ook Eugenia regelmatig door hem aan Konstantin herinnerd. Door zijn warmte, zijn geestigheid en zijn charme. En toen ze ten slotte Zoya de kamer uitstuurde om nog een pot thee te zetten, nam ze hem eens rustig op en wist precies waarom hij haar was komen opzoeken. Hij was te oud om een beetje te spelen met het kind en toch kon ze zichzelf niet zo ver krijgen dat ze hem afkeurde. Het was een aardige man die Zoya zeker waard was.

'Wat verwacht je van haar?' vroeg de oude dame onverwacht op zachte toon terwijl Zoya nog weg was en hij keek Eugenia eerlijk en vriendelijk aan.

'Ik weet het niet precies. Ik ben nog nooit eerder met een meisje van haar leeftijd omgegaan, maar ze is op vele manieren bewonderenswaardig. Misschien kan ik haar vriend worden... van u beiden misschien...?'

'Speel niet met haar, kapitein Andrews. Ze heeft haar hele leven nog voor zich liggen en dat zou op een onplezierige manier kunnen veranderen door wat u nu doet. Ik geloof dat ze erg op u gesteld is. Misschien is dat genoeg.' Maar ze dachten geen van beiden dat het genoeg zou zijn. De oude dame wist beter dan hij dat wanneer hij Zoya te na zou komen te staan, haar leven nooit meer hetzelfde zou zijn. 'Ze is nog zo verschrikkelijk jong.'

Hij knikte rustig en dacht over haar woorden na.

Hij had zichzelf de afgelopen week meer dan eens verteld dat het gekkenwerk was om zo'n jong meisje na te lopen. En wat moest er gebeuren als hij weg zou gaan uit Parijs? Het zou niet eerlijk zijn om gebruik van haar te maken en dan weg te gaan.

'In een andere wereld, een ander leven, zou dit niet eens tot de mogelijkheden hebben behoord.'

'Daar ben ik me van bewust, gravin. Maar aan de andere kant' -verdedigde hij zichzelf - 'zijn de tijden veranderd, nietwaar?'

'Inderdaad.' Op dat moment kwam Zoya terug en schonk voor iedereen een kop thee in. Ze liet hem toen de foto's van de vorige zomer op Livadia zien, foto's van Joy die aan hun voeten speelde, de tsarevitsj die naast haar zat op het jacht en de andere met Olga en Marie, Tatjana en Anastasia, tante Alix en de tsaar zelf. Het was bijna een les in moderne geschiedenis en meer dan eens keek Zoya hem met een gelukkig glimlachje aan. Ze legde het hem allemaal uit en toen wist hij het antwoord op Eugenia's vragen. Hij voelde meer dan alleen maar vriendschap voor het meisje. Ook al was ze nauwelijks meer dan een kind, er was iets opmerkelijks aan haar, iets wat hem tot in het diepst van zijn binnenste raakte, iets wat hij nooit eerder voor iemand had gevoeld. En toch, wat kon hij haar bieden? Hij was vijfenveertig jaar, gescheiden en hij was naar Frankrijk gekomen om aan de oorlog deel te nemen. Er was niets wat hij haar op het moment kon bieden, als hij dat al ooit zou kunnen. Ze verdiende een jongere man, iemand met wie ze kon opgroeien en lachen en met wie ze herinneringen kon delen. En toch wilde hij haar in zijn armen sluiten en beloven dat niets of niemand haar ooit meer zou kwetsen.

Toen ze de foto's had opgeborgen nam hij hen mee voor een ritje. Na een tijdje stopten ze voor een wandelingetje in het park en hij keek hoe ze met Sava op het gras speelde en hoe het jonge hondje sprong en blafte terwijl Zoya lachend rondrende en bijna met hem in botsing kwam. Zonder erover na te denken sloeg hij zijn armen om haar heen en hield haar dicht tegen zich aan en ze keek hem aan, lachend als het kind dat hij op de foto's had gezien. Eugenia keek toe en hield haar hart vast voor de dingen die zouden komen.

Toen hij hen weer thuis bracht, bedankte Eugenia hem en keek hem rustig aan toen Zoya Sava aan Feodor overgaf. 'Denk goed na, kapitein. Wat voor u alleen maar een grappig incident is, kan het hele leven van mijn kleindochter veranderen. Ik vraag u dringend om verstandig te zijn... en wees vooral... aardig.'

'Wat zei u net tegen hem, grootmoeder?' vroeg Zoya toen hij weg was.

'Ik bedankte hem voor de appeltaart en vroeg hem om nog eens te komen,' zei Eugenia kalm terwijl ze de kopjes weg zette.

'Is dat alles? Hij keek zo ernstig, net alsof je iets belangrijks zei. En hij glimlachte niet toen hij afscheid nam.'

'Misschien denkt hij hier wel over na, kleintje.' En toen voorzichtig: 'Hij is veel te oud voor je.'

'Dat geeft niet. Hij is zo aardig.'

'Ja, dat is waar.' Eugenia knikte kalm en hoopte in stilte dat hij aardig genoeg was om niet meer te komen. Zoya liep een veel te groot risico met hem en als ze van hem ging houden, wat dan? Dat kon een ramp worden.

17

Eugenia's gebeden dat Clayton Andrews niet meer terug zou komen, werden niet verhoord. Nadat hij een week had geprobeerd om Zoya te vergeten, merkte hij dat hij onophoudelijk aan haar dacht, hij zag haar ogen voor zich... haar haren... de manier waarop ze lachte... de manier waarop hij haar met Sava had zien spelen... zelfs de foto's die ze hem van de tsaar had laten zien achtervolgden hem. Ze had het allemaal zo werkelijk voor hem gemaakt en nu was de tsaar een man met een vrouw geworden: een familie met drie honden in plaats van een tragische figuur en Clayton kreeg medelijden met de verliezen die de tsaar had geleden en met zijn gevangenschap in zijn eigen huis op Tsarskoje Selo.

Terwijl hij de hele week aan haar dacht, dacht Zoya ook veel aan Clayton.

Hij kwam weer bij haar huis terug en niet bij het ballet en hij nam haar mee, met toestemming van haar grootmoeder, naar The Merry Widow. Ze kwam enthousiast terug en vertelde haar grootmoeder ademloos honderduit terwijl Clayton lachte en champagne inschonk. Hij had een fles Cristalle gekocht die hij nu in kristallen glazen schonk. Zonder hen te kwetsen probeerde hij toch hun het leven zoveel mogelijk te veraangenamen en nam kleinigheidjes mee waarvan hij wist dat ze die misten. Warme dekens bijvoorbeeld waarvan hij hardnekkig beweerde dat hij ze gekregen had, een stel glazen, een kanten tafelkleed en zelfs een leuke mand voor Sava.

Toen wist Eugenia dat Clayton het zwaar te pakken had en Zoya eveneens. Ze maakten lange wandelingen door het park, lunchten in kleine cafeetjes en Clayton legde haar de voorbijkomende uniformen uit, de Zoeaven, de Engelsen en de Amerikanen in kaki, de 'Poilus' in hun lichtblauwe jassen en zelfs de Chasseurs d'Afrique. Ze praatten overal over, van ballet tot baby's. Zoya hield vol dat ze later zes kinderen wilde hebben en daar moest hij hartelijk om lachen.

'Waarom zes?'

'Dat weet ik niet.' Ze haalde haar schouders op en keek hem gelukkig lachend aan. 'Ik houd meer van even getallen.' Ze vertelde hem over de laatste brief van Marie waarin stond dat Tatjana weer ziek was geworden, hoewel het dit keer niet zo ernstig was en dat Nagorni zo trouw en lief voor Alexis was. Hij week niet van zijn zijde... '...En pappa is zo lief voor ons. Hij steunt ons allemaal en zo houden we de moed erin...' Het was moeilijk om je voor te stellen en het raakte Clayton diep toen hij het hoorde. Maar ze spraken over veel meer dingen als ze elkaar zagen, ze praatten over hun hobby's, hun interesses en hun dromen.

Het was een heerlijke, sprookjesachtige zomer voor Zoya. Als ze niet danste, was Clayton er. Hij hield haar bezig, nam haar mee uit en bracht cadeautjes en attente kostbaarheden voor haar en haar grootmoeder mee. En toen kwam er in september plotseling een eind aan al die onschuldige pleziertjes. Generaal Pershing deelde mee dat hij het hoofdkwartier naar Chaumont aan de Marne ging verleggen en Clayton zou Parijs binnen een paar dagen verlaten. Op datzelfde moment was Diaghilev plannen aan het maken om met het Russisch Ballet naar Spanje en Portugal te gaan en Zoya stond voor een moeilijke keus. Ze kon haar grootmoeder niet alleen laten en ze moest de groep de rug toekeren, ook al deed dat nog zo'n pijn.

'Je kunt bij een van de andere balletgroepen hier gaan dansen. Zo'n ramp is dat toch niet,' bemoedigde Clayton haar, maar dat was het wel voor haar. Geen enkele groep kon het Russisch Ballet evenaren en het brak haar hart om afscheid van hen te nemen. Het ergste nieuws kwam twee weken na de verjaardag van Alexis. Zoya kreeg een brief van Marie, zoals gewoonlijk via dokter Botkin. Op 14 augustus was de hele familie Romanov van het Alexanderpaleis in Tsarskoje Selo naar Tobolsk in Siberië overgebracht. De brief was een dag voor hun vertrek geschreven en Zoya had geen idee hoe het met hen ging, ze wist alleen dat ze weg waren. De gedachte was bijna meer dan ze kon verdragen. Ze had gedacht dat ze elk moment naar Livadia zouden gaan en daar veilig zouden zijn. Maar nu was alles veranderd en ze hield haar hart vast voor hen toen ze de brief las. Ze liet hem aan Clayton lezen voor hij wegging en hij probeerde haar tevergeefs gerust te stellen.

'Je zult wel gauw weer iets horen. Ik weet het zeker, Zoya. Je moet je niet zo ongerust maken.' Maar hoe was dat mogelijk, vroeg hij zichzelf af. Ze was zelf pas een paar maanden daarvoor alles kwijt geraakt, ze had de ellende van de revolutie maar al te duidelijk meegemaakt en de waarheid was dat haar vrienden en familie zich nog steeds in gevaar bevonden. Hij moest er ook niet aan denken, maar ze konden er niets aan doen. De Amerikaanse regering had de tijdelijke regering allang erkend en iedereen was bang om de tsaar en zijn familie asiel te verlenen. Hij was nu met geen mogelijkheid meer uit handen van de revolutionairen te krijgen. Het enige dat ze nog konden doen was hopen en bidden dat ze op een dag vrij zouden komen. Dat was de enige hoop die hij Zoya kon geven. En het ergste van alles was dat hijzelf weg moest.

'Het is niet ver weg. Ik zal zo vaak mogelijk naar Parijs komen. Dat beloof ik.' Ze keek hem verdrietig aan... haar vriendin... het Russisch Ballet... en nu ging hij ook nog weg. Hij had haar nu drie maanden het hof gemaakt en hij had van haar enthousiasme en onschuldige blijheid genoten. Tot grote opluchting van Eugenia, vermoedde ze dat hij niets had gedaan wat zij zou afkeuren. Hij genoot gewoon van haar gezelschap en kwam haar zoveel mogelijk opzoeken, om wandelingen te maken, een avondje naar de schouwburg te gaan, voor een dinertje bij Maxim's of in een gezellige bistro. En ze bloeide op onder zijn hartelijke belangstelling en bescherming. Het was bijna alsof ze weer een familie had en nu raakte ze hem weer kwijt en tegelijkertijd zou ze een baan moeten zoeken bij een groep die niet aan het Russisch Ballet zou kunnen tippen. Eugenia besefte heel goed, ook al vond ze het nog zo verschrikkelijk, dat ze volkomen afhankelijk waren van Zoya's inkomen.

Rond 10 september had ze een nieuwe baan gevonden, maar het was wel bij een balletgroep die ze verafschuwde, ze waren niet nauwkeurig, ze hadden geen stijl en discipline, allemaal dingen waar Zoya bij het Russisch Ballet aan gewend was geraakt. Maar zij, Feodor en haar grootmoeder konden tenminste weer eten. Het nieuws over de oorlog was niet gunstig en de luchtaanvallen bleven voortgaan en eindelijk ontving ze weer een brief van Marie. Ze woonden in het huis van de gouverneur in Tobolsk en Gibbes, hun onderwijzer ging door met hun lessen. '... Pappa leest ons iedere dag voor uit geschiedenisboeken en hij heeft een terras op de serre gebouwd zodat we een beetje kunnen zonnen, maar daar zal het wel gauw te koud voor worden. Ze zeggen dat de winters hier eindeloos zijn...' Olga vierde haar tweeëntwintigste verjaardag en Pierre Gilliard was erbij. '.. .Hij en pappa zagen bijna iedere dag hout, maar zolang zij bezig zijn, krijgen wij tenminste geen les. Mamma ziet er moe uit, want ze maakt zich erg bezorgd over Baby. Hij voelde zich zo ziek na de reis, maar gelukkig is hij nu veel beter. We slapen met z'n vieren in een kamer hier en het huis is erg klein, maar daarom ook erg gezellig. Misschien lijkt het wel een beetje op de kamer die jij en tante Eugenia hebben. Veel liefs voor haar, allerliefste, en schrijf me als je kunt. Je dansen klinkt boeiend. Toen ik het aan mamma vertelde was ze eerst geschokt en toen moest ze lachen en zei dat het net iets voor jou was om naar Parijs te gaan en dan naar het ballet weg te lopen. Veel liefs van allemaal en vooral van mij...' Dit keer ondertekende ze haar brief zoals ze al heel lang niet meer had gedaan: 'OTMA'. Het was een code die ze als kinderen hadden uitgedacht voor brieven van hen allemaal, het was een afkorting voor Olga, Tatjana, Marie, Anastasia. En Zoya verlangde heel erg naar hen.

Nu Clayton weg was, voelde ze zich weer eenzamer. Er was niets anders te doen dan werken en na iedere uitvoering naar huis, naar haar grootmoeder gaan. Ze besefte toen pas hoe Clayton haar had verwend. Als hij er was, waren er uitjes, cadeautjes, verrassingen, plannen. En nu opeens was er niets meer. Ze schreef hem nog vaker dan Marie in Tobolsk, maar zijn antwoorden waren kort en gejaagd. Hij had veel werk voor generaal Pershing in Chaumont.

In oktober werd het nog erger. Feodor kreeg de Spaanse griep en Zoya en haar grootmoeder verpleegden hem wekenlang om de beurt, maar eindelijk, nadat hij niet meer in staat was om te eten of te drinken, stierf hij en beide vrouwen zaten stilletjes aan zijn bed te huilen. Hij was zo trouw en goed voor hen geweest, maar net zoals een dier dat uit zijn eigen omgeving wordt gehaald, was hij niet in staat in deze vreemde wereld te leven. Hij had vriendelijk tegen hen geglimlacht voor hij stierf en zachtjes gezegd: 'Nu kan ik weer terug naar Rusland ...'

Ze begroeven hem op een kerkhofje buiten Neuilly. Vladimir had hen er naar toe gebracht en Zoya had de hele weg gehuild. Ze had het gevoel alsof ze haar laatste overgebleven vriend had verloren. Alles leek plotseling zo akelig, zelfs het weer. Zonder Feodor was er nooit voldoende stookhout en Eugenia noch Zoya konden zichzelf zover krijgen om zijn kamer in gebruik te nemen.

Het leek wel of er nooit een eind kwam aan hun verliezen. Clayton was al in twee maanden niet meer in Parijs geweest en toen Zoya op een avond laat van haar werk thuis kwam, schrok ze hevig toen ze de deur opendeed en een man in hemdsmouwen in hun zitkamer zag staan. Een ogenblik sloeg Zoya's hart een slag over, omdat ze dacht dat het de dokter was.

'Is er iets?'

Hij keek haar net zo verbaasd aan als zij hem. Uit het veld geslagen door haar onverwachte schoonheid stamelde hij: 'Neemt u me niet kwalijk... ik... uw grootmoeder...'

'Is er iets met haar?'

'Nee, niets. Ik geloof dat ze in haar kamer is.'

'En wie bent u?' Zoya begreep niet wat hij in zijn hemdsmouwen deed en ze deinsde terug bij zijn volgende woorden.

'Heeft ze dat niet verteld?... Ik woon hier. Ik ben vanochtend verhuisd.' Hij was een bleke, magere jongeman van begin dertig, met dunnend haar en hij liep mank. Het was duidelijk zichtbaar toen hij naar Feodors kamer liep en de deur dicht deed. Zoya vloog woedend haar kamer in.

'Wat hebt u gedaan? Ik kan het nauwelijks geloven!' Zoya staarde woedend naar haar grootmoeder die in de enige stoel van de slaapkamer zat en toen merkte Zoya dat Eugenia een paar dingen van henzelf naar hun kamer had verhuisd voor hun eigen gemak. 'Wie is die man?' Ze wond er geen doekjes om, ze kon zich niet voorstellen wat haar grootmoeder had gedaan. Eugenia keek rustig op van haar breiwerk.

'Ik heb een kostganger genomen. We hadden geen keus. De juwelier wilde me helemaal niets voor de parels geven en er is nog maar weinig over dat we kunnen verkopen. Het moest er vroeg of laat toch van komen.' Haar gezicht had een gelaten uitdrukking.

'Had u het niet even kunnen vragen of me tenminste even kunnen waarschuwen. Ik ben geen kind en ik woon hier ook. Die man is een vreemde! Straks vermoordt hij ons nog in onze slaap, of hij steelt de laatste juwelen. Misschien wordt hij wel dronken... of neemt hij vreselijke vrouwen mee naar huis.'

'Dan vragen we of hij wil weggaan, kalmeer een beetje, Zoya, hij lijkt erg aardig en erg verlegen. Hij is verleden jaar bij Verdun gewond geraakt en hij is onderwijzer.'

'Het kan me niets schelen wat hij is. Deze kamers zijn te klein om er een volslagen vreemde bij in te laten trekken en we verdienen voldoende geld met mijn dansen. Waarom moet dit?' Ze had het gevoel alsof ze haar huis door hem was kwijtgeraakt en ze was het liefst gaan zitten huilen. Het was de laatste slag die ze er nog bij kon hebben. Maar voor Eugenia was het de enige mogelijkheid. En ze had het Zoya niet verteld, omdat ze wel vermoedde hoe die zou reageren. Zoya's woede bevestigde dit vermoeden alleen maar. 'Ik kan niet begrijpen dat u zoiets hebt kunnen doen!'

'We hadden geen keus, kleintje. Misschien kunnen we over een tijdje iets anders doen. Maar op het moment niet.'

'Ik kan zelfs geen kopje thee meer in mijn nachtjapon gaan zetten.'

Haar ogen stonden vol tranen van woede en verdriet.

'Denk eens aan je nichtjes en hoe hun leven in Tobolsk eruit ziet.

Kun je niet net zo moedig zijn als zij?' De woorden bezorgden Zoya meteen een schuldgevoel en ze zakte langzaam in elkaar en zonk op de stoel neer waaruit haar grootmoeder net was opgestaan om naar het raam te lopen.

'Het spijt me, grootmoeder... ik wilde... ik was zo geschrokken...' Toen glimlachte ze en keek bijna ondeugend. 'Ik denk dat ik hem de doodsschrik op het lijf heb gejaagd. Hij is naar zijn kamer gerend en heeft de deur op slot gedaan nadat ik tegen hem heb staan schreeuwen.'

'Het is een heel aardige jongeman. Je moet morgen je excuses maar aanbieden.' Maar Zoya gaf haar geen antwoord, ze zat na te denken over hun toestand. Alles leek nog steeds zo akelig. Zelfs van Clayton hoorde ze niets meer. Hij had beloofd zo snel mogelijk naar Parijs te komen, maar daar was blijkbaar voorlopig nog geen sprake van. Ze schreef hem de volgende dag, maar ze vond het te gênant om over hun kostganger te praten. Hij heette Antoine Vallet en hij zag er heel angstig uit toen hij haar de volgende ochtend zag. Hij excuseerde zich uitvoerig, liep een lamp omver, brak bijna een vaas en struikelde toen hij haar voor liet gaan naar de keuken. Ze zag dat hij een verdrietige uitdrukking in zijn ogen had en ze kreeg bijna medelijden met hem, maar niet helemaal. Hij was het laatste bolwerk binnengedrongen dat ze hadden en ze stond helemaal niet te springen om dat met iemand te delen.

'Goedemorgen mademoiselle. Wilt u koffie?' vroeg hij en de geur in de keuken was heerlijk, maar ze schudde haar hoofd en mompelde iets tegen hem.

'Ik drink thee, dank u wel.'

'Het spijt me.' Hij staarde haar met ontzag en bewondering aan en liep zo snel mogelijk de keuken uit. Even later ging hij weg om les te geven. Maar toen ze die middag van haar repetities terugkwam was hij er ook weer en zat in de huiskamer aan het bureau werk na te kijken. Zoya sloeg de deur naar haar kamer dicht en liep nerveus op en neer terwijl ze naar haar grootmoeder keek.

'Ik begrijp dat dit betekent dat ik het bureau nooit meer kan gebruiken.' Ze had een brief aan Clayton willen schrijven.

'Ik ben ervan overtuigd dat hij daar niet de hele avond zal zitten, Zoya.' Maar ook haar grootmoeder bleef in haar kamer. Ze kon nergens meer alleen zijn, nergens meer haar gedachten de vrije loop laten en even niemand zien. Het leek plotseling onverdraaglijk en ze had spijt dat ze niet met het Russisch Ballet naar Portugal was gegaan, maar toen ze zich omdraaide zag ze tranen in Eugenia's ogen. Ze voelde zich direct heel schuldig en ze zakte op haar knieën en sloeg haar armen om haar heen.

'Het spijt me zo... ik weet niet wat er met me aan de hand is. Ik ben gewoon moe en nerveus.'

Maar Eugenia wist heel goed wat haar mankeerde. Clayton. Er was gebeurd wat zij had verwacht, hij was weggegaan om in de oorlog te vechten en Zoya had haar leven weer moeten oppakken zonder hem.

Het was wel zo goed dat er niets was gebeurd en dat hij een man van eer was, anders zou het nog moeilijker voor haar zijn geweest. Ze durfde Zoya niet te vragen of ze al iets van hem had gehoord. Ze hoopte haast dat hij haar niet zou schrijven.

Zoya ging naar de keuken en maakte eten voor haar grootmoeder en zichzelf klaar en toen de jonge onderwijzer steeds weer opkeek in de richting van de lekkere etensgeuren, liet Zoya zich vermurwen en nodigde hem voor het eten uit.

'Waar geeft u les in?' vroeg ze beleefd, zonder dat het haar werkelijk interesseerde. Ze zag dat zijn handen erg trilden, hij was steeds angstig en nerveus en ze vond dat hij meer dan alleen maar een mank been aan de oorlog had overgehouden. Hij leek aan één stuk door te trillen.

'Ik geef les in geschiedenis, mademoiselle. En ik heb begrepen dat u bij een balletgroep danst.'

'Ja,' zei ze kortaf. Ze was niet erg trots op de groep waar ze nu bij danste, het leek niet op het Russisch Ballet.

'Ik ben dol op ballet. Misschien kan ik wel eens naar u komen kijken.'

Ze wist dat hij verwachtte dat ze zou zeggen dat ze dat fijn zou vinden, maar ze kon het niet over haar lippen krijgen. Het lukte niet. 'Ik vind de kamer erg prettig,' zei hij tegen niemand speciaal en Eugenia glimlachte vriendelijk.

'We zijn blij dat u er bent.'

'Het eten smaakt heerlijk.'

'Dank u,' zei Zoya zonder hem aan te kijken. Hij sprak in een serie niet ter zake doende non sequiturs en Zoya vond hem steeds vervelender worden. Hij hinkte naderhand naar de keuken, probeerde haar te helpen met de afwas en daarna maakte hij een vuur in de zitkamer en irriteerde haar weer doordat hij het beetje stookhout dat ze hadden ook nog verspilde, maar toen hij het eenmaal aan het branden had gekregen, bleef ze om haar handen eraan te warmen. Op de kamers was het ijskoud.

'Ik ben een keertje in St. Petersburg geweest.' Hij sprak zachtjes vanaf het bureautje en durfde haar nauwelijks aan te kijken, ze was zo mooi en onstuimig. 'Het was er erg mooi.' Ze knikte en draaide hem haar rug toe met tranen in haar ogen en hij keek met een stil verlangen naar haar rug. Hij was voor de oorlog getrouwd geweest, maar zijn vrouw had hem in de steek gelaten voor zijn beste vriend en hun enige kind was aan longontsteking overleden. Hij had zijn eigen zorgen, maar Zoya wilde die niet horen. Voor haar was hij een man die aan een groot gevaar blootgesteld was geweest en het maar nauwelijks had overleefd. En in plaats van dat het hem sterker had gemaakt, had het hem bijna gebroken. Ze draaide zich langzaam om en keek hem aan, ze vroeg zich weer af waarom haar grootmoeder hem had genomen. Ze kon zich niet voorstellen dat hun situatie zo wanhopig was, maar ze wist dat het wel zo moest zijn anders had Eugenia het niet gedaan.

'Het is hier zo koud.' Het was gewoon een mededeling, maar hij stond meteen op en legde nog een houtblok op het vuur.

'Ik zal morgen nog wat stookhout halen, mademoiselle. Dat zal wel helpen. Wilt u nog een glas thee? Ik kan het wel even maken.'

'Nee, dank je.' Ze vroeg zich af hoe oud hij was, hij leek ergens midden dertig. Hij was in werkelijkheid eenendertig, maar zijn leven was niet bepaald gemakkelijk geweest.

En toen vroeg hij verlegen: 'Heb ik uw kamer in gebruik?' Dat zou een verklaring zijn geweest voor haar duidelijke ongenoegen over zijn aanwezigheid, maar ze schudde alleen haar hoofd en zuchtte. 'Een van onze bedienden is met ons meegekomen uit Rusland. Hij is in oktober gestorven.'

Hij knikte stil terwijl hij luisterde. 'Dat spijt me. Het zijn voor ons allemaal moeilijke tijden. Hoe lang bent u in Parijs?'

'Sinds april. We zijn direct na de revolutie weggegaan.'

Hij knikte weer. 'Ik ben de laatste tijd diverse Russen tegengekomen. Het zijn moedige, goede mensen.' Hij had eraan toe willen voegen: 'en u ook,' maar dat durfde hij niet. Haar ogen waren zo groot en helder en fel en als ze haar hoofd in de nek gooide, vlogen haar haren om haar heen als een heilig vuur. 'Nu ik hier toch ben, is er iets wat ik voor u zou kunnen doen? Ik wil graag helpen als ik kan. Ik kan boodschappen voor uw grootmoeder doen, als u dat wilt. Ik kook ook graag. Misschien kunnen we om de beurt koken?'

Ze knikte in stille berusting. Misschien was hij toch nog niet zo kwaad. Maar hij was er. En ze wilde hem niet. Hij pakte zijn papieren bij elkaar en ging naar zijn kamer, deed de deur achter zich dicht en Zoya stond alleen in de kamer naar het vuur te staren en aan Clayton te denken.

18

Naarmate de winter vorderde, werden de mensen hongeriger en armer, het weer slechter en er kwamen steeds meer emigranten naar Parijs. En dat betekende dat de juweliers steeds lagere prijzen gaven. Eugenia verkocht haar laatste stel oorbellen op de eerste december en ze was geschokt over het kleine bedrag dat ze ervoor kreeg. Ze hadden nu alleen nog maar Zoya's salaris en dat was nauwelijks voldoende om van te eten en de kamers van te betalen. Prins Markovski had zijn eigen zorgen. Zijn auto ging steeds weer stuk en hij leek iedere keer dat ze hem zagen magerder en hongeriger. Hij had het nog steeds dapper over betere tijden en vertelde over de nieuw aangekomenen.

In deze armoede en bittere kou en gebrek aan voedsel was Eugenia zeer dankbaar voor hun kostganger. Hij kon de huur nauwelijks betalen van zijn magere salaris, maar desondanks kreeg hij het toch steeds voor elkaar om iets extra's mee te brengen, een half broodje, of een stuk hout of boeken voor Eugenia. Hij vond zelfs een paar Russische boeken, arme emigranten hadden waarschijnlijk hun boeken verkocht voor een armzalig stuk brood. Maar hij dacht altijd aan Zoya en Eugenia en hij kwam heel dikwijls met iets voor Zoya thuis. Hij had haar eens horen zeggen dat ze zo dol op chocolade was en hij had een klein reepje chocola op de kop weten te tikken.

Naarmate de weken voorbij gingen, werd ze vriendelijker tegen hem, dankbaar voor zijn geschenken, maar nog dankbaarder voor de vriendelijkheid die hij ten opzichte van de gravin ten toon spreidde. Ze begon last van reumatiek in haar knieën te krijgen en het op en neer lopen van de trap was pure ellende voor haar. Op een middag kwam Zoya na een repetitie thuis en ze zag hoe hij haar grootmoeder de trap opdroeg. En dat was voor hem, met zijn gewonde been, geen kleinigheid maar hij klaagde nooit. Hij was er altijd op uit om meer te doen en Eugenia was bijzonder op hem gesteld geraakt. Ze had ook wel gemerkt dat hij een enorm zacht plekje voor Zoya had. Ze zei het een keer tegen het meisje, maar Zoya zei dat ze daar niets van had gemerkt.

'Ik begrijp niet hoe je zoiets niet kunt zien, kleintje.' Maar Zoya maakte zich meer zorgen om het verschrikkelijke hoesten van haar grootmoeder. Ze had al weken een kou onder de leden en Zoya was bang voor de Spaanse griep die ook Feodor te veel was geworden, of de verschrikkelijke tuberculose die Parijs in zijn greep had. Zelfs haar eigen gezondheid was niet meer wat het geweest was. Met zo weinig eten en zo hard werken, was ze verschrikkelijk mager geworden en haar meisjesachtige gezichtje was plotseling veel ouder geworden.

'Hoe is het vanavond met je grootmoeder?' vroeg Antoine op een avond toen ze samen in de keuken stonden te koken. Dat was nu een ritueel dat zich iedere avond herhaalde. Ze deden het niet meer om de beurt, maar kookten samen en als zij moest werken kookte hij voor Eugenia en zichzelf. Vaak kocht hij het eten ook onderweg naar huis van het spaarzame geld dat hij verdiende met lesgeven. Zijn beetje spaargeld slonk snel, net zoals bij iedereen in die dagen in Parijs. 'Ze was zo bleek vanmiddag.' Antoine keek Zoya bezorgd aan terwijl zij twee oude penen doorsneed om met zijn drieën te delen. Ze kon die soep niet meer zien, maar het was hét enige dat ze bijna iedere avond aten, het was de gemakkelijkste manier om de slechte kwaliteit van het vlees en het bijna absolute gebrek aan groente te verdoezelen.

'Ik maak me zorgen over haar gehoest, Antoine.' Zoya keek hem even aan. 'Ik geloof dat het erger wordt, wat vind jij?' Hij knikte met een ongelukkig gezicht en gooide twee kleine stukjes vlees in de pan waarin Zoya de peen in een waterig bouillonnetje aan de kook bracht. Er was vanavond geen brood. Het kwam goed uit dat ze geen honger hadden. 'Ik denk dat ik haar morgen eens meeneem naar de dokter.' Maar dat konden ze zich eigenlijk ook niet veroorloven en ze hadden niets meer wat ze konden verkopen, alleen de laatste sigarettenkoker van haar vader en drie zilveren souvenirdoosjes die van haar broer waren geweest, maar Eugenia had haar beloofd dat ze die niet zouden verkopen.

'Ik ken een dokter op de Rue Godot de Mauroy, als je die wilt. Hij is goedkoop.' Hij aborteerde prostituées, maar hij was beter dan de meesten. Antoine was al een paar keer voor zijn been naar hem toe geweest en hij had hem goed en sympathiek gevonden. Hij had veel last van de bittere kou en het vochtige winterse weer. Zoya had wel gemerkt dat hij slechter liep, maar hij zag er beter uit dan toen hij pas bij hen woonde. Het leek hem goed te doen om bij fatsoenlijke mensen te wonen en zich zorgen over haar grootmoeder te maken. Het kwam niet bij haar op dat zijn gevoelens voor haar hem overeind hielden en 's nachts lag hij in bed en droomde van het meisje dat naast Eugenia in de andere kamer lag.

'Hoe was het vandaag op school?' vroeg ze terwijl ze wachtte tot de soep kookte. Haar ogen keken nu vriendelijker als ze hem aankeek. Hij durfde haar nu zelfs af en toe te plagen en dat deed haar vaag aan haar broer denken. Hij was geen knappe man, maar hij was intelligent en belezen en hij had een prettig gevoel voor humor. Dat hielp tijdens de luchtaanvallen en de koude avonden en het vergoedde het gebrek aan voedsel, warmte en de andere pleziertjes van het leven.

'Goed. Maar ik verlang naar de vakantie. Dan kan ik ook weer een beetje bijlezen. Heb je zin om eens naar de schouwburg te gaan? Ik ken iemand die ons wel in de Opéra-Comique zal laten, als je dat zou willen proberen.' Dit deed haar aan Clayton denken en de prettige zomerdagen. Ze had al een tijdje niets meer van hem gehoord en vermoedde dat hij het druk had bij generaal Pershing die de hele Franse veldtocht aan het voorbereiden was. Zoya wist dat het geheim was. De hemel mocht weten wanneer ze hem weer zou zien, als ze hem al ooit weer zou zien. Maar daar was ze nu aan gewend. Ze had al van zoveel mensen van wie ze hield afscheid moeten nemen. Het was moeilijk je voor te stellen van iemand te houden zonder hem weer te verliezen. Ze dwong zichzelf niet aan Clayton te denken en op Antoines vraag om mee naar de schouwburg te gaan terug te komen.

'Ik zou graag eens naar een museum gaan.' Hij was prettig gezelschap en bijzonder beschaafd, hoewel niet van hetzelfde niveau als haar Russische vrienden. Maar op zijn eigen rustige manier en dat was net zo plezierig.

'Zodra de school uit is, gaan we. Hoe is het met de soep?' informeerde hij en ze lachte.

'Net zo beroerd als altijd.'

'Ik wilde dat we wat fatsoenlijke kruiden konden krijgen.'

'Ik wilde dat we echte groente en fruit konden krijgen. Als ik nog een oude peen zie, ga ik gillen. Als ik aan het eten vroeger in St. Petersburg denk, kan ik wel huilen. Ik dacht er toen nooit bij na. Weet je, ik heb de afgelopen nacht zelfs over eten gedroomd.'

Hij had de afgelopen nacht over zijn vrouw gedroomd, maar dat vertelde hij haar niet. Hij knikte alleen maar en hielp haar de tafel te dekken.

'Hoe is het trouwens met je been?' Ze wist dat hij er niet graag over sprak, maar ze had er al meer dan eens een warme kruik op gelegd, die hij dan later mee naar bed had genomen. Hij zei dan dat dit hielp. 'De kou doet het geen goed, wees maar blij dat je nog jong bent. Je grootmoeder en ik zijn niet zo gelukkig.' Hij glimlachte en keek hoe ze de dunne soep op drie lelijke gebarsten borden schepte. Ze kon wel huilen als ze aan het mooie porselein dacht waar ze in het Fontankapaleis van hadden gegeten. Er was zoveel dat ze als heel gewoon hadden beschouwd en dat nu voorbij was. Het was afschuwelijk om aan te denken. Antoine klopte op de deur van hun slaapkamer om Eugenia aan tafel te helpen. Maar hij keek ongerust toen hij alleen terugkwam en over de keukentafel naar Zoya keek. 'Ze zegt dat ze geen honger heeft. Zal ik vanavond nog een dokter voor haar halen?' Zoya aarzelde even en dacht erover na. Een avondvisite aan huis zou duurder zijn dan een bezoek op het spreekuur.

'Laten we even wachten tot na het eten. Misschien is ze gewoon moe. Ik zal haar zo wel wat thee brengen. Ligt ze in bed?'

Hij schudde bezorgd zijn hoofd. 'Ze zit in de stoel te doezelen met haar breiwerk.' Ze had al maanden aan dezelfde lap zitten werken en beloofd dat het op een dag een trui voor Zoya zou worden.

Ze aten samen en raakten alsof ze het zo hadden afgesproken het derde bord niet aan, hoeveel honger ze ook hadden. Er bestond een kans dat Eugenia haar eten toch nog wilde hebben.

'Hoe was de repetitie?' Hij was altijd in haar werk geïnteresseerd en ook al was hij niet knap, er lag toch een jongensachtige blik in zijn ogen. Hij had dun blond haar dat zorgvuldig in het midden gescheiden was en ze had allang gezien dat hij prettige handen had. Ze trilden niet meer en ook al had hij steeds pijn in zijn been, hij was niet meer zo nerveus.

'Goed. Ik wilde alleen dat het Russisch Ballet terugkwam. Ik mis het dansen met hen zo. Deze mensen weten niet wat ze doen.' Maar ze verdiende er geld voor eten mee. En een baan was iets wat je je in de winter van 1917 in Parijs niet kon veroorloven te verliezen.

'Ik kwam vandaag een paar mensen tegen in een café die het over de staatsgreep in Rusland van vorige maand hadden. Het was een eindeloze discussie over Trotski en Lenin en de Bolsjevieken met twee pacifisten. Ze werden zo nijdig dat ze dreigden elkaar in elkaar te slaan.' Hij grinnikte ondeugend. 'Het was pacifisme op zijn best. Ik heb van die discussie genoten.' Rond die tijd waren er veel vijandige gevoelens ten opzichte van de Bolsjevieken en Antoine was het net als vele anderen met de pacifisten eens.

'Ik vraag me af wat dat voor de Romanovs inhoudt,' zei Zoya, haar angsten hardop uitend. 'Ik heb lang niets uit Siberië gehoord.' Ze maakte zich er zorgen over, maar misschien kon dokter Botkin haar brieven niet naar Masjka krijgen. Daar moest ze rekening mee houden en geduldig op haar antwoord wachten. Alles vergde geduld tegenwoordig. Iedereen wachtte op betere tijden. Ze hoopte alleen dat ze het allemaal zouden halen. Er was zelfs sprake van dat Parijs aangevallen zou worden, ook al was dat moeilijk te geloven met Engelse en Amerikaanse troepen die zich door heel Frankrijk bevonden. Maar na wat ze pas negen maanden daarvoor in Rusland had meegemaakt, wist ze dat alles mogelijk was.

Ze stond op en nam het overgebleven bord soep mee naar de kamer van haar grootmoeder, maar na een paar minuten kwam ze weer terug en praatte zachtjes tegen Antoine in de keuken. 'Ze slaapt. Misschien kunnen we haar maar beter laten slapen. Ik zal een deken over haar heen leggen om haar warm te houden.' Het was een van de dekens die Clayton hun de afgelopen zomer had gegeven. 'Vergeet niet om me de naam van die arts te geven voor je naar school gaat.'

Hij knikte en keek haar vragend aan. 'Zal ik met je meegaan?' Maar ze schudde haar hoofd, ze was nog steeds bijzonder onafhankelijk. Ze was niet zo ver gekomen, praktisch op eigen krachten om nu van een ander afhankelijk te zijn, zelfs niet van iemand als deze kostganger.

Ze deed de afwas en ging zo dicht mogelijk bij de haard in de zitkamer zitten, terwijl ze haar handen warmde en hij naar haar keek. Het vuur schoot sterretjes in haar haren en haar groene ogen leken wel te dansen. Niet in staat er weerstand tegen te bieden, ging hij dicht bij haar staan, gedeeltelijk om warm te worden en gedeeltelijk om gewoon dichtbij haar te zijn.

'Je hebt zulk mooi haar...' Hij zei het zonder erbij te denken en begon te blozen toen ze hem verbaasd aankeek.

'Jij ook,' plaagde ze hem en dacht aan de beledigende opmerkingen die ze zo graag met Nikolaj uit had gewisseld. 'Sorry... ik wilde niet grof zijn... ik dacht even aan mijn broer.' Ze staarde peinzend in het vuur en Antoine keek naar haar.

'Hoe was hij?' Zijn stem klonk vriendelijk en hij had het gevoel dat zijn hart zou breken. Hij verlangde er zo naar zijn hand uit te strekken en haar aan te raken.

'Hij was geweldig... attent en grappig en moedig en dapper en heel, heel knap. Hij had donker haar, net als mijn vader en groene ogen.' En plotseling lachte ze om een herinnering. 'Hij was dol op danseressen.' Dat waren meer leden van de koninklijke familie geweest, niet alleen Nikolaj. 'Maar hij zou nu woedend op mij zijn.' Ze keek Antoine aan met een verdrietig glimlachje. 'Hij zou woedend over mijn dansen zijn...' Haar gedachten gleden weer weg en Antoine bleef haar aankijken.

'Ik weet zeker dat hij het zou begrijpen. We doen allemaal wat we kunnen om te overleven. We hebben geen keus. Jullie moeten elkaar wel erg na hebben gestaan.'

'Ja.' En toen zomaar: 'Mijn moeder is krankzinnig geworden toen ze hem hadden vermoord.' Haar ogen stonden vol tranen toen ze eraan dacht hoe hij dood was gebloed in hun hal en haar grootmoeder tevergeefs had geprobeerd de wonden met haar onderrokken te stelpen en hem te redden. Ze kon er bijna niet aan denken en Sava kwam voorzichtig te voorschijn en likte haar handen en dwong haar op die manier om het heden weer onder ogen te zien.

Zo zaten ze lange tijd. Hij had de enige stoel in de kamer erbij gepakt en ze zaten bij het vuur, elk verdiept in zijn eigen gedachten tot Antoine een beetje moediger werd. 'Wat wil je verder met je leven doen? Heb je daar ooit over nagedacht?'

Ze keek verbaasd bij deze vraag. 'Dansen, denk ik.'

'En daarna?' Hij was nieuwsgierig naar haar en hij had niet vaak de kans om alleen met haar te zijn, zonder Eugenia erbij.

'Vroeger dacht ik aan trouwen en kinderen krijgen.'

'En nu? Nu niet meer?'

'Niet vaak meer. De meeste danseressen trouwen niet. Ze dansen tot ze erbij neervallen, of ze gaan lesgeven, dat hangt af van wat het eerst komt.' De meeste grote dansers die zij kende waren nooit getrouwd en ze wist niet zeker of haar dat veel kon schelen. Er was niemand met wie ze zou willen trouwen. Clayton was alleen maar een vriend, prins Markovski was te oud en de mannen in haar groep kwamen niet in aanmerking en ze kon zich al helemaal niet voorstellen dat ze met Antoine zou trouwen. En verder was er niemand. Bovendien moest ze voor Eugenia zorgen.

'Je zou een geweldige echtgenote zijn.' Hij zei het zo ernstig dat ze lachte.

'Mijn broer zou je voor gek hebben uitgemaakt. Ik ben een verschrikkelijk slechte kokkin, ik haat naaien. Ik kan niet waterverven of breien. Ik weet niet of ik geschikt ben voor het huishouden, niet dat dit erg belangrijk is op het moment...' Ze glimlachte bij de gedachte en hij keek haar aan.

'Er is meer in een huwelijk dan koken en naaien.'

'Nou, ik weet zeker niet of ik daar dan wel goed in zou zijn.' Ze bloosde en lachte en hij bloosde ook. Hij was gemakkelijk te shockeren en zij had hem geshockeerd.

'Zoya!'

'Sorry.' Maar ze keek eerder geamuseerd dan berouwvol en hij aaide Sava. Zelfs Sava was mager geworden van de schamele resten van hun eten.

'Misschien zal iemand je op een dag vragen het dansen op te geven.' Hij had het niet begrepen, haar passie voor dansen was niet zo groot. Ze had alleen geen keus. Ze moest werken om zichzelf en Eugenia in leven te houden en het was het enige dat ze kon. En dat was tenminste iets.

'Ik kan grootmoeder maar beter in bed stoppen, anders zijn haar knieën morgen helemaal verschrikkelijk.' Ze stond op en rekte zich uit. Sava liep achter haar aan naar de slaapkamer. Eugenia was al wakker geworden en bezig haar nachtjapon aan te trekken. 'Wilt u uw soep, grootmoeder?' Die stond nog in de keuken, maar ze schudde haar hoofd met een vermoeide glimlach.

'Nee, liefje, ik ben te moe om te eten. Bewaar het maar voor morgen.' Terwijl heel Parijs honger leed zou het zonde zijn om het weg te gooien. 'Wat heb je gedaan?'

'Gepraat met Antoine.'

'Hij is aardig.' Ze keek Zoya veelbetekenend aan, maar die scheen het niet te merken.

'Hij heeft me de naam van een dokter in de Rue Godot de Mauroy gegeven. Ik zou daar morgen voor de repetitie even met u naar toe willen.'

'Ik heb geen arts nodig.' Ze vlocht haar haren en even later klom ze moeizaam in bed. De kamer was koud en de pijn in haar knieën was heel erg.

'Ik vind die hoest van u erg naar klinken.'

'Op mijn leeftijd is het een zegen als je nog kunt hoesten. Ik leef tenminste nog.'

'Praat niet zo.' Dit soort dingen zei ze pas sinds Feodor gestorven was. Zijn dood had haar zwaar getroffen, dat en het feit dat ze wist dat er bijna geen geld meer was.

Zoya deed haar nachtjapon aan en draaide het licht uit. Ze ging dicht bij haar grootmoeder liggen om haar warm te houden in de koude decembernacht.

19

De dokter zei dat het hoesten van Zoya's grootmoeder alleen maar hoesten en geen tuberculose was. Dat goede nieuws was het geld waard, maar Zoya moest hem bijna hun allerlaatste beetje geld geven. Zelfs zijn lage honorarium was te veel voor hun lege portemonnee. Maar ze zei er niets over tegen Eugenia toen prins Markovski hen weer naar hun kamers terugreed. Hij keek Zoya een paar keer veelbetekenend aan, maar Zoya negeerde het en liet hem bij haar grootmoeder achter terwijl zij naar haar repetitie ging. Toen ze die avond thuiskwam, vond ze dat haar grootmoeder er een beetje beter uitzag. De dokter had haar wat medicijn tegen het hoesten gegeven en dat scheen te helpen.

Antoine stond al in de keuken te koken. Hij had die avond een kip meegenomen en dat was een grote en zeldzame verrassing, het betekende dat ze niet alleen vandaag te eten zouden hebben, maar er morgen ook nog soep van zouden hebben. Toen ze de tafel voor hen drieën dekte, vroeg ze zich af of Masjka onder dezelfde omstandigheden moest leven. Misschien was een kip nu ook voor haar pure luxe. Als ze bij elkaar waren geweest hadden ze erom kunnen lachen. Maar nu was er niemand om mee te lachen.

'Hallo Antoine.' Ze glimlachte tegen hem en bedankte hem voor de naam van de arts.

'Je had er geen geld aan moeten uitgeven,' verweet Eugenia haar vanuit een stoel bij het haardvuur. Vladimir had stookhout gebracht. Het was plotseling een dag van onverwachte rijkdom.

'Doe niet zo gek, grootmoeder.'

Ze genoten alle drie van de kip in de bouillon, die hij had opgediend, en naderhand zat Zoya thee met hen te drinken bij het haardvuur. Toen haar grootmoeder naar bed ging, bleef Antoine weer bij haar om te praten. Dat gebeurde steeds vaker, maar het was beter dan helemaal niet te kunnen praten. Hij had het over Kerstmis toen hij nog een kind was en zijn ogen glansden terwijl ze praatten. Hij was zo graag bij haar.

'Ons kerstfeest is later dan dat van jullie. Wij vieren het de zesde januari.'

'Dat is Driekoningen.'

'Er zijn dan overal in Rusland schitterende optochten. Of liever gezegd, die waren er. Ik denk dat we hier wel naar de Russische kerk zullen gaan.' In zekere zin verlangde ze ernaar en aan de andere kant wist ze dat ze het heel naar zou vinden. Al die verloren zielen die daar bij elkaar zouden staan in het kaarslicht en aan hun verloren wereld zouden denken. Ze was er niet van overtuigd dat ze er tegen zou kunnen, maar ze wist dat haar grootmoeder erop zou staan om te gaan. Er zouden dit jaar zeker geen cadeaus zijn. Ze hadden geen cent over om iets te kopen.

Maar toen Kerstmis kwam, verraste Antoine haar. Hij had een warme sjaal en een paar warme handschoenen gekocht en een heel klein flesje parfum waar ze het wel eens over had gehad. Het was de parfum die haar het meest ontroerde en waardoor de tranen haar in de ogen sprongen. Het was Lilas, waar Masjka ook zo dol op was en dat ze maanden geleden aan haar had gegeven. Ze haalde het dopje van het flesje en de zoete geur bracht het gevoel en de geur terug van alles waar ze van had gehouden en van haar geliefde Masjka. De tranen rolden langzaam over haar wangen toen ze hem aankeek en zonder erbij na te denken gooide ze met een kinderlijk gebaar haar armen om zijn hals en kuste hem. Het was een zusterlijke kus, maar zijn hele lichaam trilde toen ze zo dicht bij hem was. Zelfs Eugenia zat er met tranen in haar ogen naar te kijken. Hij was niet wat ze vroeger voor Zoya gewild zou hebben, maar hij was een fatsoenlijke, hardwerkende man en ze wist dat hij goed voor haar zou zorgen. Hij had de vorige dag met haar gesproken en ze had hem haar zegen gegeven. Ze voelde zich iedere dag zwakker worden en ze was doodsbenauwd dat als ze hier zou sterven er niemand zou zijn die voor Zoya zou zorgen. Ze moest nu met hem trouwen, al was het maar om haar grootmoeder rust te geven. Maar Zoya had geen idee van hun plannen toen ze hem hartelijk voor het parfum bedankte. Hij had haar grootmoeder een geborduurde sjaal en een boek met Russische gedichten gegeven. Zoya voelde zich een beetje opgelaten dat ze voor hem alleen maar een nieuw aantekenboekje en een boek over Rusland hadden gekocht. Ze had het bij een boekhandel op de Quai d'Orsay gevonden, maar het was in het Frans en ze had gedacht dat hij het leuk zou vinden. Maar niet half zo fijn als zij haar parfum vond.

Haar grootmoeder verdween stilletjes met haar cadeaus en deed de slaapkamerdeur zachtjes dicht terwijl ze hem in stilte succes wenste en bad dat Zoya zo verstandig zou zijn om hem te nemen.

'Je moet iedere cent die je had eraan hebben uitgegeven,' bestrafte ze hem terwijl ze in het vuur porde met een lange metalen pook eh Sava kwispelde en keek haar aan. 'Dat was gekkenwerk, maar heel lief, Antoine. Dank je wel. Ik zal die parfum alleen voor heel speciale gelegenheden gebruiken.' Ze had al besloten om het twee weken later met het Russische kerstfeest te gebruiken. Ze wilde het niet voor die tijd verspillen.

Hij ging in een stoel tegenover haar zitten en haalde diep adem terwijl hij al zijn moed verzamelde. Hij was dertien jaar ouder dan zij, maar hij was in zijn hele leven nog niet zo bang geweest. Zelfs Verdun was niet zo angstaanjagend geweest als Zoya nu.

'Ik wilde eens met je praten over een speciale gelegenheid, Zoya, nu je het er toch over hebt.' Hij voelde zijn handen klam worden toen ze hem bevreemd aankeek.

'Wat bedoel je?'

'Ik bedoel...' Hij voelde zijn hart bonken. 'Ik bedoel... dat ik van je houd.' Ze kon de woorden nauwelijks horen, maar ze staarde hem verbaasd aan.

'Dat je wat?'

'Ik houd van je. Ik heb van je gehouden vanaf de dag dat ik hier ben gekomen. Ik dacht dat je het op de een of andere manier wel had vermoed.'

'Waarom zou ik?' Ze keek zowel verschrikt als boos. Hij had alles bedorven. Hoe konden ze vrienden zijn als hij zo raar ging doen? 'Je kent me niet eens!'

'We wonen nu al twee maanden samen. Dat is lang genoeg. Er hoeft niet zoveel te veranderen. We zouden hier kunnen blijven wonen, alleen kom je dan bij mij slapen.'

'Wat heerlijk.' Ze stond op en begon heen en weer te lopen. 'Een kleine verandering van kamer en we gaan gewoon door zoals altijd. Hoe kun je het zelfs maar voorstellen? We komen allemaal om van de honger, we hebben geen van allen een cent en jij wilt trouwen. Waarom? Waarom? Ik houd niet van je, ik ken je niet eens en jij mij evenmin... Antoine, we zijn vreemden voor elkaar!'

'We zijn geen vreemden, we zijn vrienden. En de beste huwelijken beginnen vaak op die manier.'

'Dat geloof ik niet. Ik wil houden van de man waar ik mee trouw -ik wil dol op hem zijn, helemaal gek van hem zijn. Ik wil dat het heerlijk en romantisch is.'

Hij keek heel verdrietig toen ze zo tegen hem stond te schreeuwen, maar ze schreeuwde meer tegen het noodlot dat hen samen had gebracht dan tegen de man die haar lievelingsparfum voor haar had gekocht.

'Je grootmoeder denkt ook dat we gelukkig kunnen worden.' Maar dat had hij beter niet kunnen zeggen. Ze liep de kamer door en kon haar woede nauwelijks onder controle houden.

'Trouw dan met mijn grootmoeder! Ik wil niet trouwen! Nu niet! Iedereen om ons heen is ziek en koud en gaat dood. Iedereen lijdt honger, is arm en ellendig. Wat een manier om een nieuw leven te beginnen!'

'Je zegt dus eigenlijk dat je niet van me houdt.' Hij ging stilletjes zitten en was bereid dat te aanvaarden. Plotseling kalmeerde ze door zijn rustige gedrag. Ze ging tegenover hem zitten en nam zijn handen in haar eigen warme handen.

'Nee, dat is zo. Maar ik vind je wel aardig. Ik dacht dat je een vriend van me was. Ik heb er nooit aan gedacht dat er meer achter zat. Niets ernstigs in ieder geval. Je hebt nooit gezegd...' De tranen sprongen in haar ogen.

'Ik was bang. Wil je erover denken, Zoya?'

Maar ze schudde verdrietig haar hoofd. 'Antoine, dat kan ik niet doen. Dat zou tegenover geen van ons beiden eerlijk zijn. We verdienen meer dan dit.' Ze keek eens rond en toen weer naar hem. 'En als we van elkaar hielden, zou dit alles niets geven. Maar nu wel. Ik houd gewoon niet van je.'

'Je zou het kunnen proberen.' Hij leek zo jong, ondanks zijn verwondingen en zijn verliezen.

'Nee, dat kan ik niet. Het spijt me...' Ze liep de kamer uit en deed zachtjes de deur dicht. Het parfum, de sjaal en de handschoenen lagen op tafel. Hij keek om zich heen, draaide de lichten uit en ging naar zijn eigen slaapkamer. Misschien zou ze nog van gedachten veranderen. Misschien zou haar grootmoeder haar kunnen overtuigen. Die had het een heel verstandig plan gevonden. Maar hij wist dat het niet uit liefde, maar uit wanhoop was geboren.

'Zoya?' Haar grootmoeder zat vanuit haar bed naar haar te kijken terwijl ze zich uitkleedde. Eugenia kon haar gezicht niet zien, maar ze vermoedde instinctief dat ze huilde. En toen Zoya zich omdraaide in haar nachtjapon, schoten haar groene ogen vuur.

'Waarom heeft u dat gedaan, grootmoeder? Waarom heeft u hem aangemoedigd om dat te doen? Het was wreed tegenover ons allebei.' Ze dacht aan de pijn in Antoines ogen en voelde zich verschrikkelijk. Maar niet verschrikkelijk genoeg om uit medelijden met hem te trouwen. Ze moest ook aan zichzelf denken. En ze wist dat ze niet van hem hield.

'Het is niet wreed, het is verstandig. Je moet met iemand trouwen en hij zal voor je zorgen. Hij is een onderwijzer, hij is fatsoenlijk en hij houdt van je.'

'Ik houd niet van hem.'

'Je bent een kind. Je weet niet wat je wilt.' Ze vermoedde ook dat Zoya nog over Clayton droomde, een man die meer dan twee keer zou oud was als zijzelf en van wie ze sinds november niets meer had gehoord.

'Ik wil houden van de man met wie ik trouw, grootmoeder. Is dat teveel gevraagd?' De tranen rolden over haar wangen toen ze in de enige stoel die de kamer rijk was ging zitten en Sava tegen zich aan trok.

'Normaal gesproken niet. Maar onder de gegeven omstandigheden wel. Je moet verstandig zijn. Ik ben oud en ziek. Wat moet je doen als ik sterf? Hier alleen achterblijven en dansen? Je zult oud en hard en bitter worden. Hou toch op met die onzin. Accepteer hem en leer van hem te houden.'

'Grootmoeder! Hoe kunt u zoiets zeggen!'

'Omdat ik al heel lang heb geleefd. Lang genoeg om te weten wanneer je moet vechten en wanneer je je over moet geven en wanneer je een compromis met je hart moet sluiten. Dacht je soms dat ik je niet graag getrouwd zou zien met een knappe prins in St. Petersburg in een huis zoals Fontanka? Maar er zijn geen prinsen meer, ze besturen allemaal taxi's. Fontanka is weg, Rusland is weg. Dit is alles wat nog over is, Zoya, misschien wel voor altijd. Je zult je moeten aanpassen. Ik wil je niet alleen laten. Ik wil weten dat er voor je wordt gezorgd.'

'Kan het u niet schelen dat ik niet van hem houd?' Eugenia schudde verdrietig haar hoofd. 'Dat geeft niet, Zoya. Nu niet. Trouw met hem. Ik denk niet dat je er spijt van zult krijgen.' Maar hij is lelijk, had ze wel willen schreeuwen... hij is kreupel en loopt mank... maar diep in haar hart wist ze dat die dingen niets zouden geven als ze van hem hield. Het leven met Antoine zou altijd verdrietig zijn, het zou altijd minder zijn dan ze wilde. En als ze eraan dacht kinderen van hem te krijgen, kon ze wel huilen. Ze wilde zijn kinderen niet, ze wilde hem niet. Ze kon het niet.

'Ik kan het niet.' Ze had het gevoel dat ze zou stikken.

'Je kunt het wel. En je moet ook. Voor mij, Zoya... doe het voor mij, voordat ik sterf. Laat me weten dat je veilig bent bij een man die je zal beschermen.'

'Beschermen tegen wat? Tegen verhongeren? We Verhongeren hier allemaal met elkaar. Daar kan hij niets aan veranderen. En het kan me niet schelen. Ik zou liever verhongeren dan met een man trouwen van wie ik niet houd.'

'Wees niet te definitief, kleintje. Denk er eens over. Geef het een beetje tijd. Alsjeblieft... voor mij...' Haar ogen smeekten en Zoya snikte het uit alsof haar hart brak. Maar de volgende ochtend waren er geen tranen. Ze sprak de volgende ochtend eerst met Antoine.

'Ik wil dat je goed weet dat ik niet met je wil trouwen, Antoine. Ik wil vergeten dat dit ooit is gebeurd.'

'Dat kan niet. Ik kan hier niet wonen, samen met jou in de wetenschap dat ik je zo graag wil hebben.'

'Dat heb je tot nu toe ook gedaan.' Ze werd plotseling bang dat ze hun kostganger zouden verliezen.

'Dat was anders. Je wist het niet, nu wel.'

'Ik kan doen alsof je het nooit hebt gezegd.' Ze keek hem angstig en kinderlijk aan en hij glimlachte verdrietig tegen haar.

'Dat werkt niet. Weet je het zeker, Zoya? Kun je er niet nog een tijdje over denken?'

'Nee. Ik wil je geen valse hoop geven. Ik kan niet met je trouwen. Dat wil ik niet. Nooit.'

'Is er iemand anders?' Hij wist dat ze een Amerikaanse vriend had gehad, maar hij dacht dat dit niet ernstig was geweest.

'Nee, niet op die manier. Dat was alleen maar een droom. Maar als ik mijn dromen nu opgeef, heb ik niets meer. Dat is alles wat ik nog heb.'

'Misschien wordt het allemaal wel beter na de Oorlog. Misschien kunnen we dan wel eigen kamers vinden.' Zijn dromen waren zo bescheiden en de hare zo groots. Ze schudde haar hoofd en dit keer geloofde hij haar.

'Antoine, ik kan het niet. Je moet me geloven.'

'Dan moet ik verhuizen.'

'Alsjeblieft... doe dat niet... ik zweer je dat ik uit je buurt zal blijven. Grootmoeders hart zal breken als je gaat.'

'En jouw hart, Zoya?' Ze keek hem zwijgend aan. 'Zul jij me missen?'

'Ik dacht dat je mijn vriend was, Antoine,' zei ze verdrietig.

'Dat ben ik. Dat zal ik altijd zijn. Maar ik kan niet hier blijven.' Hij had nog wel enige trots, en toen hij die middag zijn koffers pakte, raakte Zoya in paniek. Ze smeekte hem te blijven, ze beloofde hem alles, behalve een huwelijk. Zonder zijn hulp bij de huur en het eten zou alles nog wanhopiger worden. 'Dat kan ik niet helpen,' was zijn enige antwoord. Eugenia praatte zelfs met hem, bezwoer hem dat ze met Zoya zou praten, maar hij wist wel beter. Hij had Zoya's ogen gezien en haar woorden gehoord. En ze had gelijk. Ze kon niet met een man trouwen van wie ze niet hield. Zo'n soort vrouw was ze niet. 'Het is beter dat ik wegga. Ik ga morgen naar een andere kamer kijken.'

'Ze is zo dom.' En dat vertelde ze haar die avond nog eens. Ze was de enige kans die ze op een huwelijk had aan het verspelen.

'Het kan me niet schelen al trouw ik nooit,' zei Zoya opnieuw in tranen. En toen ze de volgende ochtend opstond had Antoine een brief achtergelaten, zijn spullen gepakt en was verdwenen. Er lagen drie bankbiljetten op tafel en in die brief wenste hij hun een gelukkig leven en hij had het flesje parfum dat hij haar voor Kerstmis had gegeven er boven op gezet.

Eugenia huilde toen ze het zag en Zoya stopte de drie bankbiljetten zwijgend in haar tas.

20

De volgende twee weken waren heel somber in de kamers bij het Palais Royal. Het ballet ging drie weken dicht en ondanks het feit dat ze via Vladimir kenbaar maakten een kamer te huur te hebben, kwam er geen nieuwe kostganger. Eugenia leek in korte tijd veel ouder geworden door haar verontwaardiging over Zoya's houding en hoewel haar hoesten veel minder was, leek ze toch langzaam weg te teren. Ze verweet Zoya bijna dagelijks de situatie met Antoine en hun financiële situatie werd kort na Nieuwjaar zo wanhopig dat Eugenia de trappen afstrompelde en zich door Vladimir naar de juwelier op de Rue Cambon liet rijden.

Het was de rit nauwelijks waard, maar ze hadden geen keus. Ze maakte het pakje dat ze had meegenomen voorzichtig open en liet Konstantins gouden sigarettenkoker zien en de drie souvernirdoosjes van Nikolaj. Ze waren bedekt met zijn emaille militaire emblemen, gegraveerd met leuke opschriften en namen van zijn vrienden. Op de een stond een kikkertje, op de ander een serie witte emaille olifanten. Ze verwoordden alles wat hem dierbaar was geweest of iets voor hem betekend had. Het waren geschenken van zijn vrienden geweest. Ze had zichzelf en Zoya lang geleden beloofd dat ze die doosjes nooit zou verkopen.

De juwelier herkende het onmiddellijk als stukken van Fabergé, maar hij had al tientallen van dergelijke dingen gezien.

'Ik kan u er niet veel voor geven,' excuseerde hij zich en toen hij het bedrag opschreef sprongen de tranen haar in de ogen, maar ze hadden geld nodig om te eten. En ze had zo gehoopt ze te kunnen houden. 'Het spijt me, madame.'

Ze boog zwijgend en waardig haar hoofd, woorden schoten haar te kort en ze accepteerde het luttele bedrag dat hij haar bood. Het zou nauwelijks voldoende zijn om een week van te leven en dan moesten ze niets extra's doen.

Prins Vladimir merkte dat de oude dame erg bleek was toen ze weer te voorschijn kwam, maar hij stelde geen indiscrete vragen. Hij reed haar gewoon naar huis en stopte onderweg even zodat ze brood en een magere kip kon kopen. Zoya stond op hen te wachten toen ze terugkwamen. Ze zag er gelaten, maar erg knap uit.

'Waar bent u geweest?' vroeg ze toen haar grootmoeder goed en wel zat en Vladimir naar beneden was gegaan om nog wat stookhout te halen.

'Vladimir heeft me voor een ritje meegenomen.'

Maar Zoya was daar niet direct van overtuigd. 'Is dat alles?'

Ze begon ja te zeggen, maar de tranen schoten haar in de ogen en ze begon te huilen. Ze voelde zich moe en oud en ze had het gevoel alsof het leven haar had verraden. Ze kon niet eens doodgaan. Ze moest aan Zoya denken.

'Grootmoeder, wat heeft u gedaan?' Zoya werd bang en de oude dame snoot haar neus in een kanten zakdoekje dat ze nog steeds had. 'Niets, liefje. Vladimir bood me heel vriendelijk aan om vanavond met me naar de St. Alexander Nevski te gaan.' Het was hun kerstavond en Zoya wist dat iedere Rus in Parijs daar vanavond zou zijn, maar ze was er niet zo zeker van dat het verstandig van haar grootmoeder was om daar voor de nachtmis naar toe te gaan. Ze konden maar beter thuis blijven. Zij was er toch niet voor in de stemming, maar haar grootmoeder keek streng terwijl ze wat rechter ging zitten en naar Vladimir glimlachte die met stookhout terugkwam.

'Weet u zeker, dat u dat wel aankunt, grootmoeder?'

'Natuurlijk.' En wat deed het er trouwens toe? 'Ik heb in mijn hele leven nog niet één nachtmis met Kerstmis gemist.' Maar ze wisten beiden dat het een zwaar jaar voor hen zou worden. Ze hadden zoveel verloren, dat de dienst hen alleen maar aan het vorige jaar zou doen denken. Toen ze Kerstmis nog hadden gevierd met iedereen van wie ze hielden. En Zoya had de hele dag aan Masjka en de anderen moeten denken die Kerstmis in Tobolsk door moesten brengen.

'Ik ben om elf uur terug,' beloofde Vladimir toen hij wegging. Zoya was van plan haar beste jurk aan te trekken en haar grootmoeder had het enige nette kanten kraagje gewassen en gestreken om op de zwarte jurk te dragen die Zoya voor haar had gekocht.

Het was een eenzame kerst in de stille kamers. Het leek wel alsof de lege kamer van Antoine hen stil en verwijtend aanstaarde. Eugenia had de kamer een paar dagen tevoren aan Zoya aangeboden, maar die had zichzelf er niet toe kunnen brengen. Na Feodor en Antoine wilde ze de kamer niet en bleef ze liever bij haar grootmoeder slapen tot ze een nieuwe kostganger hadden gevonden.

Die avond maakte ze de kip klaar, ze roosterde hem voorzichtig in hun oventje. Het was pure luxe om er geen soep van te maken, maar het was het enige geschenk dat ze voor elkaar hadden en ze deden allebei erg hun best om niet aan de afgelopen jaren van overvloed te denken. Ze waren altijd op kerstavond thuis gebleven en 's nachts met de hele familie naar de kerk gegaan en de volgende dag gingen ze altijd naar Tsarskoje Selo om het daar met Nikolaj en de anderen te vieren. Ze praatten nu over de kip, over de oorlog, Vladimir, alles was goed als ze maar niet hun eigen gedachten hoefden te volgen. Toen Zoya het zachte klopje op de deur hoorde, stond ze op om te kijken wie het was. Ze duwde Sava opzij die op wat meer kip zat te wachten.

'Ja?' Zoya vroeg zich af of het een antwoord op hun gebeden zou zijn en er een nieuwe kostganger zou staan, die Vladimir of een van zijn vrienden had gestuurd. Maar het was een vreemde tijd om te komen en Zoya keek verbaasd toen ze een bekende stem hoorde... dat was niet mogelijk... maar het was wel zo. Ze trok de deur wijd open en staarde hem aan. Daar stond hij in uniform, zijn epauletten en zijn pet glansden van de koperen insignes, zijn gezicht stond ernstig, maar zijn warme blauwe ogen keken haar hartelijk aan...

'Vrolijk kerstfeest, Zoya.' Het was Clayton die daar in de deuropening stond. Ze had hem in vier maanden niet gezien, maar hij wist hoe belangrijk deze datum voor hen was en hij had hemel en aarde bewogen om even uit Chaumont weg te kunnen en enige tijd bij hen door te kunnen brengen. Hij had vier dagen vrij en die wilde hij bij Zoya zijn. 'Mag ik binnenkomen?' Ze stond daar maar, niet in staat een woord uit te brengen en ze staarde hem in stomme verbazing aan. 'Ik... mijn god... ben je het echt?'

'Ik geloof van wel.' Hij glimlachte en boog zich vriendelijk naar haar toe om haar een kus op haar wang te geven. Hun flirt van de afgelopen zomer was niet verder gegaan dan dat, maar hij had haar nu graag omhelsd. Hij was bijna vergeten hoe mooi ze was en ze stond daar zo sierlijk en gracieus voor hem. Ze volgde hem naar binnen en keek gelukkig naar zijn brede schouders, zijn rechte rug en haar hart liep over van vreugde toen hij haar grootmoeder begroette. Hij had een tas bij zich waar hij ongelooflijke schatten voor hen uithaalde. Er waren verse koekjes van het hoofdkwartier, een doos chocolaatjes, drie grote dikke worsten, een krop verse sla, appels en een fles wijn uit de privé-kelder van generaal Pershing. Ze waren onvoorstelbaar rijk, zoiets hadden ze in geen maanden gezien. Zoya bleef hem maar staan aankijken met grote gelukkige ogen en een uitdrukking van pure adoratie.

'Vrolijk kerstfeest, gravin,' zei hij rustig. 'Ik heb u beiden gemist.' Maar niet half zoveel als Zoya hem had gemist. Dat begreep ze nu pas goed.

'Dank u, kapitein. Hoe gaat het met de oorlog?' vroeg Eugenia rustig terwijl ze naar haar kleindochter keek en wat ze zag vervulde haar hart met blijdschap. Dit was de man die Zoya wilde hebben, of ze dat nu wist of niet. Het was heel duidelijk.

Hij was knap en trots zoals hij daar viriel en lang in hun zitkamertje stond en alles om zich heen nog kleiner maakte dan het al was. 'Nog niet voorbij, helaas maar we doen ons best. Binnen een paar maanden zouden we de zaken onder controle moeten hebben.'

De schamele resten van hun diner stonden nog op tafel en Zoya keek hongerig naar de chocolaatjes. Ze lachte toen ze haar grootmoeder er een presenteerde en toen propte ze er als een uitgehongerd kind twee tegelijk in haar mond en Clayton moest lachen. Hij was zo blij haar weer te zien.

'Ik zal eens onthouden dat je dat zo lekker vindt,' plaagde hij haar en nam voorzichtig haar hand in de zijne.

'Mmm... zalig... dank je wel...' Eugenia lachte en keek naar haar, ze leek weer jong en gelukkig. De kapitein keek over haar hoofd naar de oude dame. Ze was de afgelopen vier maanden ouder geworden en beiden waren erg mager geworden, mager en vermoeid, maar hij vond Zoya mooier dan ooit. Hij verlangde ernaar haar te omhelzen en dicht tegen zich aan te houden.

'Ga alstublieft zitten, kapitein,' vroeg Eugenia die er ondanks haar pijn en haar leeftijd en haar opofferingen voor Zoya elegant en trots uitzag.

'Dank u. Gaan de dames vanavond naar de kerk?' Hij wist dat dit een ritueel voor hen was. Zoya had hem alles over de optochten met kaarslicht op kerstavond verteld en hij wilde met hen meegaan. Hij had alles gedaan om deze avond bij hen te zijn en Zoya knikte heftig terwijl ze even vragend naar haar grootmoeder keek.

'Wilt u met ons mee, meneer?' vroeg Eugenia.

'Dat zou ik heel graag willen.' Hij maakte de fles wijn open en Zoya pakte de glazen die hij hun de afgelopen zomer had gegeven en keek zwijgend toe hoe hij ze vol schonk. Het was net een droom om hem daar in zijn uniform te zien staan. Net een visioen en ze dacht er plotseling aan wat ze tegen Antoine had gezegd. Dat ze nooit met een man zou kunnen trouwen van wie ze niet hield. En ze wist dat ze van deze man hield. Ze zou met hem trouwen, ongeacht zijn leeftijd of waar hij geweest was of wat er met hen zou gebeuren... maar dat waren domme gedachten. Ze had in twee maanden niets van hem gehoord. Ze had geen idee wat hij voor haar voelde, of hij wel iets voor haar voelde. Ze wist alleen dat hij vrijgevig en aardig was en dat hij op kerstavond weer in hun leven was teruggekomen. Meer wist ze niet. Maar Eugenia bestudeerde hen beiden zorgvuldig, ze wist meer, zelfs meer dan Clayton zelf wist.

Kort na elf uur kwam Vladimir. Hij had beloofd hen naar de kerk te brengen en hij keek verschrikt toen hij Clayton zag. De gravin stelde de twee mannen aan elkaar voor en Vladimir keek hem onderzoekend aan. Hij vroeg zich af wie hij was en wat hij hier deed, maar Zoya's ogen vertelden hun eigen verhaal. Het was alsof ze de afgelopen maanden alleen maar had geleefd om dit moment te mogen beleven.

Clayton volgde haar even naar de keuken toen Eugenia de prins wijn inschonk en hij pakte haar zachtjes bij haar arm en trok haar voorzichtig naar zich toe. Zijn lippen raakten haar zijdeachtige haar en hij deed zijn ogen dicht terwijl hij haar vasthield.

'Ik heb je zo verschrikkelijk gemist, kleintje... ik wilde je schrijven, maar ik kon niet. Alles is geheim op het ogenblik. Het is een wonder dat ze me hebben laten gaan.' Hij was intensief betrokken bij de plannen van Pershing voor het Amerikaanse expeditieleger. Hij liet haar even los en keek haar met zijn warme blauwe ogen aan. 'Heb je mij ook een beetje gemist?'

Ze kon niet spreken, maar de tranen in haar ogen gaven hem antwoord. Alles was zo moeilijk voor hen geweest, hun armoede, het gebrek aan eten, de koude winter, de oorlog. Het was een nachtmerrie en nu was hij er plotseling met zijn koekjes en zijn wijn en zijn sterke armen om haar heen. 'Ik heb je heel erg gemist.' Haar stem was niet meer dan een schor gefluister en ze ontweek zijn ogen. Ze was bang om hem aan te kijken, bang dat hij te veel zou zien. Maar ze voelde zich veilig bij hem alsof ze haar hele leven op hem had gewacht. Ze hoorde een beleefd kuchje in de deuropening van de keuken en ze draaiden zich allebei om. Het was prins Vladimir die hen met stille jaloezie aankeek.

'We moeten naar de kerk, Zoya Konstantinovna.' Hij sprak Russisch tegen haar en even ontmoetten zijn ogen die van Clayton. 'Gaat u met ons mee, meneer? De dames gaan naar de nachtmis.'

'Dat zou ik graag willen.' Hij keek op Zoya neer. 'Denk je dat je grootmoeder daar bezwaar tegen heeft?'

'Natuurlijk niet.' Zoya sprak voor hen beiden, maar vooral namens zichzelf en ze vroeg zich af waar hij zou slapen. Ze dacht erover om hem Antoines kamer aan te bieden, maar ze vermoedde terecht dat haar grootmoeder dat niet gepast zóu vinden. Niet dat het nog iets gaf. Wat deden fatsoensnormen ertoe als je geen eten, geen geld en geen warmte had en de wereld waar je in leefde verdwenen was? Wie kon het wat schelen of het gepast was. Ze vond het allemaal onzin toen Clayton haar hand pakte en samen met haar de keuken uitliep. Sava volgde hen op de voet en keek hen hoopvol aan. Ze hoopte dat er nog wat eten zou komen. Ze gaf haar stilletjes een kostbaar koekje.

Haar grootmoeder ging weg om haar hoed en haar jas te halen en ze pakte haar eigen versleten jas van het hangertje bij de deur terwijl de twee mannen wachtten en beleefd over de oorlog praatten, over het weer en de verwachting voor de vrede in de komende maanden. Vladimir bekeek hem kritisch, maar hij moest toegeven dat Clayton sympathiek was. De Amerikaan was natuurlijk veel te oud voor Zoya en Eugenia was gek dat ze het toeliet. Als de oorlog voorbij was zou hij naar New York teruggaan en het leuke meisje waar hij in Parijs mee had gespeeld vergeten. Maar Vladimir kon het hem niet kwalijk nemen dat hij haar wilde hebben. Hij verlangde zelf nog altijd naar haar, hoewel hij de dochter van een vriendin nu al meer dan een maand het hof maakte. Het was een flink Russisch meisje van goede familie dat de afgelopen lente naar Parijs was gekomen en net als de rest met verstelwerk in haar onderhoud trachtte te voorzien. Hij zou haar en zijn dochter bij de kerk ontmoeten.

Clayton hielp de oude gravin naar beneden terwijl Zoya toekeek en Vladimir leidde hen naar de wachtende taxi. Ze reden langzaam door de stille straten terwijl Clayton om zieh heen keek, maar vooral naar Zoya. Ze zag eruit alsof ze dringend toe was aan wat plezier maken en goed voedsel. Ze had ook een nieuwe jas nodig, de oude leek bijna tot op de draad versleten toen de wind voor de St. Alexander Nevski langs hen heen floot.

Het was een schitterende oude kerk en er waren al veel mensen binnen toen zij aankwamen. Toen ze op de trappen liepen konden ze de orgelmuziek horen. En eenmaal binnen klonk rondom hen het zachte geluid van stemmen. De wierook rook zoetig en het was warm binnen en plotseling schoten de tranen Zoya in de ogen toen ze om zich heen keek en de bekende gezichten zag en overal Russisch hoorde praten. Het was bijna alsof ze weer thuis was, al die warme en levendige gezichten en iedereen met een kaars in de hand. Vladimir gaf er een aan Eugenia en een aan Clayton en Zoya nam er een aan van een jongetje. Hij keek haar met een verlegen glimlachje aan en wenste haar vrolijk kerstfeest. En ze kon alleen maar denken aan andere kerstfeesten, andere dagen... Masjka en Olga en Tatjana en Anastasia... tante Alix en oom Nikolaj... en kleine Alexis... ze gingen ieder jaar samen naar de paasdiensten die zoveel op deze dienst leek... en terwijl ze vocht tegen de herinneringen, pakte Clayton haar hand en hield hem vast alsof hij haar gedachten kon lezen en voelde wat zij dacht. Hij sloeg zijn arm om haar heen toen ze de eerste lofzang zongen en hij was overweldigd door de schoonheid van hun krachtige Russische stemmen. De tranen rolden over de wangen van de mannen en ook veel vrouwen huilden terwijl ze aan het leven dachten dat ze op een plek hadden gedeeld die ze zich altijd zouden herinneren. Het was bijna meer dan Zoya kon verdragen, de geuren en de geluiden en de gevoelens, het was allemaal zo verschrikkelijk bekend. Als ze haar ogen dicht deed, kon ze zich voorstellen dat Nikolaj voor haar stond en haar ouders. Het was bijna weer net zoals vroeger terwijl ze naast Clayton stond en zich probeerde voor te stellen dat ze nog in Rusland waren.

Na de dienst kwamen talloze mensen naar hen toe. De mannen bogen en kusten Eugenia de hand, zij die vroeger bedienden waren geweest knielden aan haar voeten en de mensen huilden openlijk en omhelsden elkaar terwijl Clayton toekeek. Zoya stelde hem voor aan iedereen die ze kende. Er waren zoveel gezichten die haar bekend voorkwamen, hoewel ze hen niet allemaal kende. Maar ze schenen haar en Eugenia wel te kennen. Groothertog Cyril was er en nog een paar neven van de Romanovs, allen in oude kleren, versleten schoenen en met gezichten die hun problemen nauwelijks verborgen hielden. Het was pijnlijk om daar te zijn en tegelijkertijd was het ook hartverwarmend, net een kort reisje naar het verleden dat ze allen wilden terughalen en altijd weer zouden beleven.

Eugenia stond uitgeput naast Vladimir. Ze stond lang en trots en begroette iedereen die naar haar toe kwam en het was even naar toen groothertog Cyril naar haar toe kwam en als een kind begon te huilen. Geen van beiden sprak en Eugenia raakte hem even met een stil gebaar aan. Daarna pakte Zoya haar vriendelijk bij de arm en met een blik naar Vladimir leidde ze haar rustig naar de taxi. Het was voor hen allen een zware nacht geweest, maar het had hun goed gedaan. En ze leunde met een vermoeide zucht achterover in de taxi en haar ogen spraken boekdelen.

'Het was een schitterende dienst,' zei Clayton zachtjes, hij was diep geroerd. Je kon hun liefde, hun trots, hun geloof en hun zorgen voelen. En het was bijna alsof ze in stille eenheid voor hun tsaar en zijn vrouw en hun kinderen hadden gebeden. Clayton vroeg zich af of Zoya al weer van Marie had gehoord, maar hij wilde het niet vragen waar Eugenia bij was. Het was veel te pijnlijk. 'Dank je wel dat ik mee mocht.'

Clayton bracht hen naar boven toen ze weer thuis waren en Vladimir schonk de laatste wijn in. Toen Clayton Eugenia's trieste en vermoeide gezicht zag had hij spijt dat hij geen brandy had meegenomen. Hij stookte het vuur op en aaide Sava terloops terwijl Zoya nog een koekje opat.

'U moet naar bed, grootmoeder.'

'Direct.' Ze wilde nog even blijven zitten en nadenken en ze keek hen allen liefdevol aan. 'Vrolijk kerstfeest, kinderen. God zegene ons allemaal.' Ze nam een slokje wijn en stond langzaam op. 'Ik zal jullie nu alleen laten. Ik ben erg moe.' Clayton zag dat ze nauwelijks meer kon lopen en Zoya hielp haar naar haar kamer. Even later kwam ze weer terug. Vladimir ging vlak daarna ook weg met een laatste jaloerse blik op Clayton. Maar hij glimlachte tegen hem. Hij was een gelukkig man dat Zoya naar hem keek zoals ze deed. Ze was zo jong en levendig en zo mooi.

'Vrolijk kerstfeest, Zoya.' Hij keek verdrietig, nog geroerd door de nachtmis.

'Vrolijk kerstfeest, prins Vladimir.' Hij kuste haar op de wangen en haastte zich naar zijn taxi. Zijn dochter en haar vriendin zaten thuis te wachten. Toen de deur dicht was, draaide Zoya zich om naar Clayton. Het was allemaal zo bitterzoet, het oude en het nieuwe, het gelukkige en het verdrietige. De herinneringen en de realiteit... Konstantin, Nikolaj... Vladimir... Feodor... Antoine... en nu Clayton... Terwijl ze naar hem keek, herinnerde ze zich hen allemaal weer en haar haren glansden goudkleurig in het licht van het vuur. Hij liep rustig naar haar toe en nam haar handen in de zijne en zonder een woord te zeggen trok hij haar naar zich toe en kuste haar. 'Vrolijk kerstfeest.' Hij zei het in het Russisch zoals hij het in de St. Alexander Nevski tientallen malen had gehoord.

Ze herhaalde het tegen hem en lange tijd stond hij daar stil met haar in zijn armen. Hij streek voorzichtig over haar haren en hoorde het vuur knetteren waar Sava naast lag te slapen.

'Ik houd van je... Zoya...' Hij had het nog niet willen zeggen, hij had zeker willen zijn, maar eigenlijk was hij dat toch. Hij wist het in september al toen hij weg had moeten gaan.

'Ik houd ook van jou.' Ze fluisterde de woorden die zo gemakkelijk waren om tegen hem te zeggen. 'O Clayton... ik houd van je...' Maar wat nu? Er was oorlog en hij zou Parijs uiteindelijk verlaten en naar New York teruggaan. Ze wilde er niet aan denken. Ze kon het niet.

Hij trok haar voorzichtig op de bank en daar zaten ze hand in hand als twee gelukkige kinderen. 'Ik heb me veel zorgen over je gemaakt. Ik wilde dat ik de afgelopen maanden hier had kunnen blijven.' En nu hadden ze ook maar vier dagen, een eilandje van momenten in een woelige zee waarin ze elk moment zouden kunnen verdrinken. 'Ik wist wel dat je terug zou komen.' Ze glimlachte. 'Dat hoopte ik tenminste.' En ze was heel blij dat ze zichzelf niet had laten overhalen door haar grootmoeder om met Antoine te trouwen. Als ze had geluisterd was ze misschien tegen de tijd dat Clayton teruggekomen was met hem getrouwd geweest, of misschien met Vladimir.

'Ik heb hiertegen proberen te vechten, weet je.' Hij zuchtte en strekte zijn lange benen uit op het lelijke paarse tapijtje. Het was nog meer versleten de afgelopen maanden. Alles om hen heen zag er oud en versleten en lelijk uit, behalve het mooie meisje naast hem. Met haar groene ogen en rode haren leek het scherpe gezichtje een perfecte camee, het gezicht waar hij maanden van had gedroomd, ondanks alle redenen die hij zichzelf steeds weer had voorgehouden om haar te vergeten. 'Ik ben te oud voor je, Zoya. Je hebt iemand nodig die jonger is om daar samen het leven mee te ontdekken en je gelukkig te maken.' Maar waar was die? Die zoon van een Russische prins, die net zo weinig bezat als zijzelf? De waarheid was dat ze iemand nodig had die voor haar zou zorgen en dat wilde hij zijn.

'Jij maakt me gelukkig, Clayton. Gelukkiger dan ik ooit ben geweest...' ze glimlachte eerlijk, 'in lange tijd in ieder geval.' Ze keek hem ernstig aan. 'Ik wil geen jongere man. Het kan me niet schelen hoe oud of hoe jong je bent. Het is alleen belangrijk wat we voelen.

Het zou me niets kunnen schelen als je rijk of arm was, of honderd jaar oud of tien. Als je van iemand houdt, doen die dingen er niet toe.'

'Soms toch wel, kleintje.' Hij was ouder en wijzer dan zij was. 'Dit zijn vreemde tijden, jij hebt alles verloren en zit hier gevangen in een oorlog in een vreemd land. We zijn hier beiden vreemden... maar later, als alles weer normaler is, zul je me misschien aankijken en jezelf afvragen "wat doe ik eigenlijk met hem".' Hij glimlachte tegen haar, bang dat de dingen zouden gaan zoals hij voorspelde. 'De oorlog doet vreemde dingen.' Hij had het bij anderen gezien.

'Dit is voorgoed. Ik kan niet meer naar huis. O... sommigen denken dat we op een dag terug kunnen... maar er is nog een revolutie geweest. Alles zal voorgoed veranderd zijn. En wij zijn nu hier. Dit is nu ons leven, dit is de werkelijkheid...' Ze keek hem ernstig aan, plotseling geen kind meer, ongeacht haar werkelijke leeftijd. 'Het enige dat ik weet is dat ik van je houd.'

'Je maakt dat ik me weer zo jong voel, Zoya.' Hij hield haar dicht tegen zich aan en ze voelde zijn warmte en zijn kracht. Alle goede dingen die ze ook had gevoeld als ze bij haar vader had gezeten. 'Je maakt me heel gelukkig.' Dit keer kuste ze hem en plotseling trok hij haar stevig tegen zich aan en moest vechten tegen de passie die hij voor haar voelde. Hij had zo lang over haar gedroomd, naar haar verlangd, haar nodig gehad en nu kon hij zijn eigen gevoelens en verlangens nauwelijks in bedwang houden. Hij stond op en keek uit het raam de tuin in en toen draaide hij zich langzaam naar haar om en vroeg zich af welk pad hun levens nu zouden inslaan. Hij was naar Parijs teruggekomen om haar weer te zien en nu was hij plotseling bang voor wat er zou gebeuren. Alleen Zoya leek rustig en kalm, zeker dat ze de juiste beslissing nam om bij hem te willen zijn. Haar ogen stonden heel rustig toen ze hem aankeek. 'Ik wil niets doen waar je spijt van krijgt, kleintje.' En toen: 'Moet je deze week dansen?' Ze schudde haar hoofd ontkennend en hij glimlachte. 'Mooi, dan hebben we nog een beetje tijd voor ik weer terug moet naar Chaumont. Ik denk dat ik nu maar eens moet gaan.' Het was drie uur in de ochtend en ze liep met hem naar de deur. Sava liep achter haar aan.

'Waar logeer je?'

'De generaal is zo aardig geweest om me het huis van Ogden Mills ter beschikking te stellen.' Daar hadden ze elkaar ontmoet, in het prachtige hôtel particulier in de Rue de Varenne op de Linkeroever waar ze die avond van de receptie van het Russisch Ballet in de tuin hadden gewandeld. 'Mag ik je morgenochtend komen halen?'

Ze knikte gelukkig. 'Graag.'

'Ik kom om tien uur.' In de deuropening kuste hij haar weer, onzeker over hun toekomst maar tot in het diepst van zijn wezen overtuigd dat er geen weg terug meer was.

'Welterusten kapitein,' plaagde ze, haar ogen dansten zoals nooit tevoren. 'Welterusten, liefste,' riep ze zachtjes terwijl hij op lichte voeten naar beneden liep. Hij moest glimlachen en bedacht dat hij nooit eerder zo gelukkig was geweest.

21

'Je bent gisteravond zeker erg laat naar bed gegaan,' zei haar grootmoeder rustig bij het ontbijt. Zoya had een paar appels voor haar in partjes gesneden en een heerlijk toostje voor haar gemaakt van het brood dat Clayton had meegenomen.

'Niet zo heel erg.' Ze ontweek haar ogen en dronk haar thee voorzichtig en propte toen heimelijk een chocolaatje in haar mond.

'Je bent nog maar een kind, kleintje.' Haar grootmoeder zei het bijna verdrietig terwijl ze naar haar keek. Ze wist wat op het punt stond te gebeuren en ze maakte zich zorgen. Hij was een goede man, maar het was geen ideale situatie. Vladimir had het de vorige avond nog gezegd en ze moest het wel met hem eens zijn, maar ze wist ook dat ze Zoya niet kon tegenhouden. Misschien zou de kapitein verstandiger zijn dan het kind, maar als hij helemaal uit Chaumont was gekomen om haar te zien, dacht ze niet dat dit het geval zou zijn. En het was duidelijk voor iedereen dat hij hopeloos verliefd was op Zoya. 'Ik ben achttien jaar, grootmoeder.'

'En wat wil je daarmee zeggen?' De oude vrouw glimlachte triest. 'Ik wil daarmee zeggen dat ik niet zo dom ben als u denkt.'

'Je bent dom genoeg om verliefd te worden op een man die oud genoeg is om je vader te kunnen zijn. Een man die in het buitenland is, met een leger in oorlog, een man die op een goede dag weer naar huis zal gaan en jou hier achter zal laten. Daar moet je goed aan denken voor je domme dingen gaat doen.'

'Ik ga niets doms doen.'

'Denk daar goed aan.' Maar ze hield al van hem en dat was voldoende om haar pijn te bezorgen als hij zou vertrekken. En hij zou vertrekken als de oorlog voorbij was, als hij al niet eerder ging. 'Hij zal niet met je trouwen. Daar moet je wel rekening mee houden.'

'Ik wil ook niet met hem trouwen.' Maar dat was een leugen en dat wisten ze beiden.

Toen Clayton na het ontbijt kwam, zag hij de behoedzame blik in de ogen van de oude dame. Hij had dit keer bloemen bij zich, drie verse eieren en nog een brood.

'Ik word dik van uw bezoek, kapitein.' Ze glimlachte hem dankbaar toe. Hij was een charmante man. Maar ze bleef zich zorgen maken over Zoya.

'Daar hoeft u niet bang voor te zijn, madame. Heeft u zin in een wandelingetje in de Tuilerieën met ons?'

'Ja zeker.' Ze glimlachte en voelde zich bijna zelf weer jong. Het leek wel of hij de zon en het geluk met zich meebracht met zijn attente cadeaus en vriendelijke manier van doen. Hij deed haar zo aan haar eigen zoon denken met zijn warme ogen en snelle lach. 'Maar ik ben bang dat mijn knieën het er niet mee eens zullen zijn. Ik heb een beetje reumatiek gekregen deze winter.'

'Het beetje' waar ze het over had, zou iedere andere vrouw tot invaliditeit hebben gedwongen. Alleen Zoya had er enig idee van hoeveel pijn ze leed.

'Mag ik er dan met Zoya heen?' Hij was netjes en welopgevoed en ze mocht hem erg graag.

'Dat is heel aardig dat je het me vraagt, jongeman. Ik denk niet dat ik Zoya zou kunnen tegenhouden.' Ze lachten allebei terwijl Zoya met een gelukkige blos op haar wangen die haar versleten kleren en afgedragen jurken deed verbleken, haar spullen ging halen. Voor het eerst in maanden verlangde ze er weer naar om iets leuks aan te kunnen trekken. Ze had in St. Petersburg zoveel mooie jurken gehad, maar die waren nu allemaal verbrand. Ze dacht er met weemoed aan terug.

Zoya kuste haar grootmoeder en de oude dame keek hen na en ze gunde hun hun geluk. Ze zag hoe Clayton Zoya bij de hand pakte. Het leek wel of de kamer oplichtte door hun opwinding. Zoya liep gelukkig te praten toen ze weggingen en ze kon hen horen terwijl ze de trap afliepen. Hij had een van dë stafauto's die gevorderd waren voor het leger beneden op straat staan.

'Nou, waar zou je naartoe willen?' glimlachte hij tegen haar vanachter het stuur. 'Ik sta geheel tot je beschikking.' En zij had ook vrij. Er waren geen repetities of opvoeringen waar ze rekening mee moest houden. Ze kon iedere minuut met Clayton doorbrengen.

'Laten we naar de Faubourg St. Honoré gaan. Ik wil alle winkels bekijken. Ik heb daar anders nooit tijd voor en het heeft trouwens toch geen zin.' Ze vertelde hem toen ze wegreden hoe dol zij en Masjka op kleren waren geweest en hoe schitterend de kleren van tante Alix waren geweest. 'Mijn moeder zag er ook altijd beeldschoon uit. Maar zij was niet echt gelukkig.' Het was vreemd om dat tegenover hem toe te geven, maar het leek heel natuurlijk om hem alles te vertellen, ze wilde iedere gedachte delen, iedere wens, iedere droom, iedere herinnering, zodat hij haar beter zou kennen. 'Mamma was erg zenuwachtig. Grootmoeder zegt dat pappa haar verwende.' Zoya giechelde plotseling en voelde zich weer heel jong.

'Jij zou ook verwend moeten worden. Misschien word je dat ook nog wel eens, net zoals je moeder.'

Ze lachte naar hem toen hij de auto parkeerde en uitstapte om een wandeling te gaan maken. 'Ik geloof niet dat ik er zenuwachtig van zou worden.'

Hij lachte terug en trok haar hand door zijn arm terwijl ze voortliepen en de uren leken voorbij te' vliegen.

Ze lunchten in het Café de Flore en hij vond haar een gelukkiger indruk maken dan de afgelopen zomer. Ze had toen nog in een shocktoestand verkeerd, maar nu was de pijn eindelijk een beetje geminderd. Het was inmiddels negen maanden geleden dat ze naar Parijs was gekomen. Het was nog steeds moeilijk te geloven dat het nog maar een jaar geleden was dat ze in St. Petersburg was en het leven nog gewoon was. 'Heb je de laatste tijd nog wat van Marie gehoord?'

'Ja, eindelijk. Ze schijnt het wel naar haar zin te hebben in Tobolsk, maar ze is flink, dat zou ze altijd zeggen. Ze vertelde dat het een klein huis was, ze moet een kamer delen met haar zusjes en oom Nicky leest de hele tijd geschiedenis voor. Ze vertelde dat ze zelfs in Siberië les krijgen. Ze denken dat ze weldra Rusland zullen kunnen verlaten. Oom Nicky zegt dat de revolutionairen hun geen kwaad zullen doen, ze houden ze alleen voorlopig nog vast. Maar het is zo wreed en zo dom.' En Zoya was nog steeds boos op de Engelsen omdat ze hun het vorige jaar maart geen asiel hadden verleend. Als dat wel het geval was geweest, waren ze nu nog allemaal bij elkaar geweest in Londen of in Parijs. 'Ik weet zeker dat grootmoeder dan naar Londen was gegaan als zij daar ook heen waren gegaan.'

'Dan zou ik je niet hebben ontmoet. En dat zou verschrikkelijk zijn geweest. Misschien is het wel zo goed dat je naar Parijs bent gekomen terwijl je wacht tot zij Rusland uit mogen.' Hij wilde haar niet bang maken, maar hij had er niet zoveel vertrouwen in dat de tsaar en zijn familie uiteindelijk veilig zouden zijn in Rusland. Maar hij vermoedde het alleen maar en hij wilde niets tegen haar zeggen wat haar van streek zou kunnen brengen terwijl ze hun lunch opaten en langs de boulevard St. Germain liepen in een winters zonnetje. De lunch bij het Café de Flore was erg gezellig geweest en ze had het gevoel alsof ze alleen maar vrije tijd had, geen uitvoeringen en geen repetities. Ze liepen een tijdje doelloos rond en kwamen ten slotte op de Rue de Varenne terecht en toen beseften ze dat ze vlakbij het huis waren waar hij logeerde.

'Wil je even binnenkomen?'

Ze had nog steeds goede herinneringen aan de nacht waarop ze elkaar ontmoet hadden en ze knikte gelukkig terwijl ze doorliepen. Hij vertelde haar over New York, zijn jeugd en zijn jaren op Princeton. Hij zei dat hij een huis had op Fifth Avenue en ze vond dat het allemaal erg leuk klonk.

'Waarom heb je geen kinderen uit je huwelijk? Wilde je die niet hebben?' Ze bezat de onschuld van de jeugd, de gêne om delicate onderwerpen aan te roeren die je als volwassene vaak had, was haar vreemd. Ze dacht er geen moment aan dat hij misschien geen kinderen had kunnen krijgen.

'Ik had wel graag kinderen willen hebben, maar mijn vrouw niet. Ze was een heel mooi, egocentrisch meisje dat veel meer om paarden gaf. Ze heeft nu een schitterende boerderij in Virginia en daar bezit ze ook een jachtgebied. Heb jij veel paard gereden in Rusland?'

'Ja.' Ze glimlachte.'

's Zomers in Livadia en soms op Tsarskoje Selo. Mijn broer heeft het me geleerd toen ik vier jaar was. Hij was keihard en iedere keer als ik eraf viel zei hij dat ik gewoon dom was.' Maar Clayton merkte aan de manier waarop ze het vertelde hoeveel ze van hem had gehouden.

Tegen die tijd waren ze bij het huis van Mills aangekomen en Clayton gebruikte zijn sleutel om binnen te komen. Er was verder niemand thuis op dat tijdstip. De hele generale staf bevond zich in Chaumont. 'Heb je zin in een kopje thee?' vroeg hij en hun voetstappen weerklonken in de marmeren hal.

'Ja, graag.' Het was koud buiten en ze had haar handschoenen thuis vergeten. En plotseling moest ze aan de hoed van sabelbont denken die ze in Rusland had achtergelaten. Toen ze vluchtten hadden ze dikke dassen om hun hoofd gehad. Haar grootmoeder had wijselijk gedacht dat dure bóntmutsen de aandacht zouden trekken.

Ze liep achter hem aan naar de keuken en even later stond de ketel te koken. Hij schonk twee kopjes thee in en ze gingen zitten praten. De zon scheen in de tuin. Ze had het gevoel alsof ze uren met hem kon zitten praten, maar plotseling zwegen ze en ze merkte dat Clayton haar op een vreemde manier opnam.

'Ik moet je naar huis brengen. Je grootmoeder maakt zich anders zorgen.' Het was al na vieren en ze waren de hele dag weggeweest, maar Zoya had haar grootmoeder al gewaarschuwd dat het niet zeker was dat ze voor het eten thuis zou zijn. Met maar vier dagen samen, wilden ze ieder mogelijk moment samen doorbrengen.

'Ik heb gezegd dat we misschien pas laat thuis zouden zijn.' Toen schoot haar opeens iets te binnen. 'Zal ik hier iets koken?' Het leek een heel leuk idee om niet weer uit te hoeven gaan. Ze konden blijven zitten en nog uren doorpraten, net zoals ze de hele dag al hadden gedaan. 'Is er hier eten in huis?'

'Ik weet het niet.' Hij glimlachte. Ze zag er zo jong en mooi uit zoals ze daar zat. 'Ik zou je mee uit moeten nemen. Misschien naar Maxim's. Heb je daar zin in?'

'Het maakt niets uit,' zei ze eerlijk. Ze wilde alleen maar bij hem zijn.

'O Zoya...' Hij liep om de keukentafel heen om haar in zijn armen te nemen. Hij wilde haar het huis uit hebben voor er iets gebeurde waar ze spijt van zou krijgen. Haar aantrekkingskracht was zo sterk dat het bijna pijnlijk was. 'Ik geloof dat we maar beter niet hier kunnen blijven,' zei hij rustig, verstandiger dan zij was.

'Zou de generaal boos worden omdat ik hier ben?' Haar onschuld ontroerde hem en hij keek haar vriendelijk lachend aan.

'Nee, liefje, de generaal zou niet boos zijn. Maar ik weet niet zeker of ik me nog veel langer kan beheersen. Je bent veel te mooi. Ik kan mezelf niet langer vertrouwen. Je hebt geen idee hoe gelukkig je bent dat ik niet over de tafel heen ben gesprongen en je heb gegrepen.' Ze lachte om het beeld dat hij schilderde en leunde gelukkig met haar hoofd tegen hem aan.

'Was je dat van plan, kapitein?'

'Nee. Maar ik zou het wel willen.' Ze voelden zich allebei volkomen op hun gemak en hij streelde haar lange rode haren. 'Ik zou een heleboel dingen samen met je willen doen... na de oorlog naar Zuid-Frankrijk gaan...' en naar Italië... ben je daar ooit geweest?' Ze schudde haar hoofd en deed haar ogen dicht. Het leek wel een droom om bij hem te zijn.

'Ik denk dat we maar beter kunnen gaan,' herhaalde hij zachtjes en de kamer leek heel stil. 'Ik ga me verkleden. Het duurt niet lang.' Maar het leek eindeloos te duren terwijl zij beneden door de elegante kamer slenterde en toen besloot ze plotseling ondeugend om de marmeren trap naar boven op te gaan en te kijken of ze hem kon vinden. Op de eerste verdieping waren diverse zitkamers, een mooie bibliotheek vol Franse en Engelse boeken, vele gesloten deuren en toen hoorde ze hem in de verte. Hij stond zachtjes in zichzelf te zingen terwijl hij zich verkleedde en ze glimlachte, niet in staat bij hem weg te blijven, zelfs al was het maar voor een paar minuten.

'Hallo...?' riep ze, maar hij hoorde haar niet. Het water liep in de badkamer en toen hij in de slaapkamer terugkwam stond ze daar, net een jonge ree die heel stil midden in het bos stond. Hij had zijn broek nog aan en zijn borst was naakt. Hij had zich nog snel even geschoren voor hij haar mee uit eten nam. Hij had een handdoek in zijn handen en zijn gezicht was nog vochtig toen hij haar heel verbaasd aankeek.

'Wat doe jij hier?' Hij leek bijna bang. Bang voor zichzelf, niet voor Zoya.

'Ik voelde me eenzaam beneden zonder jou.' Ze liep langzaam naar hem toe en voelde een magnetische kracht die ze nog nooit eerder had gevoeld. Het was alsof ze buiten haar eigen wil om naar hem toe werd getrokken. Hij liet de handdoek vallen en trok haar tegen zich aan, kuste haar gezicht, haar ogen en haar lippen en proefde haar zoete huid tot hij er duizelig van werd.

'Ga naar beneden, Zoya.' Zijn stem klonk schor en hij wilde haar wegduwen, maar hij kon het niet. 'Alsjeblieft...' Ze keek hem heel verdrietig aan, maar niet bang.

'Ik wil niet...'

'Zoya, alsjeblieft...' Maar hij kuste haar steeds weer en hij voelde haar hart wild tegen zijn borst kloppen.

'Clayton, ik houd van je...'

'Ik houd ook van jou.' En eindelijk maakte hij zich moeizaam van haar los. 'Je had hier niet moeten komen, gek meisje.' Hij probeerde er gekheid van te maken toen hij zich terugtrok en zich omdraaide om een overhemd uit de kast te pakken, maar toen hij zich weer omdraaide, stond ze er nog en het overhemd viel uit zijn handen. Hij liep naar haar toe. 'Ik kan dit niet veel langer volhouden, kleintje.' Ze maakte hem gek met haar jeugd en haar sensuele schoonheid. 'Zoya, ik zou het mezelf nooit vergeven als ik...'

'Als wat?' Het meisje was verdwenen en er stond een volwassen vrouw voor hem. 'Als je met me naar bed ging? Wat zou het voor verschil maken, Clayton? Er is geen toekomst meer... er is alleen maar het heden. Er is geen morgen.' Het was de hardste les die ze het afgelopen jaar had geleerd. En ze wist hoeveel ze van hem hield. 'Ik houd van je.' Ze was zo klein en trots en sterk, het brak zijn hart om de blik in haar ogen te zien die hem vertelde dat ze niet bang voor hem was, dat ze alleen maar van hem hield.

'Je weet niet wat je doet.' Hij had zijn armen weer om haar heen en wiegde haar als een klein kind. 'Ik wil je niet kwetsen.'

'Dat zou je niet kunnen... ik houd te veel van je... je zou me nooit kunnen kwetsen.'

En toen kon hij niet langer de juiste woorden vinden om haar te overreden om weg te gaan. Hij wilde haar veel te graag hebben, had te lang naar haar verlangd. Zijn mond sloot zich over de hare en zonder verder na te denken, kleedden zijn handen haar uit en droeg hij haar voorzichtig naar bed. Hij hield haar vast en streelde haar, kuste haar en zij kuste hem en huilde zachtjes. Zijn eigen kleren verdwenen ook en ze gleden het enorme hemelbed in. Het was donker in de kamer, maar in het licht van de badkamer naast de slaapkamer kon hij haar gezicht zien toen ze met elkaar vrijden, hij kuste haar en hield haar tegen zich aan en hield van haar zoals hij nooit van een vrouw had gehouden.

Het leek uren te duren voor ze weer rustig naast elkaar lagen en zij gelukkig zuchtte terwijl ze als een klein diertje tegen hem aankroop. Zijn ogen stonden ernstig en hij dacht na over wat ze hadden gedaan en hoopte dat ze niet zwanger zou worden. Hij rolde op zijn zij en leunde op een elleboog terwijl hij naar haar keek. 'Ik weet niet of ik woedend op mezelf moet zijn of net zo gelukkig kan zijn als ik me eigenlijk voel. Zoya... lieveling, heb je er spijt van?' Hij was er bang voor, maar ze glimlachte vrouwelijk en strekte haar armen naar hem uit en hij voelde het verlangen naar haar weer in zich terugstromen. Ze lagen in bed en praatten en vrijden tot het bijna middernacht was. Toen keek hij naar de klok op het tafeltje naast het bed en schrok op. 'O god, Zoya! Je grootmoeder vermoordt me!' Ze lachte tegen hem toen hij uit bed sprong en haar er mee uittrok. 'Kleed je aan... en ik heb je niet eens te eten gegeven!'

'Ik heb het niet gemist.' Ze giechelde als een schoolmeisje en plotseling draaide hij zich om en sloeg zijn armen weer om haar heen. 'Ik houd van je, gekke meid. Weet je dat wel? Zo oud als ik ben, ik ben gek op je.'

'Mooi zo. Want ik houd ook van jou en je bent niet oud, je bent van mij!' Ze trok zachtjes aan zijn grijze haren en bracht zijn gezicht dicht bij het hare. 'Denk daaraan, wat er ook met een van ons gebeurt, denk eraan dat ik van je houd!' Het was een les die ze vroeg in haar leven had geleerd, je kon er nooit zeker van zijn wat het leven morgen voor je in petto had. Hij was er diep door geroerd en hij hield haar dicht tegen zich aan.

'Er gaat niets gebeuren, kleintje, je bent nu veilig.'

Hij liet het bad voor haar vollopen en de pure luxe van een bad was gewoon te veel voor haar. Ze kon zichzelf gewoon wijsmaken dat ze weer terug was in het Fontankapaleis, maar toen ze haar lelijke grijze wollen jurk en de versleten zwarte schoenen aantrok, wist ze weer waar ze was. Ze had zwarte wollen kousen aan om haar benen warm te houden en toen ze zichzelf in de spiegel zag, leek ze wel een weeskind.

'Mijn god, ik zie er verschrikkelijk uit, Clayton. Hoe kun je van me houden als ik er zo uitzie!'

'Je bent heel mooi, gekkie. Iedere centimeter van jou, iedere rode haar... alles aan je,' fluisterde hij in haar haren en het was alsof hij de geur van zomerbloemen inademde. 'Ik ben dol op je.'

Ze konden zichzelf er slechts met veel moeite toe brengen om weg te gaan, maar hij wist dat hij haar naar haar kamers bij het Palais Royal moest terugbrengen. Ze kon absoluut niet de hele nacht bij hem blijven en toen hij achter haar aan de trap naar de vierde verdieping op liep, kuste hij haar voor de' laatste keer in de akelige donkere gang. Toen maakte ze de deur open met haar sleutel en ze zagen Eugenia in een stoel zitten slapen. Ze keken elkaar nog een keertje aan en toen boog Zoya zich voorover om Eugenia zachtjes op de wang te kussen.

'Grootmoeder...? Het spijt me dat ik zo laat ben, u had niet hoeven opblijven...'

De oude dame bewoog zich en keek hen glimlachend aan. Ook al was ze nog half in slaap, ze kon toch zien hoe gelukkig ze waren. Het was alsof er een vleugje lente door de lelijke kamer waaide en ze merkte dat ze niet boos kon worden.

'Ik wilde er zeker van zijn dat alles in orde was. Heb je een fijne dag gehad?' Ze keek hen beiden aan en peilde Claytons ogen, maar daar zag ze alleen vriendelijkheid en zijn liefde voor Zoya.

'We hebben het zalig gehad,' antwoordde Zoya zonder enig schuldgevoel. Ze hoorde nu bij hem en niets kon daar meer verandering in brengen. 'Heeft u gegeten?'

'Ik heb wat kip gehad die nog over was van gisteren en een van de eieren die de kapitein had meegebracht. Dank je,' ze draaide zich naar hem en probeerde overeind te komen. 'Het was heerlijk, kapitein.' Hij voelde zich opgelaten dat hij niet meer had meegebracht, maar hij had die ochtend haast gehad. En hij besefte weer dat hij Zoya die avond geen eten had gegeven en vroeg zich af of ze net zoveel honger had als hij. Ze waren vele gelukkige uren sterk afgeleid geweest, maar nu had hij een geweldige honger. Alsof ze zijn gedachten kon lezen, keek ze hem met een half verborgen glimlachje aan en presenteerde hem een chocolaatje. Hij nam er schuldig eentje en stopte er ook eentje in haar mond. Daarna hielp ze haar grootmoeder naar hun slaapkamer.

Even later kwam ze terug en ze kusten elkaar nog eens. Hij vond het verschrikkelijk om haar achter te laten en naar huis te gaan, maar hij wist dat hij wel moest.

'Ik houd van je,' fluisterde ze gelukkig voor hij wegging.

'Niet half zoveel als ik van jou,' fluisterde hij terug.

'Hoe kun je dat zeggen?'

'Omdat ik ouder en wijzer ben,' plaagde hij en deed toen zachtjes de deur achter zich dicht. Zoya stond daar, jong, gelukkig en vrij. Zachtjes draaide ze de lichten in de kamers uit.

22

Toen Clayton de volgende ochtend terugkwam, zag hij er tot in de puntjes verzorgd uit en hij had een enorme mand met etenswaren voor hen bij zich. Dit keer had hij wel de tijd genomen om boodschappen te doen.

'Goedemorgen, dames!' Hij was in een bijzonder goede bui merkte Eugenia met een bezorgde blik op, maar ze wist dat ze hen niet tegen kon houden. Hij had vlees en fruit meegebracht, twee soorten kaas, koekjes en nog meer chocolaatjes voor Zoya. Hij kuste haar luchtig op haar wang en kneep even in haar hand en hij stond erop dat de gravin een eindje mee zou gaan voor een ritje met hen. Ze reden gezellig door het Bois de Boulogne, praatten en lachten en zelfs Eugenia voelde zich alleen al door hun aanwezigheid weer jong.

Clayton nam haar mee voor de lunch, dit keer bij de Closerie des Lilas en toen bracht hij haar thuis. Ze was zo moe dat ze de trap bijna niet kon opkomen. Clayton moest haar half dragen en ze glimlachte hem dankbaar toe. Ze hadden een heerlijke ochtend gehad en voor eventjes waren hun armoe, de oorlog en hun zorgen vergeten geweest.

Ze zaten lange tijd in de zitkamer thee te drinken en toen gingen Zoya en Clayton weer uit. Ze gingen terug naar het huis van Mills aan de Rue de Varenne en ze lieten hun passie urenlang de vrije loop. Maar dit keer stond hij erop haar mee uit eten te nemen. Hij nam haar mee naar Maxim's en daarna bracht hij haar met een spijtig gevoel weer thuis. Eugenia lag al in bed toen ze thuiskwamen. De twee geliefden liepen op hun tenen door de zitkamer, aten chocolaatjes en fluisterden terwijl ze elkaar in het lichtschijnsel van het vuur kusten en hun dromen met elkaar deelden. Ze had wel de hele nacht bij hem willen blijven, maar dat was onmogelijk en toen hij wegging, voelde hij zich weer net een kleine jongen. Hij beloofde de volgende morgen terug te komen.

De volgende dag kwam hij later dan de dag tevoren en tegen elf uur begon Zoya zich zorgen te maken. Ze hadden geen telefoon dus ze kon hem niet opbellen, maar om half twaalf verscheen hij, worstelend met een enorm pak in zijn armen dat in bruin papier gewikkeld was. Hij zette het in de keuken neer en keek hen geheimzinnig aan. Toen zei hij tegen Zoya dat het voor haar grootmoeder was. De oude gravin kwam bij hen en hij deed een stapje achteruit terwijl hij keek hoe ze het papier eraf trok en een bijzonder mooie zilveren samovar te voorschijn haalde die gegraveerd was met het wapen van de Russische familie die hem mee had gebracht naar Parijs en daarna gedwongen was geweest om hem te verkopen. Hij vroeg zich vol verbazing af hoe ze het ding ooit hier hadden gekregen, maar toen hij het die ochtend in een winkel op de Linkeroever had gezien, wist hij meteen dat hij dat voor Eugenia moest kopen.

Haar adem stokte terwijl ze er verbaasd naar stond te staren en even voelde ze de scherpe pijn weer toen ze aan haar eigen waardevolle kostbaarheden dacht en wat het haar niet had gekost om ze te moeten verkopen. Ze had nog steeds verdriet over de sigarettenkoker en de doosjes die ze vlak voor Kerstmis had moeten verkopen. Maar nu kon ze alleen maar naar de samovar staren en naar de vriendelijke gever die het hun had geschonken.

'Kapitein... u bent veel te goed voor ons...' De tranen sprongen in haar ogen en ze kuste hem. Het gerimpelde satijn van haar wang raakte zijn manlijke gezicht en ze moest aan haar zoon en haar echtgenoot denken. 'U bent zo goed.'

'Ik wilde dat ik meer kon doen.' Hij had een witte zijden jurk voor Zoya meegebracht en haar ogen werden groot van verbazing en verrukking toen ze het papier eraf haalde. Hij was ontworpen door een naaistertje dat hij op de Linkeroever had gevonden, een vrouw die Gabrielle Chanel heette. Ze had een winkeltje en ze was bijzonder begaafd. Ze had hem de jurk zelf getoond en ze leek heel levendig en gezellig. Een ongewoon fenomeen voor de Parijzenaars die allemaal uitgeput waren door de oorlog.

'Vind je hem mooi?' Ze rende naar haar kamer om hem te passen en toen ze weer terugkwam zag ze er werkelijk schitterend uit. De jurk was zo mooi en eenvoudig en het roomachtige wit stak prachtig af tegen haar vuurrode haren. Ze wilde alleen dat ze mooie schoenen had gehad en het parelsnoertje dat pappa haar had gegeven. Maar dat alles was samen met Fontanka in vlammen opgegaan.

'Ik vind hem schitterend, Clayton.' Ze droeg hem die dag tijdens de lunch en later die middag lag hij op de grond van de slaapkamer. De volgende dag was zijn laatste dag, hij moest die middag om vier uur weg en ze wilde er niet aan denken toen ze voor het laatst met elkaar vrijden en ze omklemde hem uit alle macht toen hij haar kuste. Eenmaal thuis leek zelfs Eugenia verdrietig omdat hij weer wegging. Er had al zo vaak een pijnlijk afscheid plaatsgevonden in hun leven.

'Wees voorzichtig, kapitein... we zullen iedere dag voor u bidden.' Zoals ze ook voor zovele anderen deden. Ze bedankte hem voor zijn enorme hartelijkheid tegenover hen beiden en hij leek het afscheid te rekken. Hij wilde ook niet weg. Hij vond het al moeilijk om Zoya even in de steek te laten, laat staan voor maanden. Hij had geen idee wanneer hij weer in Parijs zou zijn.

Eugenia liet hen discreet alleen en de tranen sprongen in Zoya's ogen toen ze naar hem keek in het zitkamertje, de zilveren samovar maakte alles nog kleiner, maar ze had alleen maar oog voor hem en ze vloog met een snik in zijn armen. Hij hield haar dicht tegen zich aan. 'Ik houd zoveel van je, kleintje... wees alsjeblieft, alsjeblieft voorzichtig.' Hij wist hoe gevaarlijk Parijs voor haar was. Er bestond nog steeds de mogelijkheid dat Parijs aangevallen zou worden en hij bad voor haar veiligheid terwijl hij haar vasthield. 'Zodra ik kan kom ik terug.'

'Beloof me dat je voorzichtig bent. Beloof het me!' beval ze hem door haar tranen heen. Ze kon de gedachte niet verdragen dat ze weer iemand zou verliezen van wie ze hield en zeker niet iemand op wie ze zo dol was als op hem.

'Beloof me dat je geen spijt krijgt van wat we hebben gedaan.' Hij maakte zich daar nog steeds zorgen over en hij was heel erg bang dat ze zwanger geworden zou zijn na de eerste keer dat ze samen hadden gevrijd. Hij was daarna voorzichtig geweest, maar de eerste keer niet voorzichtig genoeg. Ze had hem toen verrast en zijn eigen verlangen naar haar had hem overweldigd.

'Ik zal nooit ergens spijt van hebben. Ik houd veel te veel van je.' Ze liep achter hem aan de trap af naar zijn auto en ze stond hem na te zwaaien tot hij uit het zicht verdwenen was, de tranen rolden over haar wangen toen ze hem zag verdwijnen, misschien wel voorgoed.

23

In tegenstelling tot wat hij haar had beloofd hoorde ze niets meer van hem. Hun strategie en manoeuvres waren nu top secret en ze waren praktisch van iedereen afgesneden terwijl ze bij de Marne zaten en probeerden Parijs te beschermen.

In maart zette het laatste grote Duitse offensief in en iedereen hield zijn hart vast. Er waren bombardementen in de straten en Eugenia was bang om naar buiten te gaan.

Het standbeeld van St. Lucas werd onthoofd door de granaten op de Madeleine. En overal leden de mensen honger, kou en waren bang. Diaghilev gaf Zoya de kans om te ontsnappen. Hij vertrok op drie maart voor een nieuwe rondreis door Spanje, maar Zoya vond niet dat ze Eugenia alleen kon laten.

En dus bleef ze in Parijs, maar de meeste uitvoeringen werden afgezegd. Het was eigenlijk te gevaarlijk om door de straten te lopen. En als door een wonder overleefde ze op Goede Vrijdag de vernietiging van de St. Gervais-St. Protais kerk, vlakbij het Hôtel de Ville. Ze had besloten om daarheen te gaan in plaats van naar de St. Alexander Nevski en ze was nog maar net de kerk uit toen de granaten het dak raakten en het gebouw in elkaar stortte. Vijfenzeventig mensen vonden daarbij de dood en er waren bijna hónderd gewonden.

De treinen naar Lyon en het zuiden waren vol mensen die in paniek uit Parijs wegvluchtten. Maar toen Zoya haar grootmoeder voorstelde om ook weg te gaan, werd de oude dame razend.

'En hoe vaak denk je dat ik dat nog wil doen? Nee, nee, Zoya! Laten ze me hier maar vermoorden! Laten ze het maar eens proberen! Ik ben helemaal uit Rusland hierheen gekomen en ik ga niet verder meer!' Het was de eerste keer dat Zoya haar had zien huilen van pure hulpeloze woede. Het was bijna een jaar geleden sinds ze alles achter zich hadden gelaten en uit Rusland waren gevlucht. En dit keer was er geen Feodor, er was niets meer over om te verkopen en er was geen plaats om heen te gaan. Het was volkomen hopeloos.

De Franse regering was zelf voorbereidingen aan het treffen om, indien dat nodig mocht zijn, te vluchten. Ze hadden plannen gemaakt om naar Bordeaux te gaan, maar Foch zelf had gezworen Parijs tot het bittere einde te verdedigen, al zou het vanaf de toppen van de daken en in de straten zijn. Alle uitvoeringen en repetities van Zoya werden in mei afgezegd. En tegen die tijd leden de geallieerden zware verliezen bij de Marne. Zoya kon alleen maar aan Clayton denken, aangezien Pershing daar ook was. Ze was heel erg bang dat hem iets zou overkomen en ze had niets meer van hem gehoord sinds hij Parijs had verlaten.

Het enige nieuws dat ze had ontvangen was een brief van Marie die dokter Botkin naar haar toe had kunnen sturen en ze was verbaasd te horen dat ze een maand daarvoor van Tobolsk naar Jekaterinenburg in de Oeral verhuisd waren. Ze begreep uit de brief dat alles veel moeilijker was geworden. Ze mochten hun deuren niet langer afsluiten en de soldaten gingen zelfs met hen mee naar de badkamer. Zoya rilde toen ze dat las en had heel erg met jaar jeugdvriendin te doen en vooral met Tatjana die zo preuts en verlegen was. De gedachte dat ze zich in zulke afschuwelijke omstandigheden bevonden was bijna meer dan ze kon verdragen.

'... Er zal niets anders op zitten dan het maar te ondergaan. Mamma laat ons gezangen zingen zodra de soldaten hun afschuwelijke liederen beneden beginnen te zingen. Ze zijn erg ruw tegen ons. Pappa zegt dat we niets moeten doen om hen boos te maken. We mogen 's middags eventjes naar buiten en de rest van de tijd lezen we of naaien een beetje...' Zoya huilde hete tranen toen ze de volgende woorden las '... en je weet wat voor hekel ik aan naaien heb, lieve Zoya. Ik heb de laatste tijd een paar gedichten geschreven. Ik zal ze je laten zien tegen de tijd dat we elkaar weer ontmoeten. Ik vind het moeilijk me voor te stellen dat we nu allebei al negentien zijn. Ik vond negentien altijd zo oud, maar nu lijkt het plotseling te jong om te sterven. Dit soort dingen kan ik alleen maar tegen jou zeggen, mijn liefste nicht en vriendin. Ik bid dat jij gelukkig en veilig bent in Parijs. Ik moet nu gaan voor onze dagelijkse oefening. Veel liefs van ons allemaal en vooral ook aan tante Eugenia.' Dit keer ondertekende ze niet met OTM A, hun familiecode, maar alleen met 'je Masjka'. Zoya zat lange tijd in haar kamer en huilde, terwijl ze de woorden steeds weer las. Ze hield de brief tegen haar wang aan alsof de aanraking van het papier haar vriendin dichterbij kon brengen. Ze hield haar hart vast voor hen. Alles leek overal steeds erger te worden, maar gelukkig ging het ballet waar ze bij danste in juni weer aan het werk. Zij en Eugenia zaten verschrikkelijk om geld verlegen en ze hadden geen andere kostganger kunnen vinden. De mensen trokken Parijs uit en kwamen er niet meer naar toe. Zelfs sommige Russische emigranten trokken zuidwaarts, maar Eugenia weigerde. Ze was ver genoeg gegaan.

Tegen midden juli was het warm in de stad en er werd nog steeds honger geleden. Zoya was ontsteld om van Vladimir te horen dat hij en Yelena op duiven in het park hadden gejaagd om ze op te eten. Hij verkondigde dat ze heel lekker waren en bood aan hen er een te brengen, maar Zoya weigerde. Ze werd al misselijk bij de gedachte. En twee dagen later, net toen ze begon te wanhopen of er ooit een eind aan deze oorlog zou komen, stond Clayton plotseling als een visioen uit een droom voor de deur. Zoya viel bijna flauw toen ze hem weer zag. Het was op de avond van de veertiende juli en samen keken ze naar de parades die van de Arc de Triomphe naar de Place de la Concorde liepen. De uniformen leken schitterend in de heldere zon, de Chasseurs Alpins met hun baretten en zwarte uniformen, de Engelse cavalerieregimenten, de Italiaanse Bersaglieri met hun hanestaarten hoeden, er was zelfs een anti-bolsjevieken eenheid van kozakken met bontmutsen, maar eigenlijk was Clayton de enige waar ze die dag oog voor had. Toen ze terug waren in het huis aan de Rue de Varenne, nog net zo verliefd als de vorige keer, klonk er midden in de nacht een zwaar gebonk op de deur. De militaire politie riep iedereen op, alle verloven waren ingetrokken, de Duitse offensieven waren in alle ernst begonnen. Duitse troepen bevonden zich op slechts vijfenzeventig kilometer afstand en de geallieerden moesten hen tegenhouden. 'Maar je kunt nu niet gaan...' riep Zoya. De tranen sprongen in haar ogen ondanks haar pogingen om dapper te zijn. 'Je bent hier nog maar net!' Hij was die ochtend pas aangekomen en na zes maanden zonder hem, vond ze het verschrikkelijk hem zo snel al weer te zien vertrekken. Maar hij had geen keus. Hij had een half uur om zich op het hoofdkwartier van de militaire politie in de Rue Ste. Anne te melden. Hij had nauwelijks tijd om haar naar huis te brengen, voor ze hem terug begeleidden naar generaal Pershing. Maar voor Zoya leek het onvoorstelbaar wreed dat ze zo weinig tijd samen kregen voor hij weer terug moest naar het front om zijn leven te riskeren. En ze zat als een in de steek gelaten kind in haar zitkamer en huilde tot diep in de nacht. Haar grootmoeder bracht haar een kopje thee als troost.

Maar de tranen die ze huilde om Clayton waren nog niets vergeleken bij de tranen die ze een paar dagen later huilde. Op twintig juli kwam Vladimir hun met een plechtig gezicht en een nummer van de Izvestia, de Russische krant, opzoeken. Zoya begreep direct toen ze de deur opende dat er iets verschrikkelijks was gebeurd en ze voelde zich bijna misselijk toen ze hem binnenliet en haar grootmoeder uit de slaapkamer hielp.

Hij begon te huilen toen hij haar de krant gaf. Hij keek als een diep verdrietig kind, zijn witte haar had bijna dezelfde kleur als zijn gezicht en hij herhaalde steeds weer dezelfde woorden: '... ze hebben hem vermoord... o, mijn god... ze hebben hem vermoord...' Hij was direct naar hen toegekomen, ze hadden het recht om het te weten, tenslotte waren ze familie van de Romanovs.

'Wat bedoel je?' Eugenia keek hem hevig ontsteld aan en kwam halfweg overeind uit haar stoel toen hij haar het artikel in de krant liet zien. Er stond dat tsaar Nikolaj op de zestiende juli was geëxecuteerd. Hij was doodgeschoten. En er stond bij dat zijn familie in veiligheid was gebracht. Maar waarheen? Zoya had het wel uit willen schreeuwen... waar is mijn geliefde Masjka? ... waar zijn ze?...

Alsof ze iets voelde begon Sava zachtjes te janken toen de drie Russen zaten te huilen om de man die als een vader voor hen was geweest, hun tsaar... en de geliefde neef van de twee vrouwen.

Lange tijd klonk het geluid van diep verdriet in de kamer en ten slotte stond Vladimir op en liep naar het raam, hij liet zijn hoofd hangen, zijn hart was zwaar, zijn leven bijna ondraaglijk. Overal ter wereld zouden de Russen die van hem hadden gehouden nu huilen, zelfs de boeren in wiens naam de verschrikkelijke revolutie werd uitgevochten.

'Wat een verschrikkelijke, verschrikkelijke dag,' zei hij zachtjes. 'God hebbe zijn ziel,' fluisterde hij en draaide zich om naar de vrouwen. Eugenia leek wel honderd en Zoya was doodsbleek. De enige kleur in haar gezicht waren de felle groene ogen, roodomrand van het huilen en de tranen bleven over haar wangen glijden. Ze kon alleen maar aan die laatste ochtend op Tsarskoje Selo denken toen hij haar bij het afscheid had gekust en haar had gezegd dat ze flink moest zijn... 'Ik houd van u, oom Nicky,' haar eigen woorden echoden in haar hoofd... en toen had hij gezegd dat hij ook van haar hield. En nu was hij dood. Voorgoed heengegaan. En de anderen? ... Ze las de woorden in de Izvestia nog eens... 'De familie is in veiligheid gebracht.'

24

Juli sleepte zich als een nachtmerrie voort. De moord op Nikolaj woog als een ondraaglijke last op hun schouders. De somberheid heerste alom over Parijs. De Russen treurden om hem terwijl de oorlog om hen heen verder woedde.

Zoya was uitgenodigd voor de bruiloft van een van de ballerina's die ze wel kende. Ze heette Olga Khochlova en ze was een paar weken tevoren met Pablo Picasso getrouwd in de St. Alexander Nevski, maar Zoya had geen zin om waar dan ook naar toe te gaan. Ze droeg de paar zwarte jurken die ze had en rouwde om haar neef.

In augustus stuurde Diaghilev haar weer een telegram, dit keer met de vraag of ze mee wilde met de groep naar Londen, maar ze kon haar grootmoeder nog altijd niet alleen laten en ze wilde niemand zien. Ze kreeg zichzelf nauwelijks meer zover om naar haar werk te gaan, zodat er eten op tafel kwam.

En in september trokken de geallieerden op en binnen een paar weken kwamen de Duitsers met vredesonderhandelingen. Maar er was nog steeds geen nieuws van Clayton. Zoya durfde nauwelijks meer aan hem te denken. Als hem ook iets was overkomen, zou ze niet meer willen leven. Het leven zou dan ondraaglijk zijn. Oom Nicky was dood. De woorden klonken steeds weer in haar hoofd. Ze had drie brieven aan Marie geschreven sinds ze het had gehoord, maar tot nu toe waren die onbeantwoord gebleven. Ze wist ook niet zeker waar dokter Botkin was en als de familie weer verhuisd was, zoals de krant zei, was het onmogelijk om na te gaan hoe lang het kon duren voor de brieven haar zouden bereiken.

Maar eindelijk, na een oneindig lange oktobermaand zonder enig nieuws van haar geliefden, kwam november met vrede.

Ze zaten in de zitkamer toen het nieuws kwam, ze luisterden naar het gejuich in de straten, het geschreeuw, het gejubel, het gebeier van de kerkklokken, en naar de kanonnen. Het was eindelijk afgelopen. De hele wereld had op zijn grondvesten staan trillen, maar nu was het eindelijk voorbij. De Grote Oorlog was over.

Ze schonk haar grootmoeder rustig een kopje thee in en zonder een woord stond ze de feestvierders op straat vanuit het venster gade te slaan. Er waren overal geallieerde troepen. Amerikanen, Engelsen, Italianen, Fransen, maar ze wist niet of Clayton nog in leven was en ze durfde er nauwelijks aan te denken. Ze draaide zich om en keek naar Eugenia. Wat was ze oud en teer geworden, de hoest waar ze de vorige winter zo'n last van had gehad, was weer teruggekomen en haar knieën waren zo slecht dat ze de kamers niet meer uit kon.

'Alles zal nu wel beter worden, Zoya,' zei ze zachtjes, maar haar hele lichaam werd geteisterd door een hoestbui terwijl ze de woorden sprak. Ze wist waar het meisje aan dacht. Ze had niets meer van Clayton gehoord sinds hij Parijs midden in de nacht op de veertiende juli had verlaten. 'Hij komt heus wel, kleintje. Je moet een beetje vertrouwen hebben.' Ze glimlachte haar vriendelijk toe, maar de vreugde was uit Zoya's ogen verdwenen. Ze had te veel verloren. En ze had te veel zorgen.

'Hoe kunt u dat nog zeggen? Zoveel mensen zijn er niet meer... hoe kunt u geloven dat er nog iemand thuis zal komen?'

'De wereld draait door. Mensen worden geboren en sterven en anderen worden na hen geboren. Het is alleen je verdriet dat zo pijnlijk is. Nikolaj heeft geen pijn meer. Hij heeft rust.'

'En de anderen?' Ze had nu vijf brieven aan Marie geschreven en ze had op geen van alle antwoord gehad.

'We kunnen alleen maar bidden om hun veiligheid.' Zoya knikte. Ze had het allemaal al eerder gehoord. Ze was nu kwaad op het noodlot dat hun zoveel had afgenomen. De eerste dagen na het bestand was het bijna onmogelijk om de straat op te gaan en ze ging ook alleen maar om eten te halen. Hun voorraden waren schrikbarend geslonken. Er waren geen balletuitvoeringen meer en ze moesten leven van het beetje dat ze hadden gespaard. Alles leek zo wanhopig.

'Mag ik u helpen dat te dragen, mademoiselle?' Ze voelde iemand aan het stokbrood trekken dat ze onder haar arm had en ze draaide zich nijdig om, klaar om uit te vallen, gereed om haar eten tot het uiterste toe te verdedigen of zichzelf tegen een overenthousiaste soldaat te weer te stellen. Niet iedereen in Parijs wilde door een opgewonden jongen in uniform gekust worden, dacht ze toen ze zich omdraaide, haar handen gebald tot vuisten. Toen slaakte ze een kreetje en liet het kostbare stokbrood op de grond vallen en hij trok haar naar zich toe.

'O... O...' De tranen kwamen onmiddellijk naar boven en ze smolt in zijn armen van opluchting. Hij leefde nog... o god... hij leefde... het was alsof ze de enige mensen op de wereld waren... de enige overlevenden in een verloren wereld en ze klemde zich hartstochtelijk aan Clayton vast.

'Dat is beter!' Hij keek op haar neer, zijn velduniform was vuil en gekreukt, zijn gezicht ruig van de baardstoppels, want hij had zich in dagen niet kunnen scheren. Hij was net in Parijs aangekomen en was regelrecht naar haar toegekomen. Hij had Eugenia al gezien en zij had hem verteld dat Zoya eten aan het kopen was en hij was de trap weer afgerend om haar op straat te zoeken. 'Is alles goed met je?' Ze lachte en huilde tegelijk en hij kuste haar steeds weer, net zo opgelucht als zij over het feit dat ze het beiden hadden overleefd.

Het leek wel een wonder en hij vertelde haar niet hoe hij aan de Marne meer dan eens door het oog van de naald was gekropen. Het deed er niet meer toe. Hij leefde en zij was in veiligheid en hij dankte in stilte de beschermengel die daarvoor aansprakelijk was terwijl ze samen door de menigte terug naar haar kamers liepen.

Hij was dit keer ondergebracht in een hotelletje op de Linkeroever, samen met een stuk of tien andere officieren. Pershing zat zelf weer in het huis van Mills en het was nu moeilijk voor hen om alleen te zijn, maar ze namen iedere gelegenheid waar die zich voordeed om een paar ogenblikken voor zichzelf te hebben en op een nacht durfden ze zelfs voorzichtig de liefde te bedrijven in de oude kamer van Antoine, lang nadat Eugenia naar bed was gegaan. Ze was tegenwoordig zo moe dat ze heel veel sliep. Zoya maakte zich al maandenlang zorgen over haar, maar zelfs deze zorgen werden op de achtergrond geschoven door de aanwezigheid van Clayton.

Op een avond laat hadden ze het over Nikolaj en hij gaf toe dat hij er altijd bang voor was geweest. En ze deelde haar angsten met hem over het lot van de anderen.

'De Russische krant zei dat ze naar een veilige plaats waren overgebracht... maar waar? Ik heb vijf keer aan Masjka geschreven en ik heb nog steeds geen antwoord gekregen.'

'Misschien kan Botkin je brieven niet meer doorsturen. Misschien betekent het niets, kleintje. Je moet vertrouwen,' zei hij kalm en hield zijn eigen angsten voor haar verborgen.

'Je lijkt grootmoeder wel,' fluisterde ze in de donkere kamer waar ze dicht tegen elkaar aan lagen.

'Soms voel ik me ook even oud.' Hij had gemerkt hoe teer de oude dame sinds juli was geworden. Ze zag er niet goed uit en hij vermoedde dat Zoya dit ook wel wist. Ze was nu bijna vierentachtig jaar en de afgelopen twee jaar waren zware jaren voor hen geweest. Het was een wonder dat ze het allemaal had overleefd. Maar ze vergaten hun zorgen over haar toen hun lichamen weer met elkaar versmolten. Daarna liep hij op zijn tenen de trap af voor de ochtend aanbrak. Ze brachten de daaropvolgende weken zoveel mogelijk tijd samen door, maar de tiende december, bijna een maand na het eind van de oorlog kwam hij met een bezwaard hart naar haar toe. Hij zou aan het eind van die week naar Amerika worden teruggestuurd. Maar wat belangrijker was, hij had een pijnlijke beslissing genomen over het meisje waar hij van hield.

Ze hoorde hem als in een droom zeggen dat hij wegging. Ze kon het niet geloven. Hij kon niet zomaar weggaan. Het ogenblik waar ze nooit aan had willen denken, de dag waarvan ze had gedacht dat hij nooit zou komen, was nu toch aangebroken.

'Wanneer?' vroeg ze en haar hart lag als een steen in haar borst.

'Over twee dagen.' Zijn ogen lieten de hare niet los. Hij moest haar nog meer zeggen en hij vroeg zich af of hij de moed had om het te zeggen.

'Ze geven ons niet veel tijd om afscheid te nemen, hè?' zei Zoya verdrietig.

Ze zaten in haar sombere zitkamertje en het was een grijze dag. Eugenia sliep vredig in de slaapkamer, zoals ze nu meestal deed. Zoya was weer aan het werk, maar haar grootmoeder leek het niet te merken. 'Kom je weer naar Parijs terug?' Ze vroeg het zoals ze het aan een vreemde gevraagd zou hebben, ze voelde zich al los van hem en bereidde zichzelf al voor op wat er zou komen. Er was al te vaak een afscheid geweest in haar leven en ze was er niet van overtuigd dat ze het dit keer te boven zou komen.

'Dat weet ik niet.'

'Je verzwijgt iets voor me.' Misschien was hij getrouwd en had hij tien kinderen in New York. Alles was tegenwoordig mogelijk. Het leven had haar al zo vaak een poets gebakken, hoewel Clayton dat eigenlijk nooit had gedaan. Maar ze was nu ook boos op hem.

'Zoya... ik weet dat dit niet logisch klinkt voor jou, maar ik heb veel nagedacht... over ons.'

Ze wachtte, verblind door de pijn. Het was verwonderlijk, net als je dacht dat je er niets meer bij kon hebben, kwam er toch nog meer ellende. Er leek geen eind aan te komen.

'Ik wil je je vrijheid teruggeven, je je eigen leven laten leiden. Ik heb erover gedacht je met me naar New York mee te nemen... ik wilde dat heel erg graag. Maar ik denk niet dat de gravin die reis kan maken en... Zoya,' hij stikte bijna in de woorden waar hij dagen over had nagedacht, 'Zoya, ik ben te oud voor je. Dat heb ik je al eerder verteld. Het is niet eerlijk. Als jij dertig bent, ben ik zestig.'

'Wat doet dat er nu toe?' Ze had zijn problemen over hun leeftijden nooit begrepen en ze keek hem woedend aan. Ze was diep verontwaardigd over het feit dat hij zou vertrekken. 'Je vertelt me eigenlijk dat je niet van me houdt.'

'Ik vertel je dat ik zoveel van je houd dat ik je niet wil opzadelen met een oude vent. Ik ben zesenveertig en jij bent negentien. Dat is niet eerlijk tegenover jou. Jij verdient iemand die jonger en levendiger is en als alles hier een beetje tot rust is gekomen, zul je iemand vinden van wie je zult houden. Je hebt nog nooit de kans gehad. Je was een kind toen je twee jaar geleden uit Rusland wegging, daar was je heel beschermd opgevoed en je bent hier midden in de oorlog terecht gekomen, met nauwelijks meer dan de kleren die je aanhad. Op een dag zal het leven weer normaal zijn en dan zul je iemand van je eigen leeftijd ontmoeten. Zoya,' plotseling klonk zijn stem flink als die van Konstantin, 'het zou verkeerd zijn om je mee te nemen naar New York. Het zou erg egoïstisch van mij zijn. Ik denk nu aan jou, niet aan mezelf.' Maar ze begreep het niet toen ze hem met tranen in haar ogen woedend aankeek.

'Het was alleen maar een spelletje voor jou, hè?' Ze was wreed, maar dat wilde ze ook zijn. Ze wilde hem net zo kwetsen als hij haar. 'Meer was het niet. Een oorlogsromance. Een danseresje om mee te spelen terwijl je in Parijs was.'

Hij had haar kunnen slaan, maar beheerste zichzelf. 'Luister naar me. Zo was het niet. Doe niet zo gek, Zoya. Ik ben meer dan twee keer zo oud als jij. Je verdient wat beters.'

'O... ik begrijp het,' de groene ogen schoten vuur, 'zoals het gelukkige leven dat ik hier leid. Ik heb de halve oorlog hier op jou zitten wachten, ik durfde nauwelijks adem te halen uit angst dat jou iets zou overkomen en nu stap je aan boord en je vaart terug naar New York. Het is wel gemakkelijk voor jou, hè?'

'Nee, dat is het niet.' Hij draaide zich om zodat ze de tranen in zijn ogen niet zou zien. Misschien was het wel beter zo. Misschien was het maar beter als ze boos op hem was. Dan zou ze niet wegkwijnen als hij vertrokken was, zoals hij wel zou doen. 'Ik houd heel veel van je.' Hij draaide zich om en keek haar aan toen ze doelbewust naar de deur liep en die openrukte.

'Eruit!' Hij keek stomverbaasd. 'Waarom zou je nog twee dagen wachten? Waarom zou je er nu maar niet meteen een eind aan maken?'

'Ik zou graag afscheid van je grootmoeder willen nemen.'

'Die slaapt en ik vraag me af of ze wel afscheid van jou wil nemen. Ze was nooit zo dol op je.' Ze wilde dat hij wegging, zodat ze in alle rust net zo veel zou kunnen huilen als ze wilde.

'Zoya, alsjeblieft...' Hij had haar zo weer in zijn armen willen nemen, maar hij wist dat het niet eerlijk was. Het was beter haar het gevoel te geven dat zij er een eind aan had gemaakt, haar enige trots te laten overhouden. Het was beter als hij het gebroken hart had. Hij haatte zichzelf toen hij de trap langzaam afliep en het geluid van de deur die achter hem dichtsloeg klonk nog lang na in zijn oren. Hij had altijd geweten dat zij gekwetst zou worden, hij had zich alleen niet gerealiseerd dat hijzelf minstens evenveel pijn zou lijden. Maar hij was ervan overtuigd dat hij juist handelde. Er was geen weg terug meer. Hij was te oud voor haar en ook al was ze nu gekwetst, ze was beter af zonder hem, dan kon ze een man van haar eigen leeftijd zoeken en een nieuw leven beginnen. Hij liep de volgende twee dagen diep verdrietig rond en de dag voor hij vertrok, ging hij naar de bank waar hij een bankwissel van vijfduizend dollar opnam. Hij stopte hem in een brief aan haar grootmoeder, en smeekte haar het te houden en hem te laten weten als er nog iets was dat hij later nog voor hen zou kunnen doen. Hij bezwoer haar dat hij altijd hun vriend zou blijven en dat hij de rest van zijn leven van haar kleindochter zou houden.

'Ik heb dit voor haar eigen bestwil gedaan, dat bezweer ik u. En ook omdat ik veronderstel dat het uw wens is. Ze is jonger dan ik. Ze zal weer van iemand kunnen houden, daar ben ik van overtuigd. En nu zeg ik u met een verdrietig hart dat geheel tot uw dienst staat vaarwel.' Hij ondertekende het en liet het op de dag van zijn vertrek door een korporaal van generaal Pershing bezorgen.

Hij vertrok op de ochtend dat president Wilson en zijn vrouw aankwamen. Terwijl hij langzaam Le Havre uitvoer en aan Zoya dacht, werd er voor hen een parade op de Champs-Elysées gehouden.

25

Nog weken nadat Clayton was vertrokken zat Zoya in de oude kamer van Antoine en huilde. Ze dacht dat ze zou sterven van verdriet. Niets was nog belangrijk voor haar. Het kon haar niets schelen als ze zou verhongeren. Ze maakte soep voor haar grootmoeder en was verbaasd dat ze voldoende geld hadden om dat te kunnen kopen. Eugenia had prins Markovski een keer naar de bank gestuurd, vlak nadat Clayton was vertrokken en daarna had ze Zoya een paar bankbiljetten in handen gestopt.

'Dit heb ik gespaard. Gebruik het om te kopen wat je nodig hebt.' Maar ze wilde niets meer en ze had niets nodig. Hij was weg. Ze voelde zich alsof dit het einde van haar leven betekende. Maar door het geld dat haar grootmoeder blijkbaar had gespaard om eten van te kopen, kon ze thuisblijven van haar werk. Ze had gezegd dat ze ziek was en het kon haar niets schelen als ze haar zouden ontslaan. Het Russisch Ballet was terug en als ze wilde had ze met hen kunnen dansen. Maar zelfs dat wilde ze op het ogenblik niet. Ze wilde niets, geen eten, geen vrienden, geen baan en zeker geen man. Hij was gek dat hij haar zei dat ze een jongere man moest hebben. Die had ze niet nodig. Behalve een arts voor Eugenia. Op kerstnacht kreeg ze een verschrikkelijke griep. Ze had erop gestaan om toch naar de kerk te gaan. Maar ze was te zwak om zelfs maar overeind te kunnen zitten en Zoya dwong haar om rustig te gaan liggen. Toen prins Vladimir kwam drong ze erop aan dat hij onmiddellijk een arts zou halen, maar het duurde uren voor hij terug was.

De dokter was een vriendelijke oude man die als kind Russisch had geleerd en hij praatte met Eugenia in haar eigen taal. Haar feilloze Frans leek steeds verder weg te zinken.

'Ze is heel ziek, mademoiselle,' fluisterde hij tegen Zoya in de zitkamer. 'Misschien haalt ze de nacht niet.'

'Maar dat is onmogelijk. Ze was vanmiddag nog prima.' Zo prima als tegenwoordig nog mogelijk was dan. Hij moest zich vergissen. Dat moest. Zoya wist dat ze niet nog een afscheid aan zou kunnen. Dat zou ze niet ook nog kunnen verdragen. 'Ik zal doen wat ik kan. U moet het me maar laten weten als ze slechter wordt. Meneer kan me thuis bereiken.' Hij was zelf nog maar net terug van het front en hij oefende zijn beroep nog buitenshuis uit. Hij keek prins Vladimir aan die met een ongelukkig gezicht knikte en toen verdrietig naar Zoya keek.

'Ik blijf wel bij je.' Ze knikte. Ze wist dat ze niets van hem te vrezen had. Hij woonde al bijna een jaar samen met een vrouw. Zijn dochter was daar zo woedend over geworden dat ze verhuisd was en in een klooster op de Linkeroever woonde.

'Dank je wel, Vladimir.' Ze ging een kopje thee voor haar grootmoeder maken en toen ze bij haar terugkwam, lag ze te ijlen. Haar gezicht was gloeiend en haar hele lichaam leek in een paar uur gekrompen te zijn. Plotseling realiseerde Zoya zich hoeveel gewicht ze de laatste tijd verloren moest hebben. Als ze aangekleed was, zag je het niet zo duidelijk, maar nu zag ze er verschrikkelijk teer uit en toen ze haar ogen opendeed, moest ze haar uiterste best doen om te zien wie Zoya was.

'Ik ben het, grootmoeder... ssst... niet praten.' Ze probeerde haar te helpen de thee te drinken, maar Eugenia duwde haar weg, mompelde wat en viel weer in slaap. Het was al weer dag toen ze zich weer bewoog en sprak. Zoya had in een stoel gezeten en naar haar gekeken en ze liep snel naar haar toe om te horen wat ze zei. Haar grootmoeder had even met haar hand bewogen en Zoya kwam zachtjes dichterbij, gaf haar een slokje water voor haar uitgedroogde lippen en wat medicijnen die de dokter had achtergelaten, maar ze zag wel dat ze er veel erger aan toe was.

'... Je moet...'

'Grootmoeder... niet praten... daar wordt u zo moe van.'

De oude dame schudde haar hoofd. Ze wist wel beter. Het gaf niet meer. '... Je moet die Amerikaan voor me bedanken... vertel hem dat ik hem erg dankbaar ben... ik was van plan hem terug te betalen...'

'Waarvoor?' Zoya keek verbaasd. Waarom was ze Clayton dankbaar? Omdat hij hen in de steek had gelaten? Omdat hij haar alleen had gelaten en naar New York was teruggegaan? Maar Eugenia wees met een slap gebaar naar het bureautje in de hoek van de kamer. '...Kijk... in mijn rode sjaal...'

Zoya maakte de la open en zag hem daar liggen. Ze trok hem eruit, legde hem op het bureau, maakte hem open en haar adem stokte. Daar lag een fortuin. Ze telde bijna vijfduizend dollar. 'Mijn god... grootmoeder, wanneer heeft hij u die gegeven?' Ze was stomverbaasd en begreep er niets van. Waarom zou hij zoiets doen?

'Hij stuurde het toen hij vertrok... ik wilde het terugsturen... maar ik was bang... dat je het nodig zou hebben... ik wist dat hij het goed bedoelde. We zullen het aan hem teruggeven wanneer we dat kunnen...' Maar ze tastte achter haar bed terwijl ze sprak, zocht naar iets waarvan ze dacht dat het daar verborgen lag en Zoya zag dat ze weer geagiteerd raakte en was bang dat het haar kwaad zou doen.

'Grootmoeder, ga liggen... alstublieft...' Ze was nog steeds verbaasd over het fortuin dat Clayton had gestuurd. Het was een groots gebaar, maar het maakte haar weer boos op hem. Ze hadden zijn liefdadigheid niet nodig. Het was te gemakkelijk om hen af te kopen... maar tegen wat voor prijs en toen fronste ze plotseling haar wenkbrauwen en keek naar de oude wollen sjaal die haar grootmoeder in haar trillende handen hield en die ze van achter haar kussen te voorschijn had getrokken. Het was de sjaal die ze had gedragen op de dag dat ze St. Petersburg hadden verlaten. Ze herinnerde het zich nog goed en nu hield haar grootmoeder hem haar voor met een glimlachje om haar bleke lippen.

'Nikolaj..." ze kon nauwelijks spreken, de tranen stonden in haar ogen,' ...je moet het goed verbergen, Zoya... pas er goed op... als er niets meer over is, verkoop het dan... maar alleen als je wanhopig bent... niet eerder... verder is er niets meer.'

'De sigarettenkoker van pappa en de doosjes van Nikolaj...?' vroeg ze, maar de oude dame schudde haar hoofd.

'...Die heb ik een jaar geleden al verkocht... we hadden geen keus,' maar het was voor Zoya of er een mes in haar hart werd omgedraaid. Ze hadden niets meer, geen sieraad, geen souvenir, alleen maar herinneringen en wat het ook was dat haar grootmoeder nu in haar handen had. Zoya pakte het voorzichtig aan en haalde de sjaal er op het bed af en terwijl ze het deed slaakte ze een kreet... ze herinnerde het zich... het was het paasei dat Nicky aan Alix had gegeven toen Zoya zeven jaar was... het was ongelooflijk. Gemaakt door Fabergé, het was een waarachtig kunstwerkje. Het paasei was van lila emaille, met diamanten linten die sierlijk om het emaille heen lagen. Het geheel kon opengemaakt worden door een klein slotje en liet een miniatuur zwaantje op een meer van aquamarijn zien. Ze huilde zachtjes toen ze het hefboompje onder de vleugel aanraakte. De zwaan spreidde zijn gouden vleugeltjes en liep over de palm van haar hand. 'Bewaar het goed, mijn liefste kindje...' fluisterde haar grootmoeder en deed haar ogen weer dicht toen Zoya het weer in de sjaal vouwde en voorzichtig de hand van haar grootmoeder pakte.

'Grootmoeder...' Eugenia deed haar ogen weer open met een vredige glimlach. 'Blijf bij me... ga alsjeblieft niet weg...' Ze merkte dat de oude dame rustiger was geworden en gemakkelijker adem scheen te kunnen halen.

'Wees een goed meisje, kleintje... ik ben altijd zo trots op je geweest...' ze glimlachte weer en Zoya begon te huilen.

'Nee grootmoeder...' De woorden waren een afscheid en ze wilde haar niet laten doodgaan. 'Laat me niet alleen, grootmoeder... alstublieft...' Maar de oude dame glimlachte en deed haar ogen voor de laatste keer dicht. Ze had haar laatste geschenk aan het kind gegeven van wie ze zoveel hield, ze had haar veilig naar een nieuw leven gebracht, ze had haar beschermd en nu was het voorbij.

'Grootmoeder...' fluisterde Zoya in de stille kamer, maar Eugenia's ogen waren dicht. Ze rustte in vrede. Weg, net als de anderen. Eugenia Peterovna Ossoepov was thuisgekomen.

26

Ze werd begraven op het Russische kerkhof even buiten Parijs en Zoya stond roerloos naast prins Vladimir en een handjevol mensen die Eugenia hadden gekend. Ze kende geen van allen erg goed. Ze had de meeste tijd in Parijs met Zoya doorgebracht en ze had weinig geduld met de klachten en deprimerende herinneringen van de andere emigranten gehad. Ze was bezig met het heden en niet vol van het verleden.

Ze stierf op 16 januari 1919 in hun benarde woning, op dezelfde dag waarop Theodore Roosevelt in zijn slaap overleed. Naderhand zat Zoya uit het venster te kijken terwijl ze Sava gedachteloos aaide.

Het was onmogelijk om alle gebeurtenissen van de afgelopen dagen al goed te verwerken en het was nog onmogelijker om aan een leven zonder haar grootmoeder te denken. Ze was nog steeds verbaasd over het keizerlijk ei dat haar grootmoeder bijna twee jaar lang voor haar verborgen had gehouden en over het geld van Clayton dat hij voor zijn vertrek had gegeven. Het zou voldoende zijn voor haar om het komende jaar van te leven als ze een beetje voorzichtig was en voor het eerst in jaren had ze geen enkel verlangen meer om te dansen. Ze wilde het ballet nooit meer zien, ze wilde nooit meer iets doen. Ze wilde alleen maar zitten met haar hond en zachtjes doodgaan. En toen bedacht ze schuldig hoe boos haar grootmoeder over die gedachten zou zijn. Haar grootmoeder was voor het leven geweest, niet voor de dood.

Ze leefde een week stilletjes zonder iemand te zien en ze was heel mager en bleek geworden toen Vladimir op haar deur klopte. Hij zag er ernstig en gespannen uit en hij maakte zich duidelijk zorgen over haar. Ze schrok toen ze de deur openmaakte en zag dat er iemand vlak achter hem stond in de donkere gang. Misschien had hij een dokter meegebracht, om haar na te kijken, maar ze wilde niemand zien en al helemaal geen arts. Ze droeg zwarte wollen kousen en een zwarte jurk. Het rode haar had ze strak naar achteren getrokken en het vormde een scherp contrast met haar ivoorwitte gezicht.

'Ja?' Vladimir aarzelde toen ze sprak. Hij was bijna bang geweest om hem mee te brengen, bang dat de schok te veel voor haar zou zijn, maar hij wist dat ze moesten komen. 'Hallo Vladimir.' Zonder een woord deed hij een stap opzij en haar adem stokte toen ze Pierre Gilliard achter hem zag staan.

Zijn ogen schoten vol tranen toen hij naar haar keek. Het leek wel duizend jaar geleden sinds ze elkaar hadden gezien op de dag dat ze uit Tsarskoje Selo was vertrokken. Hij deed een stap naar voren en ze viel in zijn armen. En toen ze naar hem opkeek, smeekte ze hem, nauwelijks tot spreken in staat door haar gesnik: 'Zijn ze eindelijk gekomen?' Gilliard was de onderwijzer die de keizerlijke dochters hun hele leven lang had onderwezen en Zoya wist dat hij met hen naar Siberië was gegaan, maar, niet in staat een woord uit te brengen, schudde hij alleen maar zijn hoofd.

'Nee...' zei hij tenslotte, 'nee... dat zijn ze niet...' Ze wachtte op meer nieuws van hem en ze voelde haar lichaam verstrakken toen ze de lelijke zitkamer inliep en hij haar volgde. Hij zag er mager, vermoeid en verschrikkelijk bleek uit. Vladimir liet hen alleen. Hij deed de deur zachtjes dicht toen hij ging en hij liep met gebogen hoofd de trap af naar zijn taxi.

'Is alles in orde met hen?' Haar hart klopte heftig terwijl ze wachtte tot Pierre Gilliard sprak en terwijl ze tegenover elkaar zaten, stak hij zijn hand uit en nam de hare in de zijne. De hare waren net ijsbergjes toen Gilliard begon te spreken.

'Ik ben nog maar net terug uit Siberië... ik moest zekerheid hebben voor ik kwam... We zijn in juni uit Jekaterinenburg weggegaan. Ze vertelden ons dat we weg moesten.' Het was alsof hij zich wilde verontschuldigen, maar ze wilde alleen maar horen dat alles met Masjka en de anderen in orde was. Ze zat daar zwijgend, verbaasd om hem te zien en ze klampte zich met trillende ijskoude handen aan hem vast.

'Je was er dus niet bij toen... toen Nikolaj...' Ze kon zichzelf niet zo ver krijgen de woorden tegen hem te zeggen, maar hij begreep het wel en schudde verdrietig zijn hoofd.

'Gibbes en ik moesten weg... maar we zijn in augustus weer teruggegaan. Ze lieten ons binnen, maar er was niemand meer, mademoiselle.' Hij kon het niet over zijn hart verkrijgen haar te vertellen wat ze hadden gevonden. De kogelgaten en de verbleekte bloedsporen. 'Ze vertelden ons dat ze ergens anders heen waren gebracht, maar Gibbes en ik vreesden het ergste.' Ze wachtte met kloppend hart op de rest, overtuigd dat er een gelukkig eind aan het verhaal zou komen. Na alles wat er al gebeurd was, moest dat wel. Het leven kon niet zo wreed zijn om de bolsjevieken de mensen te laten vermoorden van wie zij zoveel hield... een teer jongetje en vier meisjes die haar nichtjes en vriendinnen waren geweest en hun moeder die zo dol op hen was. Het was erg genoeg dat hun vader dood was. Het kon niet nog erger worden. Ze bestudeerde zijn gezicht terwijl hij verder ging, hij deed zijn ogen dicht en vocht tegen de tranen. Hij was nog uitgeput van de reis, hij was pas de avond tevoren in Parijs aangekomen en was vastbesloten geweest om haar te zoeken.

'We kwamen op de verjaardag van Alexis in Jekaterinenburg aan, maar tegen die tijd waren ze al weg,' zuchtte hij. 'We zijn er toen gebleven. Ik wist zeker, ook al zag ik de kogelgaten in het huis, dat ze nog in leven waren.'

Haar hart sloeg een slag over en ze staarde hem aan. 'Kogelgaten? Hebben ze Nicky voor de ogen van de kinderen doodgeschoten?'

'Ze hadden Nagorni drie dagen eerder vermoord... hij probeerde de soldaten tegen te houden die de medailles van Alexis wilden stelen. De tsarevitsj moet kapot van verdriet geweest zijn. Hij was zijn hele leven bij hem geweest.' Trouwe Nagorni die had geweigerd hen in de steek te laten. Kwam er dan nooit een eind aan?

'Zo tegen midden juli vertelden de bolsjevieken hun dat hun familieleden probeerden hen te redden en ze moesten verhuizen voor ze ontdekt werden.' Zoya dacht aan Masjka's brieven van voor die tijd die haar hadden verteld waar ze was. Maar wie had geprobeerd hen te redden? 'De bloedige revolutie was al sinds juni aan de gang, het was bijna onmogelijk om ergens heen te gaan. Maar ze hebben hen rond middernacht opgehaald en verteld zich aan te kleden.' Zijn stem brak en Zoya kneep zo hard in zijn handen dat het pijn deed. Hun ogen ontmoetten elkaar, twee mensen alleen op een verlaten eiland, alle anderen waren weg... waarheen? Ze wachtte zwijgend op de rest. Hij zou haar nu vast heel gauw vertellen dat ze onderweg waren naar Parijs. 'Ze gingen naar beneden, de keizerin, Nikolaj en de kinderen... Anastasia had Jimmy nog bij zich.' De kleine spaniel van Alexis. Pierre Gilliard begon weer te huilen toen hij eraan dacht. '... en Joy...' Sava jankte alsof ze de naam van haar moeder kende en hij ging verder: '... de tsarevitsj kon toen al niet meer lopen, hij was heel ziek geweest... Ze vertelden hun zich aan te kleden en brachten hen naar de kelder om daar op vervoer te wachten... Nikolaj zei dat ze stoelen voor Alexandra en Alexis moesten brengen en hij hield...' hij kon nauwelijks verder praten, '... hij hield hem vast, Zoya, op zijn schoot, toen ze binnenkwamen... hij had hem in zijn armen toen ze het vuur openden.' Ze voelde haar hart verstenen. Dat moest het ogenblik geweest zijn dat ze Nikolaj vermoordden, maar Gilliard snikte en ging verder. 'Ze hebben hen allemaal doodgeschoten, Zoya Konstantinovna... ze hebben het vuur op hen allen geopend, alleen Alexis leefde nog en ze hebben zijn hoofd met geweerkolven ingeslagen terwijl hij zijn vader vasthield... en toen hebben ze kleine Jimmy vermoord.' Een van de puppies. 'Anastasia was flauw gevallen en toen ze begon te schreeuwen, hebben ze haar met bajonetten vermoord en toen,' ging hij verder terwijl Zoya zachtjes huilde en nauwelijks kon geloven wat hij haar vertelde, 'hebben ze hen allen in een mijn gegooid en dat met zuur overgoten... ze zijn weg, kleine Zoya... weg... allemaal... zelfs die arme lieve Baby.' Zoya sloeg haar armen om hem heen en hield hem tegen zich aan terwijl hij huilde. Zelfs nu, maanden later was hijzelf nog maar nauwelijks in staat om het te geloven. 'We hebben Joy gevonden, een van de soldaten had haar meegenomen, ze was uitgehongerd toen we haar bij de mijn vonden... jankend om de kinderen van wie ze hield. En o Zoya, niemand zal ooit weten hoe lief ze waren en hoeveel we van hen hielden.'

'...O god... O god... mijn arme Masjka... vermoord met geweren en bajonetten... wat moet ze bang zijn geweest...'

'Nikolaj heeft geprobeerd hen tegen te houden... maar ze waren niet te stuiten. Als ze ons er maar bij hadden laten blijven... maar dat had ook niets uitgemaakt.' Hij vertelde haar niet dat de Witrussen Jekaterinenburg een week later hadden bevrijd. Een week. Het had net zo goed een leven later kunnen zijn.

Zoya keek hem met lege ogen aan. Nu was alles voorbij. Niets zou ooit nog belangrijk zijn... niet voor haar... of voor hen... ze begroef haar gezicht in haar handen en huilde en hij hield haar vast. 'Ik moest het je zelf komen vertellen... het spijt me zo... zo verschrikkelijk.' Zulke ontoereikende woorden voor het verlies van zulke buitengewone mensen. Wat hadden ze er weinig van begrepen die laatste dag op Tsarskoje Selo en toen begreep ze dat als ze bij hen was gebleven, zij ook door de bolsjevieken zou zijn vermoord... vermoord met bajonetten en kogels, net zoals ze Masjka hadden vermoord en de anderen... en Baby...

Hij liet haar alleen en beloofde de volgende dag als hij had geslapen terug te komen. Hij kon niet meer naar haar gezicht kijken, de gebroken ogen, het lege gezicht. En toen ze weer alleen was, klemde ze Sava tegen zich aan en wiegde haar heen en weer in haar armen terwijl ze huilde en in de leegte riep: 'O grootmoeder... ze zijn weg... ze hebben hen allemaal vermoord...' En ten slotte klonk er nog maar een gefluisterd woord in de stille kamer toen ze haar naam voor de laatste keer zei... Ze zou hem nooit meer zeggen... ze fluisterde heel zachtjes: 'mijn Masjka.'

27

Zoya verkeerde enkele dagen in een shocktoestand nadat ze het nieuws van Pierre Gilliard had gehoord. Behalve de pijn over de dood van haar grootmoeder kwam nu ook de ellende van de wetenschap over de executie. Dokter Botkin was tegelijk met hen gestorven, vertelde Pierre toen hij de volgende dag terugkwam en dat verklaarde waarom geen van haar brieven meer doorgekomen was. Er was bovendien toch niemand meer geweest om ze te beantwoorden. En ze wist dat groothertog Michael ook was doodgeschoten, een week voor de executie van Nikolaj en Alexandra en de kinderen. En nadien waren er nog vier groothertogen vermoord. De lijst leek eindeloos. Het leek wel alsof ze een compleet ras wilden vernietigen, een heel hoofdstuk uit de geschiedenis. En de details waren te gruwelijk voor woorden.

Met de wetenschap die ze nu bezat was het begrijpelijk dat het Verdrag van Versailles weinig voor haar betekende. Voor haar had de oorlog en zelfs het eind daarvan geen enkele betekenis meer. Ze had haar ouders verloren, haar broer, haar grootmoeder, haar nichtjes, vriendinnen en haar vaderland en zelfs de man van wie ze hield had haar in de steek gelaten. Terwijl ze daar dag in dag uit op haar kamertje voor zich uit zat te staren, leek haar leven verloren. Pierre Gilliard kwam nog een paar keer voor hij vertrok. Hij ging terug naar Zwitserland om uit te rusten, voor hij weer naar Siberië terugkeerde om te helpen de onderzoeken voort te zetten. Maar zelfs dat leek niet meer belangrijk. Niets was meer belangrijk. Voor Zoya was het allemaal voorbij.

Tegen eind januari was er weer volop leven in Parijs, de Amerikaanse soldaten vulden de straten. Er waren feesten en speciale uitvoeringen en parades, allemaal ter ere van de hoogwaardigheidsbekleders die uit Amerika aankwamen om in Versailles te vergaderen en het eind van het Grote Avontuur te vieren en het nieuwe tijdperk dat eraan stond te komen, in te luiden.

Maar voor Zoya viel er niets te vieren. Vladimir kwam haar een paar keer opzoeken nadat Pierre Gilliard naar Bern was vertrokken om zich bij zijn vrouw te voegen, maar Zoya sprak nauwelijks meer. En Vladimir sloeg haar gade en maakte zich zowel zorgen over haar gezondheid als over haar veiligheid. Het nieuws was langzaam tot alle emigranten doorgedrongen en er waren vele tranen geplengd en er heerste een rouwtoestand. De Romanovs waren geliefd geweest en zij die hen hadden gekend zouden hen nooit vergeten.

'Laat me je eens een eindje rondrijden, kleintje. Het zal je goed doen er eens uit te zijn.'

'Ik heb hier alles wat ik nodig heb, Vladimir.' Ze keek hem verdrietig aan en aaide Sava rustig. Hij bracht haar eten, net zoals hij had gedaan toen ze net aangekomen waren. Hij bracht haar in zijn wanhoop zelfs wodka. Misschien kon ze daar haar zorgen mee verdrinken. Maar de fles bleef dicht, de wodka werd niet aangeroerd, net zo min als het meeste eten dat hij haar bracht. Ze leek weg te teren, het leek wel of ze dood wilde, alsof ze haar best deed om bij de anderen te komen.

Een paar vrouwelijke kennissen van hem probeerden haar op te beuren, maar ze deed meestal niet eens open als er werd geklopt. Ze zat daar maar en wachtte tot ze weer weg zouden gaan terwijl zij daar maar in haar sombere kamer zat.

Tegen eind januari werd hij bang en sprak zelfs met een arts over haar. Er bleek niets aan te doen te zijn, behalve wachten tot het tij zou keren. Maar hij was bang dat ze definitievere stappen zou nemen voor het zover was.

Hij zat op een namiddag nog steeds aan haar te denken toen hij zijn taxi naar het Crillon reed in de hoop dat een van de belangrijke Amerikanen hem zou aanhouden. En toen, bijna als het antwoord op zijn gebed, keek hij een straat in en zag hem. Hij toeterde als een waanzinnige en zwaaide, maar de lange man in uniform verdween in het hotel en toen Vladimir zijn taxi uit holde, bad hij dat het geen illusie was geweest. Hij rende de straat over en het hotel in en was nog net op tijd voor hij de lift in stapte. Clayton Andrews draaide zich met een verbaasd gezicht om toen Vladimir hem riep. Hij stapte weer langzaam uit de lift, bang dat er iets verschrikkelijks was gebeurd.

'Goddank, u bent het,' zuchtte Vladimir opgelucht en hoopte dat hij het meisje nog zou willen zien. Hij wist niet precies wat er tussen hen was gebeurd, maar hij wist dat er een soort verwijdering had plaatsgevonden voor Clayton Parijs had verlaten.

'Is er iets met haar gebeurd?' Het was het enige waar Clayton aan kon denken toen hij de uitdrukking op het gezicht van Vladimir zag. Hij was een dag tevoren aangekomen en had zichzelf gedwongen niet naar haar toe te gaan. Hij wist dat het zinloos was om zichzelf en Zoya te martelen. Het was beter zo. Hij wilde dat ze een nieuw leven zou beginnen en haar vasthouden zou haar niet helpen om een nieuw leven te vinden, ook al miste hij haar nog zo erg. Hij was nauwelijks in New York aangekomen toen ze hem hadden gevraagd om terug naar Parijs te gaan en te helpen met de vele vergaderingen die samenhingen met het Verdrag van Versailles voordat hij voorgoed het leger zou verlaten. En hij was met de nodige aarzelingen teruggegaan. Hij wist niet of hij sterk genoeg was om naar Parijs te gaan en haar niet op te zoeken. 'Is er iets met Zoya?' vroeg hij aan de lange prins, bang door de uitdrukking in zijn ogen. Die sprak boekdelen.

'Kunnen we ergens praten?' Vladimir keek de volle lobby rond en weer naar Clayton. Hij had hem heel wat te vertellen. Clayton keek op zijn horloge. Hij had twee uur de tijd voor zijn volgende afspraak. Hij knikte en volgde Vladimir naar buiten naar de taxi die stond te wachten.

'Vertel het me, man, is alles in orde? Is er iets met haar gebeurd?' De prins keek zorgelijk toen hij de auto startte, zijn versleten manchetten en jas zagen er erger uit dan ooit, maar zijn geknipte snor was nog even netjes als altijd, net als het sneeuwwitte haar. Alles aan hem verraadde zijn hoge afkomst. Er waren er velen zoals hij nu in Parijs. Graven en prinsen en hertogen en gewone mannen van goede familie, die taxi's bestuurden en de straten veegden en in restaurants bedienden.

'Er is haar niets overkomen, kapitein,' zei hij en Clayton slaakte een zucht van verlichting. 'Tenminste, niet direct.' Ze reden naar de Deux Magots, namen een tafeltje ergens achterin en Clayton bestelde twee koffie. 'Haar grootmoeder is drie weken geleden overleden.'

'Daar was ik al bang voor.' Ze had al zo ziek en teer geleken toen hij Parijs meer dan een maand geleden had verlaten.

'Maar het probleem is dat Pierre Gilliard haar is komen opzoeken uit Siberië. Hij bracht verschrikkelijk nieuws mee. Sindsdien heeft ze haar kamers niet meer verlaten. Ik ben bang dat ze gek aan het worden is, ze zit daar maar om hen te rouwen. Het is te veel voor haar.'

Er stonden tranen in zijn ogen en hij vond het jammer dat Andrews niet iets sterkers dan koffie had besteld. Hij had best een stevige wodka kunnen gebruiken. Alleen al de gedachte aan haar brak zijn hart. Er was hun allemaal te veel overkomen en Zoya vooral.

'Was Gilliard erbij toen de tsaar werd vermoord?' Hij voelde zich verdrietig worden nu hij erover nadacht, hoewel hij de man nooit had gekend. Maar Zoya had hem tot leven gebracht met haar verhalen over Livadia en het jacht en Tsarskoje Selo en nu had hij bijna het gevoel dat hij hem kende.

'Blijkbaar hebben de soldaten van de Sovjets hem en de Engelse onderwijzer kort tevoren weggestuurd, maar ze zijn twee maanden later weer teruggekomen en hebben maanden met soldaten en bewakers en de lokale bevolking in Jekaterinenburg gesproken, terwijl ze bij het onderzoek van het Witte Leger hielpen. Ze weten er het meeste van en hij wil terug om nog verder met hen te praten. Maar het doet er niet meer toe.' Zijn ogen stonden oud en verdrietig toen hij Clayton Andrews aankeek. 'Ze zijn allemaal dood... allemaal... vermoord, tegelijk met de tsaar... zelfs de kinderen.' Hij schaamde zich niet voor de tranen die langs zijn wangen rolden. Hij moest iedere keer huilen als hij eraan dacht. Hij had zoveel goede vrienden verloren. Dat hadden ze allemaal. Maar Clayton Andrews keek geschrokken, hij wist wat dit voor Zoya zou betekenen.

'Ook Marie?' Het was een laatste strohalm... voor Zoya... maar Vladimir schudde zijn hoofd.

'Allemaal. Weg.' Hij vertelde Andrews de details die Gilliard niet aan Zoya had durven vertellen, van de zuren en de verminking en het verbranden. Wat ze wist was erg genoeg. Ze hadden hen van de aardbodem willen laten verdwijnen, zonder een spoor achter te laten. Maar je kunt schoonheid, waardigheid en sierlijkheid, goedheid en medeleven en mensen die zo door en door goed en liefhebbend waren niet laten verdwijnen. Ze waren er dan ook niet in geslaagd om te vernietigen wat hun slachtoffers hadden vertegenwoordigd. Hun lichamen waren weg, maar hun geest zou eeuwig verder leven.

'Hoe heeft Zoya het opgenomen?'

'Ik ben er niet van overtuigd dat ze het zal overleven. Ze wordt iedere dag magerder. Ze wil niet eten, niet praten, niet glimlachen. Je hart breekt als je haar ziet. Wil je naar haar toe gaan?' Hij zou het hem willen smeken. Ze moest verder leven. Haar grootmoeder was tenminste oud geweest, maar Zoya was jong en levendig, met negentien begon haar leven pas. Hij kon het niet verdragen dat het nu al zou eindigen. Ze moest doorleven, de schoonheid die ze allemaal kenden, met zich meedragen in een nieuw leven en het niet met zich begraven zoals ze nu deed.

Clayton Andrews zuchtte en roerde in gedachten in zijn koffie. Wat Vladimir hem had verteld had hem bijzonder geschokt en hij vond het vreselijk... zelfs het jongetje... het was wat Pierre Gilliard ook had gezegd toen hij het nieuws net had gehoord: 'De kinderen!... niet de kinderen...' Maar hij keek de prins verdrietig aan en dacht weer aan Zoya. 'Ik weet niet zeker of ze me nog wel wil zien.'

'Probeer het. Voor haar.' Hij durfde de man niet te vragen of hij nog van haar hield. Hij had altijd gevonden dat hij te oud voor haar was en dat had hij ook tegen Eugenia gezegd. Maar hij was zijn laatste hoop en hij had Claytons ogen gezien dat jaar toen hij met hen naar de nachtmis was gegaan. Toen had hij in ieder geval heel veel van het meisje gehouden. 'Ze doet meestal niet eens open. Soms laat ik gewoon wat eten voor haar buiten staan en dan haalt ze het op een goed moment wel naar binnen, hoewel ik er niet van overtuigd ben dat ze het ook opeet.' Maar hij deed het voor haar grootmoeder. Hij zou ook willen dat iemand zoiets voor Yelena deed. En nu smeekte hij Clayton Andrews om naar haar toe te gaan. Hij zou alles gedaan hebben om haar te helpen. Hij had er bijna het land over dat Gilliard was gekomen, maar ze moesten het weten, ze konden niet voor eeuwig blijven hopen.

'Ik zal mijn best doen.' Hij keek even op zijn horloge. Hij moest terug naar het hotel voor een van de eindeloze vergaderingen. Hij stond op en betaalde voor de koffie en bedankte Vladimir op de terugweg naar het hotel. Hij vroeg zich af of ze hem binnen zou laten. In haar ogen had hij haar in de steek gelaten en hij wist dat ze de redenen niet had begrepen. Hij dacht dat ze hem nu haatte en misschien was dat wel het beste. Maar hij kon haar daar niet maar laten zitten doodgaan. Het beeld dat Vladimir had geschilderd was een nachtmerrie.

Hij zat die avond ongedurig tijdens de vergadering en om tien uur liep hij naar buiten, hield een taxi aan en gaf de chauffeur het adres. Het was een opluchting dat de chauffeur voor de verandering een Fransman was en geen adellijke Rus.

Het gebouw kwam hem pijnlijk bekend voor toen hij aankwam en hij aarzelde even toen hij langzaam de trap opliep. Hij wist niet wat hij moest zeggen, misschien was er niets te zeggen. Misschien moest hij er alleen maar zijn. Het leek alsof de trap eindeloos doorliep naar de vierde etage en de gangen waren nog kouder, donkerder en smeriger dan hij zich herinnerde. Hij was zes weken geleden weggegaan, maar in die korte tijd was er zoveel veranderd en gebeurd. Hij stond lange tijd voor haar deur en vroeg zich af of ze sliep en toen schrok hij op omdat hij voetstappen hoorde.

Hij klopte zachtjes en de voetstappen stopten. Ze stopten lange tijd en toen ze overtuigd was dat hij weg was, hoorde hij ze weer en dit keer hoorde hij Sava blaffen. Zijn hart begon sneller te kloppen bij de gedachte dat ze zo dichtbij was, maar hij mocht nu niet aan zichzelf denken, hij moest aan haar denken. Hij was gekomen om haar te helpen, niet zichzelf te helpen en hij moest zich dwingen daaraan te denken toen hij weer klopte en door de deur sprak. 'Télégramme,' riep hij. 'Télégramme!' Het was een gemene streek, maar hij wist dat ze de deur anders niet zou openmaken. De voetstappen kwamen dichterbij en de deur ging op een kiertje open, maar ze kon hem niet zien van waar ze stond. En toen duwde hij de deur met een gebaar voorzichtig verder open, hij duwde hem wijd open en duwde haar opzij terwijl hij vriendelijk sprak.

'Je moet voorzichtiger zijn, mademoiselle.'

Ze snakte naar adem en haar gezicht was doodsbleek. Hij schrok ervan zo mager als ze was geworden. De prins had gelijk. Ze zag er verschrikkelijk uit zoals ze hem met grote angstogen aanstaarde. 'Wat doe jij hier?'

'Ik kwam langs vanuit New York om te kijken hoe het met jou was.' Hij probeerde luchtig te doen, maar de manier waarop ze keek, vertelde een heel ander verhaal. Ze kon niet meer lachen, niet meer liefhebben, niet meer ergens om geven.

'Waarom ben je gekomen?' Ze keek heel boos en leek heel klein en het brak zijn hart bijna. Hij had haar zo weer in zijn armen willen sluiten, maar hij durfde niet. Hij was bang dat hij haar zou breken. 'Ik wilde je zien. Ik ben hier voor de vredesonderhandelingen in Versailles.' Ze stonden nog steeds in de deuropening en hij keek haar vragend aan toen Sava aan kwam lopen en zijn hand aflikte. Zij had hem niet vergeten ook al verkoos Zoya het om het zich niet te herinneren.

'Mag ik even binnenkomen?'

'Waarom?' Haar ogen waren groot en verdrietig en mooier dan ooit. En toen kon hij niet langer tegen haar liegen. 'Omdat ik nog steeds van je houd, Zoya, daarom.' Hij was niet van plan geweest om dat te zeggen, maar hij kon zich niet langer inhouden.

'Dat is niet belangrijk meer.'

'Voor mij wel.'

'Het is pas zes weken geleden dat je bent weggegaan.'

'Toen was het ook belangrijk voor me. Ik dacht dat ik juist handelde ten opzichte van jou. Ik dacht dat je recht had op meer dan ik je te bieden had.' Hij kon haar materieel gezien alles bieden, maar hij kon haar niet de jeugd of de jaren geven die hij had verspild voor hij haar had ontmoet. En dat had toen belangrijk geleken. Nu Vladimir hem alles had verteld, was hij daar niet meer zo van overtuigd. 'Ik heb je hier achtergelaten omdat ik van je hield, niet omdat dat niet het geval was.' Maar hij wist, net als hij toen had geweten dat ze het niet begreep. 'Ik wilde je niet in de steek laten. Ik had er geen idee van dat er zoveel zou gebeuren nadat ik vertrokken was.'

'Wat bedoel je?' Ze keek hem verdrietig aan en voelde dat hij het wist, maar ze wist niet hoeveel.

'Ik heb Vladimir vanmiddag gesproken.'

'En wat heeft hij je verteld?' Ze stond strak een eindje bij hem vandaan, keek hem aan en hij had zielsmedelijden met haar. Ze had al zoveel meegemaakt. Het was niet eerlijk. Het had iemand anders moeten overkomen. Niet haar of Eugenia of de Romanovs... of zelfs Vladimir. Hij had heel erg te doen met hen allemaal. Maar behalve dat, hield hij van haar.

'Hij heeft me alles verteld, kleintje.' Hij deed een stap naar haar toe en trok haar voorzichtig in zijn armen en tot zijn verbazing weerde ze hem niet af. 'Hij heeft me over je grootmoeder verteld,' hij aarzelde even, heel even maar,'... en over je nichtjes... en die arme Masjka...' Ze slikte een snik in en draaide haar gezicht weg terwijl hij haar vasthield en toen brak haar weerstand en ze begon in zijn armen te snikken en hij trapte de deur voorzichtig dicht en droeg haar als een klein kind de kamers in. Samen gingen ze op de bank zitten en hij bleef haar vasthouden terwijl ze huilde. Ze huilde lange tijd, en ze schokte helemaal toen ze hem vertelde wat Gilliard haar had verteld, en Clayton hield haar lange tijd heel stevig vast. Eindelijk werd het stil in de kamer en klonk er alleen nog maar af en toe een snufje. Ze keek hem met haar gebroken groene ogen aan en hij kuste haar voorzichtig. Daar had hij al naar verlangd sinds hij was vertrokken. 'Ik wilde dat ik hier was geweest toen hij kwam.'

'Ik ook,' gaf ze toe en begon weer te huilen. 'Alles is zo afschuwelijk sinds je weg bent gegaan... het is zo verschrikkelijk... en Masjka... O god, arme Masjka... Pierre zei dat de kogels haar tenminste op slag gedood hebben. Maar de anderen...'

'Probeer er niet meer aan te denken. Je moet proberen het van je af te zetten.'

'Hoe kan dat nu?' Ze zat nog steeds op zijn schoot en dat deed haar denken aan de lange gesprekken met haar vader.

'Dat moet, Zoya. Denk aan je grootmoeder, denk eraan hoe moedig zij was. Ze haalde jou in een trojka uit Rusland, ze bracht je in veiligheid en in vrijheid. Ze heeft je hier niet naar toe gebracht zodat je alle hoop zou laten varen, alles op zou geven en hier in je kamers zou zitten wegkwijnen. Ze heeft je hier naar toe gebracht voor een beter leven, om je leven te redden. Nu moet je het niet, nooit meer verspillen. Dat zou een belediging voor haar zijn, voor haar herinnering en voor alles wat ze voor je heeft proberen te doen. Je moet in haar geest te werk gaan en alles doen wat je kan om een goed leven te leiden.'

'Ik geloof dat je gelijk hebt, maar het is nu zo moeilijk.' En toen dacht ze er weer aan en keek hem verlegen aan. 'Ze vertelde me over het geld voor ze stierf. Ik was van plan het terug te sturen, maar ik heb het gebruikt.' Ze bloosde en leek weer meer op het meisje van vroeger.

'Dat wil ik wel hopen.' Hij keek tevreden, hij had tenminste iets voor haar gedaan. 'Vladimir vertelde dat je in geen maanden had gedanst.'

'Niet sinds grootmoeder ziek is geworden en nadat ze is overleden en Pierre hier was geweest... ik kon mezelf werkelijk niet zover krijgen om terug te gaan.'

'Het is maar beter ook.' Hij keek over haar schouder met een weemoedig glimlachje naar de samovar.

'Wat bedoel je? Weet je dat Diaghilev me weer voor een rondreis heeft meegevraagd. Ik zou nu kunnen als ik wilde.' Ze snufte weer, maar dit keer glimlachte hij tegen haar.

'Nee, dat kan niet.'

'Waarom niet?'

'Omdat je naar New York gaat.'

'Waar ga ik heen?' Ze keek verbaasd. 'Waarom?' Ze leek meer dan ooit op een kind en hij glimlachte tegen haar.

'Om met mij te trouwen, daarom. Je hebt precies twee weken om je spullen in orde te maken en dan vertrekken we. Hoe klinkt dat?'

Ze keek hem met grote ogen aan. 'Meen je dat?'

'Ja, ik meen het, als je me tenminste wilt hebben.' Hij realiseerde zich plotseling geschrokken dat zij nu een gravin was. Hij zou met haar trouwen voor ze Parijs zouden verlaten. En dan zou ze mevrouw Clayton Andrews zijn voor de rest van haar leven. 'Als jij zo gek bent om jezelf met een oude vent op te zadelen, dan is dat jouw probleem, mademoiselle Ossoepov. Ik waarschuw je niet nog een keer.'

'Goed.' Ze klampte zich als een verloren kind aan hem vast en begon weer te huilen, maar dit keer waren het tranen van geluk en niet van verdriet.

'Eigenlijk,' zei hij en zette haar voorzichtig op de grond terwijl hij opstond, 'kun je net zo goed vast wat spullen pakken. Ik ga een kamer in het hotel voor je bespreken. Ik zal je goed in het oog houden voor we weggaan. Ik heb geen zin om op die deur te moeten bonken en de komende twee weken iedere keer "telegram" te moeten schreeuwen.' Ze lachte en droogde haar tranen af.

'Dat was erg brutaal van je.'

'Niet zo brutaal als het van jou was om net te doen alsof je niet thuis was. Maar goed, pak je spullen. We kunnen hier over een paar dagen terugkomen en meenemen wat je mee wilt nemen.'

'Ik heb niet zoveel.' Ze keek de kamer door, er was bijna niets wat ze mee wilde nemen, behalve misschien de samovar en een paar spulletjes van haar grootmoeder. Ze wilde het verleden achter zich laten en een nieuw leven samen met hem beginnen. En toen keek ze hem plotseling angstig aan. 'Meen je het echt?' Stel dat hij van gedachten veranderde? Stel je voor dat hij haar weer in de steek liet of haar in New York alleen zou laten. Hij zag de angst in haar ogen en hij had zielsmedelijden met haar.

'Natuurlijk schatje. Ik had je meteen met me mee moeten nemen.' Maar ze wisten allebei dat ze haar grootmoeder nooit alleen gelaten zou hebben en dat Eugenia niet in staat zou zijn geweest om zo'n reis te maken. Ze pakte een zielig klein koffertje in en toen dacht ze aan de hond. Die kon ze niet achterlaten, dat was de enige vriend die ze nog over had, behalve Clayton dan. 'Mag Sava mee naar het hotel?'

'Uiteraard.' Hij pakte het hondje op dat fanatiek probeerde zijn kin te likken en toen pakte hij Zoya's koffertje terwijl zij gelaten de lichten uitdraaide. Het was tijd om naar huis te gaan. Ze deed de deur dicht zonder om te kijken en ze volgde Clayton de trap af, een nieuw leven tegemoet.

28

Ze had nog geen dag nodig om haar spullen in te pakken. Ze nam de samovar mee, haar boeken, het naaiwerk van haar grootmoeder en haar sjaals, haar eigen kleren en hun kanten tafelkleedje, maar verder was er niet veel. Ze gaf de rest aan Vladimir en nog een paar vrienden en aan de priester van de St. Alexander Nevski.

Ze namen afscheid van Vladimir en beloofden te schrijven. En toen stond ze een paar dagen later naast Clayton voor het altaar en werd zijn vrouw. Het was net een droom toen ze naar hem opkeek en de tranen rolden over haar wangen. Ze had alles verloren en nu was zelfs haar naam weg. Maar ze klampte zich stevig aan hem vast toen ze naar het hotel teruggingen. Het was alsof ze bang was dat hij weer van gedachten zou veranderen.

Ze bleven nog twee dagen in Parijs en namen toen de trein naar Zwitserland. Ze hadden besloten hun huwelijksreis daar door te brengen en ze zei ook tegen Clayton dat ze Pierre Gilliard nog wilde zien voor zé wegging.

Het duurde twee dagen voor ze in Bern waren, want de trein stopte overal, maar eindelijk werd ze op de laatste dag wakker en haar hart sloeg een slag over. De bergen met hun besneeuwde toppen begroetten haar en het leek wel of ze weer in Rusland terug was.

Gilliard kwam hen van de trein afhalen en ze gingen met hem mee naar zijn huis om daar bij zijn vrouw die de kinderjuffrouw van de Romanovs was geweest te lunchen. Ze omhelsde Zoya en ze snikte en Clayton luisterde terwijl ze tijdens de lunch herinneringen ophaalden. Het was allemaal erg pijnlijk en toch hadden ze zoveel goede dingen gemeen, zulke gelukkige herinneringen.

'Wanneer gaat u terug?' vroeg Clayton zachtjes toen Zoya met de vrouw van Gilliard foto's ging bekijken.

'Zodra we ons weer sterk genoeg voelen. Het leven in Siberië is erg zwaar voor mijn vrouw geweest. Ik wil niet dat ze met mij mee teruggaat. Gibbes en ik hebben afgesproken om samen te gaan en te kijken of we ons onderzoek kunnen voortzetten.'

'Doet het er dan nog iets toe?' Clayton was eerlijk tegen hem. Het leek of alles nu voorbij was en of het geen zin had om je nog langer aan het pijnlijke verleden vast te klampen. Hij had dat ook tegen Zoya gezegd, maar Gilliard leek geobsedeerd door het geheel. Het sprak voor hem veel meer en dat was ook wel begrijpelijk, want hij was meer dan twintig jaar bij de kinderen van de tsaar geweest en ze vormden het middelpunt van zijn hele bestaan.

'Het is voor mij belangrijk. Ik zal geen rust hebben voor ik alles weet, tot ik iemand heb gevonden die het heeft overleefd.' Dat was een nieuwe gedachte.

'Bestaat daar dan een kans op?'

'Ik denk van niet. Maar ik wil er zeker van zijn, of ik zal nooit rust hebben.'

'U heeft veel van hen gehouden.'

'Dat hebben we allemaal. Het was een buitengewone familie, zelfs enkele bewakers in Siberië werden zachter door hen gestemd toen ze hen leerden kennen. Ze moesten steeds afgewisseld worden om ze ruw te houden. Het was frustrerend voor de bolsjevieken. Nikolaj was tegen iedereen aardig, zelfs tegen hen die zijn rijk hadden vernietigd. Ik denk dat hij het zichzelf nooit heeft kunnen vergeven dat hij afstand heeft gedaan. Hij las altijd geschiedenisboeken en hij heeft eens tegen me gezegd dat de wereld later zou zeggen dat hij had gefaald... dat hij het opgegeven had... ik denk dat het zijn hart heeft gebroken.' Het was een gezichtspunt waar niemand iets van wist. Een glimp terug in een tijd die nooit meer terug zou komen, voor geen van allen. De grootsheid van wat zij allen hadden gekend, miniseerde zelfs wat Clayton Zoya in New York kon bieden. Maar hij wist dat ze daar gelukkig zou zijn. Ze zou het nooit meer koud hebben, of honger lijden. Dat kon hij haar in ieder geval geven. Hij had er al over gedacht om een huis voor haar te kopen. Zijn eigen stenen herenhuis op het goedkopere deel van Fifth Avenue leek hem plotseling zo klein.

Ze brachten drie dagen in Bern door en toen nam hij haar mee naar Genève en Lausanne.

Ze kwamen eind februari terug in Parijs en ze namen de Paris naar New York. Ze verlieten Le Havre op een schitterende dag. De vier hoge schoorstenen verhieven zich kaarsrecht in de lucht. Het was een mooi schip, de trots en glorie van de grootste Franse scheepvaartmaatschappij en het was drie jaar opgelegd geweest sinds het halfweg de oorlog te water was gelaten.

Zoya was net een opgewonden kind tijdens de reis. Ze was een beetje dikker geworden en haar ogen waren weer tot leven gekomen. Ze zaten een paar keer bij de kapitein aan tafel en ze dansten tot diep in de nacht. Ze voelde zich bijna schuldig over het feit dat ze het zo naar haar zin had. Ze had zoveel mensen in een verloren wereld achtergelaten, maar Clayton gaf haar niet de kans er nu aan te denken. Hij wilde dat ze vooruit keek, naar het nieuwe leven dat ze samen zouden delen. Hij had het over het huis dat ze zouden bouwen, de mensen die ze zouden ontmoeten, de kinderen die ze zouden krijgen. Ze had haar hele leven nog voor zich liggen. Ze was twintig jaar en het leven was net begonnen.

De avond voordat ze New York bereikten gaf ze hem het huwelijksgeschenk dat ze voor hem had bewaard. Het was gewikkeld in de sjaal van haar grootmoeder. Zijn adem stokte in zijn keel toen hij het ei zag en merkte hoe schitterend het bewerkt was. Ze zette het gouden zwaantje op tafel toen hij het had opengemaakt en liet hem zien hoe het werkte.

'Het is het mooiste dat ik ooit heb gezien... nee, een ding is nog mooier,' zei hij en keek haar glimlachend aan.

Ze keek hem teleurgesteld aan, ze had zo graag gewild dat hij het net zo mooi vond als zij. Het betekende zoveel voor haar. Het was de enige herinnering aan haar verleden. 'Wat komt dan eerst?'

'Jij, liefste. Jij bent het mooiste en het beste.'

'Gekkerd.' Ze lachte en ze vrijden de hele nacht. Ze waren allebei nog wakker toen ze de volgende ochtend New York binnenliepen en het Vrijheidsbeeld in zicht kwam.

Deel drie

NEW YORK

29

Zoya stond aan dek en keek vol ontzag hoe de Paris langs de kade van de Franse scheepvaartmaatschappij in de Hudson aanlegde. Ze beweerden dat ze de langste loopplank ter wereld hadden. Zoya had een zwart pakje van Chanel aan dat Clayton voor ze uit Parijs waren vertrokken voor haar had gekocht. Chanel was toen naar de Rue Cambon verhuisd en haar ontwerpen waren veel opvallender dan die van Poiret, hoewel ze niet zo beroemd was. Zoya had een bijpassend hoedje op en ze had haar haren in een strakke knot getrokken. Toen ze het had gekocht had ze zichzelf vreselijk chic gevonden, maar nu ze om zich heen keek, voelde ze zich maar erg gewoontjes. De vrouwen om haar heen droegen dure jurken en bontmantels en ze had sinds ze uit Rusland was vertrokken niet meer zoveel juwelen gezien. Het enige sieraad dat zij bezat was de smalle trouwring die Clayton bij hun huwelijk om haar vinger had geschoven.

Er was geen spoor van champagne zoals toen ze uit Le Havre vertrokken waren. De Franse schepen moesten het nieuwe drankverbod respecteren en alle drank was verdwenen zodra ze binnen de drie-mijlszone waren gekomen. Er werd alleen maar alcohol geserveerd op buitenterritoriale wateren. De Amerikaanse schepen schonken totaal geen alcohol. De Franse en Engelse schepen stegen hierdoor sterk in populariteit.

De skyline van New York was iets ongekends voor haar. Weg waren de kerken, de koepelgewelven en spitse torens en de oude gratie van Rusland of de sierlijke pracht van Parijs. Dit was modern en opwindend en ze voelde zich erg jong toen hij haar naar zijn Hispano-Suiza leidde en zijn chauffeur hun koffers door de douane loodste.

'Nou kleintje, wat vind je er van?' Hij bestudeerde haar met een gelukkige uitdrukking in zijn ogen toen ze Fifth Avenue afreden in de richting van de stad, naar het herenhuis dat hij eens met zijn vrouw had gedeeld. Het was klein en stijlvol ingericht door Elsie de Wolfe. De twee vrouwen waren vriendinnen geweest en ze had ook de huizen van de Astors en de Vanderbilts in New York ingericht evenals veel huizen van hun vrienden in Boston.

'Clayton, dit is geweldig!' Het was een leven geleden dat ze met de trojka over besneeuwde wegen op weg naar Tsarskoje Selo was gereisd. Er waren paarden en auto's op straat, vrouwen in fel gekleurde mantels afgezet met bont en mannen die haastig naast hen liepen. Iedereen leek gelukkig en opgewonden en Zoya's ogen dansten toen ze de auto uitstapte en naar het stenen herenhuis omhoog keek. Het was beslist kleiner dan het Fontankapaleis, maar voor Amerikaanse begrippen was het heel groot en terwijl ze in de marmeren gang stond, namen twee meisjes in grijze uniformen met keurige schortjes en kapjes op haar mantel aan en glimlachten verlegen tegen haar.

'Dit is mevrouw Andrews,' verkondigde Clayton kalm en stelde haar aan beide meisjes voor, evenals aan de oudere kok die met nog twee meisjes uit de keuken kwam. De butler was Engels en keek heel ernstig. Het huis had alle kenmerken van mevrouw De Wolfe, Franse antiquiteiten vermengd met 'wat moderns' zoals ze dat uitdrukte. Hij had al tegen Zoya gezegd dat ze mocht veranderen wat ze wilde. Hij wilde dat ze zich thuis zou voelen, maar ze genoot van wat ze zag en er waren grote openslaande deuren die uitzicht boden op een besneeuwde tuin. Ze klapte als een opgewonden kind in haar handen en hij lachte en liep met haar naar hun slaapkamer. Er waren roze satijnen lakens en gordijnen, een beeldige kroonluchter en er was een kleedkamer met roze satijnbeklede muren alleen voor haar met kasten die haar deden denken aan die van haar moeder. En ze lachte toen ze haar paar jurken daar zag hangen nadat het meisje die later op de middag voor haar had uitgepakt.

'Ik ben bang dat het personeel erg teleurgesteld is,' lachte ze terwijl ze naakt in haar kleedkamer stond voor het diner. Ze had net een bad genomen in het weelderige marmeren bad... weg was de ellende van het kleine badkuipje aan het eind van de gang op de kamers bij het Palais Royal. Ze zou haar badkamer nooit meer behoeven te delen met haar buren. Het was net een droom. Ze keek om zich heen en naar de man die haar uit haar afschuwelijke leven in Parijs had weggehaald. Ze had er geen idee van gehad hoe rijk hij was of hoe belangrijk hij in het Newyorkse leven was. In zijn uniform en met zijn bescheiden manier van doen was er geen reden geweest om dat te denken. 'Waarom heb je me hier nooit iets over verteld?'

'Het zou toch geen verschil hebben gemaakt.' Hij wist dat dit niet de reden was dat ze van hem hield en dat was een verfrissende gedachte. Het was een opluchting om niet door ouder wordende debutantes, of dochters van vriendinnen van zijn overleden moeder achterna gezeten te worden. Dames die kort geleden weduwe waren geworden of gescheiden waren en op zoek naar een rijke echtgenoot van goede familie. En hij was daar precies de juiste man voor, maar voor Zoya was het belangrijkste dat hij lief was en vriendelijk en dat hij haar had gered.

'Ik vond het altijd zo vervelend om tegen jou over mijn leven in St. Petersburg te praten... ik was bang dat je het allemaal heel erg overdreven zou vinden.'

'Dat vond ik ook,' lachte hij, 'maar het was ook heel erg charmant... net zoals mijn mooie bruidje zelf is.' Hij keek hoe ze haar nieuwe satijnen ondergoed aantrok en besloot toen om het haar snel weer uit te trekken.

'Clayton!' Maar ze maakte geen bezwaren toen hij haar naar bed terug droeg. Ze waren iedere avond te laat voor het diner en Zoya werd verlegen door de duidelijke blijken van afkeuring van de butler.

Het personeel was niet erg vriendelijk tegen haar en ze wist heel goed dat er achter haar rug werd gefluisterd. Ze bedienden haar, maar met tegenzin en ze brachten wanneer ze maar konden zijn eerste vrouw ter sprake. De vorige mevrouw Andrews was blijkbaar het toppunt van perfectie geweest. Het meisje durfde zelfs een nummer van Vogue in haar kleedkamer achter te laten, opengeslagen op de bladzijden waar Cecil Beaton opgetogen schreef over haar laatste avondjurk en een feest dat ze voor haar vrienden in Virginia had gegeven.

'Ze was heel mooi, hè?' vroeg Zoya op een avond wat schuchter toen ze in hun slaapkamer bij het vuur zaten. Maar hier was de haard alleen maar ter versiering, het was geen noodzaak voor hun naakte voortbestaan. Ze dacht meer dan eens aan Vladimir die kou leed in zijn woning en aan haar andere vrienden die letterlijk honger leden in Parijs. Ze voelde zich schuldig om alles wat ze van Clayton kreeg. 'Wie was heel mooi?' Hij keek haar niet-begrijpend aan.

'Je vrouw.' Ze heette Margaret.

'Ze kleedde zich goed als ze dat wilde. Maar dat doe jij ook, kleintje. We hebben nog niet eens een keertje goed gewinkeld.'

'Je verwent me veel te veel.' Ze glimlachte verlegen tegen hem en bloosde op een manier die hem diep ontroerde en hij stak zijn armen naar haar uit en trok haar naar zich toe.

'Je verdient veel meer dan ik je ooit kan geven.'

Hij wilde alles goedmaken wat ze had verloren, alles wat ze in Parijs had moeten ondergaan nadat ze Rusland hadden verlaten. Het keizerlijke paasei stond trots op de schoorsteenmantel in hun slaapkamer samen met de foto's van haar ouders in mooie zilveren lijstjes en drie kleine sierlijke gouden beeldjes die van zijn moeder waren geweest.

'Ben je gelukkig, kleintje?'

Ze keek hem als antwoord stralend aan. 'Hoe zou ik dat niet kunnen zijn?'

Hij stelde haar aan zijn vrienden voor en nam haar overal mee naar toe, maar beiden merkten het stille verzet van de andere vrouwen. Ze was mooi, ze was jong en ze zag er beeldig uit in de dure jurken die hij voor haar kocht.

'Wat hebben ze toch tegen me?' Ze voelde de pijn steeds vaker als de vrouwen hun gesprekken onderbraken en haar stilletjes meden. 'Ze hebben niets tegen je, ze zijn gewoon jaloers.'

Hij had gelijk, maar tegen eind mei werd hij ook woedend over de roddelpraatjes die de ronde deden. Iemand had gezegd dat Clayton met een goedkoop danseresje uit Parijs was getrouwd... er werd vaag gezinspeeld op de Folies-Bergères en een dronken kerel in zijn club had hem zelfs gevraagd of ze de can-can danste. Clayton had moeite om zijn zelfbeheersing te bewaren.

Op een feest vroeg de ene vrouw aan een andere of Zoya een betaalde hoer in Parijs was geweest.

'Vast wel. Moet je kijken hoe ze danst!'

Ze had de foxtrot perfect onder de knie gekregen met behulp van de duidelijke instructies van Clayton. En hij stond knap en trots naast haar terwijl zij over de grond ronddraaide. Hij was zo duidelijk verliefd op zijn jonge vrouw dat iedereen een hekel aan haar kreeg. Ze was twintig jaar, had een middeltje dat hij met beide handen kon omvatten, sierlijke benen en het gezichtje van een engel. En toen de wals begon, voelde ze de tranen in haar ogen prikken terwijl ze langzaam over de dansvloer bewogen en aan de avond dacht toen ze elkaar hadden ontmoet en aan pijnlijke herinneringen die nog van voor die tijd stamden. Als ze haar ogen sloot was ze weer in St. Petersburg. .. danste ze met Konstantin of met de knappe jonge Nikolaj in het uniform van de Preobrajenski-gardisten... of zelfs met Nikolaj in het Winterpaleis. Ze dacht aan het bal dat ter ere van haar achttiende verjaardag gegeven zou worden en nooit gegeven was, maar nu deed het niet zo'n pijn meer. Hij had het allemaal goed gemaakt. Nu kon ze zelfs met een verdrietige glimlach, maar zonder te huilen naar de foto's van Masjka kijken. Ze zou haar vrienden en de mensen van wie ze hield voorgoed in haar hart met zich meedragen. 'Ik houd zoveel van je, kleintje...' fluisterde hij terwijl ze in juni dansten op het bal van de Astors en toen stond ze plotseling stil alsof ze een geest had gezien. Ze stond stokstijf en haar gezicht werd spierwit en Clayton fluisterde:

'Is er iets aan de hand?'

'Dat kan toch niet...' Ze zag er ziek uit en hij voelde haar handen kouder worden in de zijne. Een lange, uitzonderlijk knappe man was net de kamer binnengekomen met een mooie dame aan zijn arm in een glanzende blauwe jurk.

'Ken je hen?'

Maar ze kon geen woord uitbrengen. Het was prins Obolenski, of iemand die precies op hem leek en de dame aan zijn arm bleek groothertogin Olga te zijn, de jonge tante van de groothertog die hen iedere zondag mee de stad had ingenomen om bij hun grootmoeder te lunchen, voordat ze thee op het Fontankapaleis bij Zoya kwamen drinken.

'Zoya!' Hij was bang dat ze flauw zou vallen en de vrouw staarde haar aan en gaf een kreet van verbazing toen ze naar hen toe kwam. Zoya gaf een kinderlijk gilletje en vloog in haar armen.

'Lieverd... ben je het echt?... och mijn Zoya toch...' De mooie Olga sloeg haar armen om haar heen en beiden huilden warme tranen van geluk. Weemoedige herinneringen aan hen die ze hadden liefgehad en verloren vervulden hun beider gedachten. Clayton en prins Obolenski keken toe. 'Maar wat doe je hier?'

Zoya maakte een buiginkje en draaide zich om, om haar knappe echtgenoot voor te stellen. 'Olga Alexandrovna, mag ik je mijn echtgenoot Clayton Andrews voorstellen.' Hij boog en kuste de hand van de groothertogin en daarna legde Zoya uit dat Olga de jongste zuster van de tsaar was.

'Waar ben je geweest sinds...' Olga had moeite om de woorden over haar lippen te krijgen toen ze elkaar aankeken. Ze had haar niet meer gezien sinds ze beiden Tsarskoje Selo hadden verlaten.

'Ik ben in Parijs geweest met mijn grootmoeder... zij is kort na Kerstmis overleden.'

De groothertogin omhelsde het meisje weer terwijl iedereen in de balzaal toekeek en binnen een paar uur was iedereen op de hoogte. De nieuwe vrouw van Clayton Andrews was een Russische gravin. De roddels over de Folies-Bergères waren vervlogen en prins Obolenski vertelde over de geweldige feesten die op het paleis werden gegeven. 'Haar moeder was de mooiste vrouw die ik ooit heb gezien. Koud, natuurlijk, zoals de Duitsers nu eenmaal zijn, en nogal nerveus, maar zeldzaam mooi. En haar vader was heel charmant. Het was een groot verlies toen hij werd vermoord. Er zijn zoveel goede mannen heengegaan.' Hij zei het met spijt in zijn stem terwijl hij een glas champagne in zijn handen had, maar hij was minder emotioneel dan de vrouwen. Zoya week de rest van de avond niet van Olga's zijde. Ze woonde in Londen, maar ze was naar New York gekomen om haar vrienden op te zoeken. Ze logeerde bij prins Obolenski en zijn vrouw, de vroegere Alice Astor.

Het nieuws over Zoya's afkomst, haar adellijke familie, haar verwantschap met de tsaar ging als een lopend vuurtje rond en ze was binnen korte tijd de lieveling van het sociale leven. Cecil Beaton schreef over iedere beweging die ze maakte en ze werden overal uitgenodigd. De mensen die haar eerst hadden gemeden, hielden plotseling van haar.

Elsie de Wolfe wilde eerst het huis opnieuw inrichten, maar toen kreeg ze een geweldig idee. Zij en haar vrienden hadden een groep oude boerderijen bij de East River gekocht en de oude huizen in Sutton Place werden gerestaureerd. Het was nog niet in de mode, maar ze wist dat als het klaar was, dat wel het geval zou zijn.

'Waarom laat je me er niet eentje voor jou en Clayton doen?'

Ze was bezig er een in te richten voor William May Wright, de effectenmakelaar, en zijn vrouw Cobina. Maar Zoya Voelde zich prima op haar gemak in het stenen herenhuis van Clayton.

Zoya gaf haar eerste diner voor groothertogin Olga voor ze weer naar Londen terugkeerde en vanaf dat moment was haar lot voor altijd bezegeld. Ze was voorbestemd om de lieveling van New York te worden, tot grote vreugde van haar echtgenoot. Hij bediende haar op haar wenken en gaf Elsie de Wolfe in het geheim opdracht om een van de huizen in Sutton Place voor hen te restaureren. Het was een sierlijk kunststukje en toen Zoya het zag werden haar ogen groot van verbazing. Het was niet zo overdadig als het nieuwe huis van de Wrights waar ze de avond tevoren waren geweest en Fred Astaire en Tallulah Bankhead hadden ontmoet. Het meest schokkende was de met nerts beklede badkamer geweest, maar van die overdaad was niets te bespeuren in het nieuwe huis van de Andrews. Het was beschaafd, smaakvol met marmeren vloeren, beeldige uitzichten, grote luchtige kamers en vol kostbaarheden waarvan De Wolfe overtuigd was geweest dat ze bij de Russische gravin in de smaak zouden vallen. De mensen begonnen haar zo te noemen, maar ze stond er altijd op dat ze nu mevrouw Andrews was. Het idee dat ze haar titel zou gebruiken vond ze belachelijk, hoewel de Amerikanen er dol op schenen te zijn.

Er waren nu ook andere emigranten in New York, vers uit Parijs en Londen en sommigen kwamen regelrecht uit Rusland met aangrijpende verhalen over hun vlucht. En de burgeroorlog woedde nog steeds voort tussen de rode en de witte legers die probeerden de macht in de gekwelde natie over te nemen. Maar de Witrussen in New York maakten haar vaak aan het lachen. Er was natuurlijk echte adel onder, velen daarvan kende ze ook, maar velen schepten hu op over titels die ze in Rusland nooit hadden gehad. Er waren overal prinsen, prinsessen en graven. Zo stond ze op een avond met stomheid geslagen toen ze werd voorgesteld aan een keizerlijke prinses die ze meteen herkende als de vrouw die hoeden voor haar moeder had gemaakt, maar ze zei niets om haar niet in verlegenheid te brengen toen ze aan elkaar werden voorgesteld. En naderhand smeekte de vrouw haar óm haar niet te verraden aan de nog steeds rouwende Russen.

Ze nodigde vele adellijke Russen uit die vroeger vrienden van haar ouders waren geweest. Maar het verleden was voorbij en hoeveel ze er ook over praatten of over dachten, het zou nooit meer herleven. Ze wilde vooruit kijken, een deel van het leven worden dat ze nu leidde. En alleen met Kerstmis gunde ze zichzelf de luxe van tranen om herinneringen terwijl ze naast Clayton stond, de bekende Russische liederen zong en de kaars vasthield die zo helder brandde ter herinnering aan hen van wie ze had gehouden en die ze had verloren. Kerstmis was een moeilijke tijd, maar ze was nu negen maanden in New York en ze had spannend nieuws voor Clayton.

Ze wachtte ermee tot ze thuiskwamen uit de kerk en toen ze op hun enorme hemelbed in Sutton Place lagen, wachtte ze tot nadat ze hadden gevrijd en toen vertelde ze het hem.

'Je bent wat?' Hij keek stomverbaasd en was direct bang dat hij haar had gekwetst. 'Waarom heb je me niets verteld?' Zijn ogen glansden en er stonden tranen van vreugde in zijn ogen.

'Ik weet het zelf pas twee dagen.' Ze giechelde en voelde zich alsof ze het belangrijkste geheim ter wereld bezat. Er was nog niets te zien, maar sinds de arts haar het nieuws had verteld, voelde ze zich alsof ze nu de werkelijke betekenis van het leven begreep. Ze had Claytons kind dolgraag gewild en ze kuste hem gelukkig terwijl hij haar in blinde adoratie aanstaarde. Ze was nog geen eenentwintig en ze zouden een baby krijgen.

'Wanneer komt het?'

'Nog lang niet, Clayton. Pas in augustus.'

Hij bood aan naar een andere kamer te verhuizen, zodat hij haar niet zou storen in haar slaap, maar ze lachte om zijn bezorgdheid. 'Als je dat maar laat! Als je naar een andere kamer verhuist, ga ik mee!'

'Dat zou leuk zijn.' Hij keek geamuseerd. Elsie de Wolfe had hun beslist voldoende slaapkamers gegeven om uit te kunnen kiezen. Zoya liet haar in de lente een kinderkamer in orde maken. Het werd allemaal in lichtblauw gehouden, met leuke muurschilderingen en schitterende kanten gordijnen. Het was iets nieuws voor mevrouw De Wolfe die geamuseerd was over de mini Rolls Royce voor de zoon van Cobina Wright, maar Zoya's gereserveerde houding over wat geschikt was voor kinderen kon ze meer waarderen. Zoya gaf altijd blijk van haar aangeboren waardigheid en goede smaak en legde haar eigen accenten op de inrichting van het huis in Sutton Place. Het had een vredig aura van schitterende schoonheid waar iedereen over praatte. Ze hadden het stenen herenhuis op Fifth Avenue allang verkocht en merendeels nieuw personeel in dienst genomen.

En op de dag dat Alexis Romanov, die lieve Baby, zeventien geworden zou zijn, werd hun eerste kind geboren - een zoon. De geboorte verliep vlot en het was een gezonde baby van ruim zeven pond die meteen luidkeels schreeuwde terwijl zijn vader nerveus buiten de slaapkamer op en neer liep.

Toen Clayton haar eindelijk te zien kreeg sliep Zoya bijna met de baby in haar armen. De baby had het rode haar van zijn moeder en een rond gezichtje zoals hij daar in kant gewikkeld lag en de tranen van vreugde liepen langzaam over Claytons wangen toen hij hem zag. 'O, wat is hij mooi... hij lijkt precies op jou.'

'Alleen zijn haren,' fluisterde ze slaperig. De dokter had haar iets gegeven om te slapen en ze keek haar echtgenoot dromerig aan. 'Hij heeft jouw neus.' Het leek meer op een rozeknopje in een engelengezichtje en Clayton moest lachen. Hij streek over het zijdeachtige rode haar en toen keek Zoya hem aan, in haar ogen lag een stille smeekbede. 'Kunnen we hem Nikolaj noemen?'

'Als je dat wilt.' Hij vond het een leuke naam en hij wist hoeveel hij voor haar betekende. Het was zowel de naam van de tsaar als van haar gestorven broer.

'Nikolaj Konstantin...' fluisterde ze en keek gelukkig op hem neer. Toen viel ze in slaap en haar echtgenoot keek vol liefde naar haar. Toen liep hij op zijn tenen de kamer uit, dankbaar voor alles wat het leven hem geschonken had. Na al die jaren had hij een zoon... een zoon! Nikolaj Konstantin Andrews. Het klonk goed, hij lachte eens en liep snel naar beneden om een glas champagne voor zichzelf in te schenken.

'Op Nikolaj!' toostte hij terwijl hij alleen in de kamer stond en toen met een glimlach: 'Op Zoya!'

30

De volgende paar jaar vlogen voorbij en het leven was vol mensen, opwinding en feesten. Zoya knipte tot grote afschuw van Clayton haar haren af, ontdekte sigaretten en besloot vervolgens dat ze het geen gezicht vond. Cecil Beaton schreef veel over haar en over de geweldige feesten in hun zomerhuis op Long Island.

Ze zagen de laatste uitvoering van Nijinski in Londen en Zoya was bedroefd toen ze hoorde dat hij krankzinnig was geworden en opgenomen moest worden in een sanatorium in Wenen. Maar ballet maakte geen deel meer uit van haar leven, behalve dan de uitvoeringen die ze van tijd tot tijd bezocht samen met de Vanderbilts of de Astors. Ze gingen naar polo wedstrijden, recepties, bals en gaven zelf ook feesten en de enige tijd dat ze het wat kalmer aan deden, was in 1924 toen ze weer in verwachting was. De prins van Wales was net op bezoek op Long Island om hen te bezoeken nadat hij een polowedstrijd had bijgewoond. Dit keer voelde ze zich erg misselijk en Clayton hoopte dat dit betekende dat het een meisje zou worden. Met zijn tweeënvijftig jaar verlangde hij naar een meisje.

Ze werd in het voorjaar van 1925 geboren, hetzelfde jaar waarin Josephine Baker bezig was een beroemdheid in Parijs te worden.

Claytons hart sloeg een slag over van geluk toen hij de baby voor het eerst zag. Ze had hetzelfde rode haar als haar moeder en haar broertje Nikolaj en ze maakte haar aanwezigheid aan haar bewonderaars duidelijk kenbaar. Ze huilde zodra haar eisen niet werden ingewilligd en ze was zijn oogappel vanaf het moment dat hij haar zag. Alexandra Marie Andrews werd gedoopt in de doopjurk die al vier generaties in Claytons familie was geweest. Hij was gemaakt in Frankrijk tijdens de oorlog van 1812 en ze leek op een van de keizerlijke groothertoginnen toen ze hem aan had.

Haar haren hadden dezelfde kleur als die van haar moeder, maar haar ogen waren die van Clayton en ze had haar eigen persoonlijkheid. Tegen de tijd dat ze twee jaar oud was, had ze iedereen onder de duim, zelfs haar broertje Nikolaj. Nicky, zoals hij werd genoemd, had de hartelijkheid van zijn vader en het levendige gevoel voor humor dat Zoya's broer had gehad. Hij was een kind dat iedereen lief vond en bewonderde, vooral zijn eigen moeder.

Maar Sasja wikkelde haar vader op vierjarige leeftijd al om haar spreekwoordelijke vingertje. En zelfs de oude Sava rende angstig weg als ze kwaad werd. De hond was inmiddels twaalf jaar en nog steeds bij hen, steeds aan Zoya's voeten als ze thuis was, of bij Nicky, die ze geadopteerd had.

'Sasja!' riep haar moeder vaak in wanhoop uit als ze thuis kwam en haar met haar mooiste parels, of een complete fles 'Lilas' zag die ze nog steeds gebruikte en die Clayton altijd voor haar kocht. 'Dat mag je niet doen!' Zelfs het kindermeisje had moeite haar onder controle te houden. Ze was een jong Frans meisje dat ze een keer uit Parijs hadden meegenomen, maar geen enkele berisping of vriendelijk verwijt maakte ooit indruk op de kleine hertogin.

'Ze kan het niet helpen, mamma,' verontschuldigde Nikolaj haar vanuit de deuropening. Hij was inmiddels acht jaar en net zo knap als zijn vader. 'Ze is een meisje. Meisjes dragen graag mooie dingen.' Zijn ogen ontmoetten die van Zoya en ze glimlachte. Hij was zo vriendelijk, zo vergevingsgezind, zo precies Clayton. Ze hield van hen allemaal, maar Alexandra die Sasja werd genoemd, stelde haar geduld soms zwaar op de proef.

's Avonds gingen ze naar de Cotton Club om tot diep in de nacht in Harlem te dansen. En een paar maanden tevoren waren ze naar een geweldig feest van Condé Nast geweest in zijn sensationele huis op Park Avenue. Cole Porter was er natuurlijk ook geweest en Elsie de Wolfe die een huis voor Zoya in Palm Beach wilde inrichten, maar ze hield niet zo van de zon, haar huid verdroeg het niet zo goed en ze was tevreden er ieder jaar een korte periode naar toe te gaan als ze bij de Whitneys logeerden.

Zoya kocht haar kleren dat jaar bij Lelong en ze was dol op zijn charmante echtgenote, prinses Natalie die de dochter van groothertog Paul was, een Rus, net als Zoya. En Tallulah Bankhead had Zoya meer dan eens de les gelezen omdat ze niet voldoende lippenrouge gebruikte.

Gekostumeerde feesten waren in de mode en Clayton vond dat vooral erg leuk. Hij was zevenenvijftig jaar en nog steeds dolverliefd op zijn vrouw, hoewel hij haar dat jaar onophoudelijk plaagde met het feit dat ze nu te oud was geworden om nog langer met hem getrouwd te zijn, ze was nu tenslotte dertig geworden.

Hoover was tot president gekozen, hij had gouverneur Al Smith van New York verslagen. Calvin Coolidge had besloten ermee op te houden. En de gouverneur van New York was Franklin Roosevelt, een interessante man met een intelligente vrouw hoewel ze niet erg mooi was. Maar Zoya genoot van haar gezelschap en de gesprekken die ze voerden en ze vond het altijd heel plezierig als de Roosevelts hen voor een diner uitnodigden. Ze zagen het toneelspel Caprice samen met hen en hoewel Clayton zich er verveelde, vonden Zoya en Eleanor het beiden geweldig. Daarna gingen ze ook naar Street Scene dat de Pulitzer prijs won. Maar Clayton zei dat hij de film leuker vond. Hij was helemaal weg van Colleen Moore en Clare Bow. En Zoya was net zo onder de indruk van Greta Garbo.

'Jij valt gewoon voor buitenlandse types,' plaagde hij haar, maar ze werd door niemand meer als buitenlandse gezien. Zoya was na tien jaar helemaal opgenomen in het Newyorkse leven. Ze was dol op toneel en ballet en de opera en ze had de kleine Nicky in januari met hen meegenomen naar Der Rosenkavalier, maar hij was ontzet geweest om een vrouw de rol van een man te zien spelen.

'Maar dat is een meisje!' had hij zo hard gefluisterd dat de mensen in de loge ernaast hadden geglimlacht. Zoya had zijn handje liefdevol in de hare genomen en als uitleg gegeven, dat het te maken had met de hoogte van hun stem. 'Dat is walgelijk,' had hij verkondigd en was weer recht op zijn stoel gaan zitten terwijl Clayton moest glimlachen. Hij wist niet zeker of hij het wel zo oneens was met zijn zoon. Nikolaj had veel meer interesse in de vluchten van Lindbergh. En Clayton en Zoya gingen in juni naar het huwelijk van Lindbergh en Anne, de dochter van ambassadeur Morrow, kort voor ze naar Long Island gingen voor de zomervakantie.

De kinderen hadden het daar erg naar hun zin en Zoya maakte graag lange wandelingen langs het strand terwijl ze met Clayton of hun vrienden praatte. Of gewoon alleen terwijl ze aan de zomers van haar jeugd dacht in Livadia aan de Krim.

Ze dacht er van tijd tot tijd nog altijd aan, het zou onmogelijk zijn om dat niet meer te doen. De mensen uit het verleden leefden voort in haar hart, maar de herinneringen werden vager en soms moest ze moeite doen zich hun gezichten voor de geest te halen. Er waren ingelijste foto's van Marie en de andere meisjes in lijstjes van Fabergé op de schoorsteenmantel van hun slaapkamer. Ze was nog steeds dol op die ene foto waar ze allemaal ondersteboven hingen en Nicky kende hun namen en gezichten ook al. Hij vond het heerlijk om te horen hoe ze waren geweest, wat ze hadden gezegd en gedaan, de streken die ze als kinderen hadden uitgehaald en het intrigeerde hem dat hij en de tsarevitsj op dezelfde dag waren geboren. Hij wilde ook altijd graag de 'verdrietige delen' horen zoals hij ze noemde... de delen over grootvader die heel lief geweest moest zijn en die gekke Nikolaj, naar wie hij was genoemd. Ze vertelde hem over hun discussies en de gekheid de ze samen maakten en hun teleurstellingen en ze verzekerde hem dat zij en Nikolaj bijna net zo vaak ruzie hadden gehad als hij en Sasja. Toen ze vier was, begon hij haar verschrikkelijk lastig te vinden. En er waren anderen in huis die zijn gezichtspunt deelden. Ze werd verwend door haar vader, te erg volgens Zoya, maar het kind kon in zijn aanwezigheid niet terecht worden gewezen.

'Ze is nog maar een baby, liefje. Maak haar niet van streek.'

'Clayton, als ze twaalf is, wordt ze een monster als we haar nu niet enige discipline bijbrengen.'

'Discipline is voor jongens,' zei hij tegen zijn vrouw, maar hij kon het net zomin over zijn hart verkrijgen om Nikolaj te berispen. Hij was tegen iedereen vriendelijk en speelde die zomer heel veel met hen op het strand.

Tegen die tijd was Koning George weer gezond en wel in Engeland en Zoya vond het altijd moeilijk om naar zijn foto's te kijken. Hij leek zo op zijn neef, de tsaar, dat het altijd weer een schok was om zijn gezicht op een foto te zien. Zijn eigen kleindochtertje Elisabeth was maar een jaar jonger dan Sasja.

Nikolaj was die zomer bijzonder onder de indruk van de uitvoering door Yehudi Menuhin in New York. Het kind was een wonder op de viool en maar drie jaar ouder dan Nikolaj, die geboeid werd door zijn spel. Hij sprak er nog wekenlang over en Zoya waardeerde dit. Clayton las AU Quiet on the Western Front op het strand en hij vermaakte zichzelf op de effectenbeurs. Die danste op en neer sinds maart en de mensen maakten gigantische winsten. Clayton had de afgelopen twee maanden twee diamanten halssnoeren voor Zoya gekocht en dat van maar een klein deel van zijn winst. Maar zij werd afgeleid door het trieste nieuws dat Diaghilev in augustus in Venetië was overleden. Het leek alsof met dat feit weer een hoofdstuk uit het verleden werd afgesloten en ze praatte er nadat ze het nieuws had gehoord met Clayton over toen ze over het strand wandelden.

'Als hij me niet had laten dansen, waren we werkelijk van honger omgekomen. Er was niets anders wat ik kon.' Ze keek Clayton verdrietig aan en hij pakte haar hand beet en herinnerde zich weer hoe moeilijk haar leven toen was geweest op die afschuwelijke kamers bij het Palais Royal en hun karige maaltijden tijdens de oorlog. Het was een moeilijke tijd geweest, maar het was al lang geleden en ze keek hem met een glimlach aan. 'En toen kwam jij, mijn liefste...' Ze vergat nooit hoe hij haar had gered.

'Anders was er wel iemand anders gekomen.'

'Niet iemand van wie ik zoveel had kunnen houden als van jou.' Ze zei het heel kalm. Hij boog zich naar haar toe om haar te kussen en ze stonden lange tijd in de schitterende zonsondergang van de zomer. De volgende dag zouden ze naar New York teruggaan. Nikolaj moest naar school en Sasja zou op de kleuterschool beginnen. Zoya dacht dat het wel goed voor haar zou zijn om onder andere kinderen te zijn, maar Clayton was daar niet zo van overtuigd. Maar hij liet dat soort dingen altijd aan Zoya over.

Zodra ze terug waren werden ze weer bij de Roosevelts uitgenodigd voor een diner. Zij waren ook net teruggekomen van hun zomerhuis in Campobello. Een een week later gaven de Andrews een feest om het begin van het nieuwe uitgaansseizoen te vieren. Natuurlijk kwam prins Obolenski, net als altijd, en honderden anderen.

De maanden vlogen voorbij met feesten, toneel, bals en het was oktober voor ze het wisten. Clayton maakte zich zorgen dat de effecten niet zo goed liepen en hij belde John Rockefeller op om hem voor een lunch uit te nodigen, maar John was een paar dagen naar Chicago, dus moest hij nog even geduld oefenen. En twee weken later was Clayton te veel van streek om met wie dan ook te lunchen. Zijn effecten waren gekelderd en hij had Zoya niet van streek willen maken door het haar te vertellen, maar hij had een paar maanden eerder al hun bezittingen op de effectenmarkt gegooid. Hij had het zo handig gedaan dat hij overtuigd was zijn familiebezit te kunnen verdrievoudigen.

Donderdag de vierentwintigste stortten alle aandelen in en iedereen die Clayton kende was in paniek. Maar niet meer dan hijzelf toen hij naar de effectenbeurs ging. Hij raakte die middag totaal van streek en de volgende dag was alles nog erger. Maandag was een dag van nieuwe rampen. Er waren meer dan zestien miljoen aandelen gekelderd en tegen de avond wist Clayton dat hij geruïneerd was. De effectenbeurs ging om een uur dicht in een vergeefse poging om het wanhopige verkopen van aandelen tegen te houden, maar voor Clayton was het te laat. De beurs bleef de rest van de week dicht, maar hij had alles al verloren. Ze hadden alleen hun huizen nog over en alles wat daarin stond. De rest was weg. Clayton liep de hele weg naar huis en hij had het gevoel alsof er een loden last op zijn borst lag. Hij durfde Zoya nauwelijks aan te kijken toen hij hun slaapkamer inliep.

'Lieveling...? Wat is er...?' Zijn gezicht was grijs toen hij haar aankeek. Ze had haar haren, die ze weer lang had laten groeien omdat hij de moderne korte kapsels zo verafschuwde, net geborsteld, maar het leek of hij het niet zag toen hij de kamer inliep en met een sombere uitdrukking op zijn gezicht naar de haard keek en toen langzaam naar haar. 'Wat is er aan de hand?' De haarborstel kletterde op de grond en ze rende naar hem toe. 'Clayton... Clayton wat is er?'

Zijn ogen ontmoetten de hare en plotseling moest ze denken aan haar vader toen Nikolaj vermoord was. 'We zijn alles kwijt, Zoya... alles... ik ben een stommeling geweest...' Hij probeerde het haar uit te leggen en ze luisterde met wijd opengesperde ogen. Ze sloeg haar armen om hem heen en hield hem tegen zich aan toen hij begon te huilen. 'Mijn god, hoe heb ik zo stom kunnen zijn... wat moeten we nu beginnen?'

Haar hart stond bijna stil. Het was net alsof er weer een revolutie was begonnen. Maar ze had het eerder overleefd en dit keer hadden ze elkaar. 'We verkopen alles... we gaan werken... we overleven het wel, Clayton. Het geeft niet.' Maar hij trok zich uit haar armen terug en begon in de kamer op en neer te lopen, buiten zichzelf door de wetenschap dat ze geruïneerd waren en dat de wereld om hem heen aan het instorten was.

'Ben je gek? Ik ben zevenenvijftig jaar... wat dacht je dat ik kon doen? Een taxi besturen zeker, zoals prins Vladimir? En jij zeker weer terug aan het ballet? Doe niet zo gek, Zoya... we zijn geruïneerd! Geruïneerd! De kinderen zullen van honger omkomen...' Hij huilde toen ze zijn handen in de hare nam en de zijne leken wel ijsklompen. 'Ze zullen niet van honger omkomen. Ik kan werken en jij ook. We kunnen nog jaren leven als we verkopen wat we hebben.' De diamanten halssnoeren alleen al zouden hun lange tijd van voedsel en onderdak kunnen voorzien, maar hij schudde verdrietig zijn hoofd, hij begreep de situatie beter dan zij. Hij had al een man uit het raam van zijn kantoor zien springen. En ze wist niets van de gigantische schulden die hij had laten oplopen, in de wetenschap dat hij het geld klaar had liggen wanneer er om gevraagd zou worden. 'En aan wie wil je het dan verkopen? Aan alle anderen die alles hebben verloren? Het is zinloos, Zoya...'

'Nee dat is het niet,' zei ze rustig. 'We hebben elkaar nog en de kinderen. Toen ik Rusland verliet, vertrokken we op een trojka met niets, gehuld in vodden en met twee paarden van oom Nicky en het beetje juwelen dat we in zomen van onze kleren hadden genaaid en we hebben het overleefd.' Ze dachten beiden aan de ellende van haar Parijse periode, maar ze hadden het overleefd en nu had ze hem en de kinderen. 'Denk eens aan wat anderen hebben verloren... denk eens aan Nicky en tante Alix... niet huilen, Clayton... als zij zo dapper waren om dat alles onder ogen te zien, dan is er niets wat wij niet aan zouden kunnen... waar of niet, liefste...' Maar hij huilde in haar armen en was niet in staat het onder ogen te zien.

Toen ze die avond naar beneden gingen voor het diner, sprak hij nauwelijks. Ze probeerde te denken, plannen te maken, te beslissen wat ze moest verkopen en aan wie. Ze hadden twee huizen, al het antiek dat Elsie de Wolfe, tegenwoordig lady Mendl, met hen bij elkaar had gezocht, haar sieraden, de schilderijen, de waardevolle voorwerpen... er kwam geen eind aan. Het leek wel of ze van plan waren te vluchten. Ze deed voorstellen en probeerde hem gerust te stellen, maar hij liep met zware stappen naar boven en toen ze vanuit haar kleedkamer tegen hem praatte, kon ze geen woord uit hem krijgen. Ze maakte zich heel erg zorgen over hem. Het was een verschrikkelijke slag geweest, maar na alles wat er al eerder in haar leven was gebeurd en wat ze had overleefd, weigerde ze om zich nu zomaar gewonnen te geven. Ze zou hem helpen vechten, helpen te overleven, zij zou vloeren schrobben als dat nodig mocht zijn. Het kon haar niets schelen. Maar toen ze goed luisterde vroeg ze zich af of hij misschien de kamer was uitgegaan. Hij had haar al een paar minuten geen antwoord meer gegeven.

'Clayton?' In een kanten nachtjapon die hij haar het vorige jaar in Parijs had gegeven, liep ze de kamer in. Ze slaakte een kreet toen ze hem zag liggen. Half op de grond alsof hij was gevallen en ze rende naar hem toe en rolde hem voorzichtig op zijn rug. Maar hij staarde haar met nietsziende ogen aan. 'Clayton! Clayton!' Ze begon te huilen toen ze zijn naam uitschreeuwde, ze sloeg hem in zijn gezicht, ze probeerde hem over de grond te trekken alsof er nog iets zou zijn wat hem weer levend zou kunnen maken. Maar hij bewoog zich niet, hij zag niets en hij kon haar niet meer horen. Clayton Andrews was overleden aan een hartinfarct, de schok van de beurskrach was te veel voor hem geweest, het beeld van alles te verliezen was meer dan hij had kunnen verdragen en toen ze op haar knieën zakte en huilde terwijl ze zijn hoofd op haar schoot hield, keek ze vol ongeloof op hem neer. De man van wie ze had gehouden was dood. Hij had haar achtergelaten. Wanhopig en alleen en weer arm. De droom die haar leven was geworden was plotseling een nachtmerrie.

31

'Mamma, waarom is pappa doodgegaan?' Sasja keek Zoya met haar grote blauwe ogen aan toen ze in de Hispano-Suiza van het kerkhof terugreden. Iedereen in New York was gekomen, maar Zoya had het nauwelijks gemerkt. Terwijl ze naar het kind keek, voelde ze zich alsof ze zich in een soort roes bevond. Haar zware zwarte sluier verborg haar gezicht en haar handen waren gehuld in zwarte handschoenen. De kinderen zaten heel verdrietig naast haar.

Nikolaj had tijdens de begrafenis naast haar gestaan, een kleine man die haar arm vasthield terwijl zijn ogen vol tranen stonden toen het koor het hartverscheurend mooie Ave Maria zong. Maar er waren er meer die net als Clayton de afgelopen week waren overleden. Velen hadden zelfmoord gepleegd, maar enkelen hadden de slag gewoon niet kunnen verwerken. Het was geen angst, maar verdriet, maar wat het ook was, ze waren hem kwijt.

'Ik weet het niet, liefje... ik weet niet waarom... hij is heel erg geschrokken en... hij is naar de hemel gegaan, naar God.' Ze stikte bijna in de woorden en Nikolaj keek haar aan.

'Is hij nu bij oom Nicky en tante Alix?' vroeg Nikolaj stilletjes en ze keek hem aan. Ze had hen levend gehouden voor hem, maar waarom eigenlijk? Wat deed het er nu nog toe? Iedereen van wie ze had gehouden was weg... behalve haar kinderen. Ze trok hen dichter naar zich toe toen ze de auto uitstapte en haastte zich voor de chauffeur uit het huis in. Ze had niemand thuis uitgenodigd, ze wilde niemand zien, wilde niets uitleggen of vertellen. Het was erg genoeg om het de kinderen te moeten vertellen. Ze had besloten nog een paar dagen te wachten. Het personeel had ze al verteld dat ze vrij waren om te gaan. Ze hield alleen nog maar een dienstmeisje en het kindermeisje aan. Ze kon zelf wel koken. En de chauffeur zou ook weldra weggaan als ze de auto's had verkocht. Hij had beloofd alles te doen wat hij kon om haar te helpen. Hij kende diverse mensen die Claytons Alfa Romeo en haar Mercedes erg graag wilden hebben en de Hispano-Suiza werd altijd door iedereen met verliefde ogen bekeken. Ze vroeg zich alleen af wie deze dingen nog kon kopen.

Oude Sava kwam naar haar toe en likte haar hand alsof ze het begreep toen Zoya naast het vuur in hun slaapkamer ging zitten en naar de plek staarde waar hij een paar dagen geleden was gestorven. Het leek ongelooflijk dat hij er niet meer was... dat Clayton niet meer was... en nu was er zoveel voor haar te doen. De dag na zijn dood had ze hun advocaten gebeld en ze hadden beloofd haar alles uit te leggen.

Toen ze dat deden, zag het er slecht uit. Het was net zo erg als Clayton had gedacht en misschien nog wel erger. Zijn schulden waren gigantisch en er was geen cent meer over. De advocaten raadden haar aan om te proberen het huis op Long Island, met inhoud en al, voor iedere prijs die ze ervoor kon krijgen te verkopen. Ze volgde hun raad op en ze zetten het te koop. Ze ging niet eens meer terug om haar spullen te halen. Ze wist dat ze dat niet aan zou kunnen. Iedereen die geen zelfmoord pleegde of zijn huis midden in de nacht verliet om rekeningen en hypotheken te ontlopen, verkocht alles.

Het was zaterdag voor ze zichzelf zover had dat ze het de kinderen durfde te vertellen. Ze had samen met hen gegeten, maar ze had zich als een machine voortbewogen, ze was van de ene kamer naar de andere gelopen en had alleen maar met hen gesproken als het niet anders kon. Maar ze kon ook nauwelijks meer denken. Er was zoveel te doen, zoveel in te pakken, zoveel te verkopen en er was geen enkele plek waar ze naar toe kon als ze alles had verkocht. Ze wist dat ze een baan moest zoeken, maar ze kon er nog niet aan denken. Ze kon helemaal nog niet denken toen ze hen diepbedroefd aankeek. Ze wist dat Sasja nog te jong was om het te begrijpen, maar ze moest het Nikolaj vertellen en ze kon nauwelijks de pijn in zijn ogen aanzien toen ze het uitlegde. Uiteindelijk kon ze alleen maar haar armen om hem heenslaan en hem dicht tegen zich aandrukken terwijl ze allebei huilden om de echtgenoot en de vader van wie ze zoveel hadden gehouden. Maar ze wist dat ze sterk moest zijn, net zo sterk als haar grootmoeder was geweest toen hun omstandigheden nog veel slechter waren. Ze dacht er zelfs over om met hen naar Parijs te gaan, waar het leven misschien goedkoper was, maar de mensen hadden daar ook hun eigen problemen en Serge Obolenski had haar verteld dat haar nu vierduizend Russische taxichauffeurs waren. En het zou heel erg vreemd zijn voor de kinderen. Ze konden maar beter in New York blijven, besloot ze.

'Nikolaj... liefje... we zullen moeten verhuizen.' De woorden kwamen er haperend en vreemd uit en hij keek haar verward aan.

'Omdat pappa gestorven is?'

'Ja... nee... tja, eigenlijk omdat...' Omdat we nu arm zijn... omdat we het ons niet meer kunnen veroorloven om hier te wonen... omdat... 'omdat er moeilijke tijden voor ons aanbreken. We kunnen hier niet meer blijven.' Hij keek haar ernstig aan en probeerde dapper te zijn terwijl Sasja met de hond speelde en het kindermeisje de kamer in tranen verliet. Ze wist dat ze nu ook weg moest en het brak haar hart om de kinderen die ze vanaf hun geboorte had verzorgd achter te moeten laten. Maar Zoya had het haar de vorige dag verteld. Er was geen ontkomen meer aan.

'Mamma, zijn we nu arm?'

'Ja,' ze was altijd eerlijk tegen hem, 'op de manier die ik denk dat je bedoelt. We zullen geen groot huis meer hebben of meerdere auto's. Maar we hebben nog wel andere dingen... alleen geen pappa meer.' Ze voelde het brok in haar keel weer opzwellen. 'Maar we hebben elkaar nog, liefje. En dat zullen we altijd hebben. Herinner je je wat ik je over oom Nikolaj en tante Alix en de kinderen heb verteld toen ze hen naar Siberië brachten? Ze waren heel dapper en maakten er een spelletje van. Ze hebben altijd geweten dat het belangrijkste was dat ze bij elkaar waren en van elkaar hielden en dat ze sterk moesten zijn... en dat moeten wij nu ook zijn.' De tranen stroomden weer over haar wangen toen ze sprak, maar Nikolaj keek haar plechtig aan en probeerde wanhopig om het te begrijpen.

'Gaan we dan naar Siberië?' Hij keek voor het eerst belangstellend en ze glimlachte.

'Nee, schatje. We blijven hier in New York.'

'Waar gaan we dan wonen?' Net als alle kinderen was hij geïnteresseerd in simpele alledaagse dingen.

'In een flat. Ik zal iets moeten zoeken voor ons.'

'Is het daar leuk?'

Ze dacht direct aan de brieven van Masjka uit Tobolsk en Jekaterinenburg. 'We maken het er leuk, dat beloof ik je.'

En toen keek hij haar weer verdrietig aan. 'Nemen we de hond mee?' Haar ogen schoten weer vol tranen terwijl ze naar Sava keek die met Sasja op de grond speelde en toen weer naar hem. 'Natuurlijk. Ze is helemaal met me uit St. Petersburg gekomen.' Ze stikte bijna in de woorden, maar ze keek hem geruststellend aan. 'We gaan niet zonder haar weg.'

'Mag ik mijn speelgoed meenemen?'

'Niet alles... maar zoveel als er in de flat kan. Dat beloof ik je.'

Hij glimlachte en was een beetje gesust. 'Goed.' Maar zijn ogen werden weer verdrietig toen hij aan zijn vader dacht en het feit dat hij hem nooit meer zou zien. 'Gaan we al gauw weg?'

'Ik denk van wel, Nikolaj.' Hij knikte en hij omhelsde haar nog een keer voor hij de kamer uitliep met Sasja en de hond. Zoya zat op de grond en keek hen na. Ze bad dat ze dezelfde kracht zou kunnen opbrengen die Eugenia indertijd had gehad en terwijl ze daaraan dacht kwam Nikolaj op zijn tenen terug en keek op haar neer.

'Ik houd van je, mamma.'

Ze sloeg haar armen om hem heen en probeerde niet te huilen. 'Ik houd ook van jou, Nikolaj... ik houd heel, heel erg veel van je...' Hij kwam nog dichter bij haar staan en duwde zonder een woord te zeggen iets in haar hand.

'Wat is dat?'

Het was een gouden munt en ze wist hoe trots hij daarop was. Clayton had hem die nog maar een paar maanden geleden gegeven en Nikolaj had de munt wekenlang aan iedereen laten zien. 'Die kun je verkopen als je wilt. Dan zijn we misschien niet meer zo arm.'

'Nee... nee, liefje... die is van jou... die heeft pappa je gegeven.' Hij stond in zijn volle lengte boven haar en vocht tegen zijn tranen. 'Pappa zou willen dat ik voor je zorgde.' Zoya schudde alleen met haar hoofd en was niet meer in staat om iets te zeggen en ze gaf hem de munt terug. Samen liepen ze terug naar zijn kamer, terwijl ze hem dicht tegen zich aan hield.

32

De Wrights hadden ook al hun geld verloren. Cobina en haar dochter hadden een komedie met liedjes in elkaar gezet die ze in clubs zongen terwijl ze pionierskleren en gekke hoedjes droegen. Zij en Bill gingen scheiden en het huis in Sutton Place werd voor praktisch niets verkocht. Andere vrouwen verkochten hun bontmantels in hotellobby's en polo-pony's werden ook voor contant geld van de hand gedaan. Zoya zag overal om zich heen dezelfde paniek die er twaalf jaar geleden in St. Petersburg had geheerst, maar zonder de fysieke dreiging van de revolutie.

Hun eigen huis op Long Island werd verkocht voor nauwelijks meer dan de prijs van de auto's die ze daar hadden staan en Claytons advocaten zeiden dat ze het bod moest aannemen. 'Cholly Knickerbocker' meldde bijna dagelijks nieuwe ellende. De rubriek werd geschreven door een man die Maury Paul heette en de lotgevallen die hij beschreef waren schrijnend, society-vrouwen die serveerstertjes en winkelmeisjes werden. Sommigen werden niet geraakt door de krach, maar toen Zoya op Sutton Place eens goed om zich heen keek leek de plek zo goed als verlaten. Haar eigen personeel was weg, op het kindermeisje na, Sasja begreep nog steeds niet waarom Clayton was weggegaan, maar Nikolaj was ernstig en rustig geworden en hij stelde Zoya steeds vragen over waar ze zouden gaan wonen en wanneer ze het huis zouden verkopen. Zoya zou er ongeduldig van geworden zijn als ze niet zo met hem te doen had gehad. Ze herinnerde zich haar eigen angst in Rusland nog maar al te goed. Zijn ogen waren groene poeltjes van ellende en zorgen. En hij keek als een bezorgd klein mannetje toe toen zij in de slaapkamer haar dagelijkse kleren aan het inpakken was. Het leek vrij zinloos om haar schitterende avondjurken, de Poirets, Chanels, Lanvins en Schiaperelli's mee te nemen. Ze legde ze bij elkaar en gaf het kindermeisje opdracht ze in de lobby van de Plaza te verkopen. De onwaardigheid was verpletterend, maar ze had te veel zorgen om zich daar nog verder druk over te maken. Ze hadden iedere cent nodig om verder te kunnen leven.

En ten slotte verkocht ze het huis met het meubilair dat Elsie de Wolfe voor hen had gekocht, de schilderijen, de Perzische tapijten, zelfs het porselein en het kristal. Dat was allemaal nog maar net voldoende om de schulden van Clayton af te betalen en een paar maanden van te leven.

'Kunnen we helemaal niets houden, mamma?' Nikolaj keek verdrietig rond.

'Alleen wat we in de nieuwe flat nodig hebben.' Ze liep al dagen de stad af, kwam in buurten waar ze nooit eerder was geweest en ten slotte vond ze twee kleine kamertjes in West Seventeenth Street. Het was een klein flatje met twee ramen die uitkeken op de achterkant van een ander gebouw. Het was klein en donker en het stonk er indringend naar rubber. Drie dagen later verhuisde ze zelf haar spullen, samen met het kindermeisje en een oude neger die ze voor een dollar had gehuurd. Ze verhuisden de twee bedden en een bureau, de sofa uit haar boudoir, een tapijtje en een paar lampen. En ze hing het schilderij van Nattier op dat Elsie de Wolfe kort geleden uit Parijs had meegebracht. Ze was bang om de kinderen mee te nemen, maar eind november was het huis in Sutton Place verkocht en twee dagen later namen ze met tranen in de ogen afscheid van het kindermeisje.

Zoya stond in de marmeren gang en zag hoe ze Sasja kuste en iedereen huilde.

'Komen we hier ooit weer terug, mamma?' Nikolaj keek haar aan en probeerde dapper te zijn, maar zijn kin trilde en zijn ogen stonden vol tranen toen hij voor de laatste keer om zich heen keek. Ze had hem de pijn graag bespaard en ze pakte zijn handje in de hare terwijl ze haar warme jas stevig om zich heen trok en antwoordde:

'Nee, liefje, we komen hier niet meer terug.' Ze had bijna al hun speelgoed ingepakt en een doos vol boeken voor zichzelf, niet dat ze zich nu ergens op zou kunnen concentreren. Iemand had haar het boek van Hemingway A Farewell to Arms gegeven, maar het was ongelezen op haar nachtkastje blijven liggen. Ze kon nauwelijks denken, laat staan lezen en ze zou het druk krijgen nu ze naar een baan moest uitkijken. Het geld dat ze voor het huis had gekregen zou, als ze geluk hadden, voldoende zijn om een paar maanden van te kunnen leven. Niets was nog iets waard op het moment, iedereen verkocht huizen en bontmantels en antiquiteiten en kostbaarheden. Niets was meer waard dan wat een ander ervoor bood en de markt was verzadigd met waardevolle voorwerpen die nu waardeloos waren geworden. Het leek vreemd dat er nog mensen waren die nauwelijks door de krach geraakt waren, maar Cholly Knickerbocker bleef over huwelijken en feesten en danspartijen berichten. Er dansten nog steeds iedere avond mensen op de Embassy Club of in het Central Park Casino op de muziek van Eddy Duchin. Maar Zoya had het gevoel dat ze nooit meer zou dansen toen ze met haar kinderen voor de laatste keer de trappen voor hun huisdeur afliep met hun koffers en Sasja's lievelingspop onder haar arm geklemd. En ze kon aan niets anders denken dan het afbranden van het Fontankapaleis. Het leek wel of het pas gisteren was gebeurd... haar moeder die met haar nachtjapon in lichterlaaie uit het venster sprong... en Eugenia die haar snel door de achterdeur van het paviljoen naar Feodor en de wachtende trojka loodste.

'Mamma... ?' Sasja had iets tegen haar gezegd toen ze de taxi instapten en Nikolaj zwaaide naar het kindermeisje dat huilend op het trottoir stond. Ze zou bij vrienden gaan logeren en had al een baan aangeboden gekregen bij de Van Alens in Newport. 'Mamma... zeg nou wat...' Sasja trok dwingend aan haar mouw toen Zoya met sombere ogen en een versteend gezicht hun nieuwe adres aan de chauffeur opgaf. Ze had het gevoel alsof ze Clayton opnieuw alleen liet... het huis dat ze samen hadden gedeeld... het leven dat altijd zo gemakkelijk was geweest. Tien jaar waren in een oogwenk voorbijgegleden. De tranen kwamen weer omhoog, ze verlangde weer zo naar hem. Ze leunde in de taxi naar achteren en deed haar ogen dicht en probeerde zich op de kinderen te concentreren.

'Sorry, Sasja... wat zei je?' Haar stem was niet meer dan een gefluister toen ze voor de laatste keer wegreden van Sutton Place. Weg waren de schoonheid en het gemakkelijke leven dat op die fatale dag in oktober zo abrupt was afgebroken.

'Ik vroeg wie er nu voor ons ging zorgen?' Het afscheid van haar kindermeisje nam haar niet zo in beslag dat ze niet nieuwsgierig was naar wie er nu voor haar zou gaan zorgen. Het was allemaal erg vreemd en verwarrend, zelfs voor Nikolaj die vier jaar ouder was.

'Ik, liefje.'

'Jij?' Sasja keek verbaasd en Nikolaj keek zijn moeder met een vriendelijke glimlach aan die haar altijd sterk aan Clayton deed denken. Het was nu bijna pijnlijk om te zien. Overal waren steeds herinneringen aan alles wat ze hadden verloren, net zoals toen ze uit Rusland waren vertrokken.

'Ik zal je wel helpen, mamma,' zei Nikolaj trots en hij hield de hand van zijn moeder vast en probeerde niet te huilen. 'Ik zal wel op jou en Sasja passen.' Hij wist dat zijn vader dat van hem verwacht zou hebben en hij zou hem niet teleurstellen. Hij was nu opeens de man in de familie. In minder dan een maand was zijn hele veilige gelukkige leventje ondersteboven gegooid, maar hij was net als Zoya vastbesloten om er weer onder vandaan te kruipen. Ze weigerde ten tweede male om zich te laten verslaan. Ze zou voor hen vechten... ze zou werken... en op een dag... op een dag... zouden ze weer veilig en warm terechtkomen. Ze zou haar leven niet in een nederlaag laten eindigen, zoals zoveel anderen deden.

'Ga je ook voor ons koken, mamma?' vroeg Sasja en ze pakte haar pop van haar moeder en streek de haren ervan glad. Ze heette Annabelle en ze zag eruit of ze intensief bemind werd. Haar andere poppen lagen al in de nieuwe flat. Zoya had alles gedaan om het huis gezellig en vertrouwd te maken, maar er was niets bekends aan de lelijke omgeving toen de taxi op West Seventeenth Street stopte. Zoya rilde toen ze om zich heen keek en ze zag aan het gezicht van Nikolaj dat hij ook geschrokken was, toen hij achter zijn moeder de trap opliep en probeerde om niet misselijk van de vieze luchtjes te worden.

'Jakkes... het ruikt hier vies,' zei Sasja toen ze de trap achter Zoya aan opliep. De chauffeur droeg hun koffers voor hen en Zoya betaalde hem van haar karige beetje geld. Ze bezwoer zichzelf geen taxi's meer te nemen. Ze zouden voortaan de bus nemen of lopen. Er zouden geen taxi's of auto's meer zijn. Ze had de Hispano-Suiza aan de Astors verkocht.

Zoya liet hun de enige slaapkamer in de flat zien. Daar stonden hun bedden. De omgeving leek er nog kleiner door. Hun speelgoed stond er netjes naast en de schilderijen uit Sasja's kinderkamer hingen keurig boven haar bed. Naast het bed van Nikolaj had ze een foto van Clayton gezet waarop hij er erg knap uitzag in zijn uniform tijdens de oorlog. Ze had zelf een tas vol foto's bij zich, foto's van Clayton en de kinderen en andere die vergeeld en gerafeld waren, van Nicky en Alix en de kinderen in Livadia en op Tsarskoje Selo. Ze had ook het kostbare keizerlijke paasei meegenomen, voorzichtig opgerold in een paar sokken van Clayton. Ze had ook een doos met zijn manchetknopen en boordeknoopjes meegenomen, maar haar eigen juwelen zouden op een veiling verkocht worden. Voor hen die nog geld hadden waren er overal geweldige kansen. Diamanten kettingen, tiara's en ringen met ongelooflijk mooie smaragden die voor praktisch niets op veilingen of op privé-verkopingen verkocht werden; de wanhoop van de ene familie leidde tot het geluk van een andere.

'Waar slaap jij dan, mamma?' Nikolaj keek bezorgd rond en wandelde door de flat. Hij had maar één slaapkamer gezien. Zo'n kleine behuizing had hij nog nooit gezien, zelfs het personeel in Sutton Place had mooiere kamers gehad dan wat hij hier zag. De hele flat was klein en naar.

'Ik slaap hier op de sofa, liefje. Dat ligt erg lekker.' Ze glimlachte naar hem en bukte zich om hem op zijn wang te kussen. Ze zag grote tranen opwellen. Het was niet eerlijk om dit de kinderen aan te moeten doen en ze vocht tegen een golf van woede die ze de laatste tijd ten opzichte van Clayton begon te voelen. Anderen waren verstandiger geweest dan hij en niet zo dom om hun hele hebben en houden te riskeren. En als hij nog in leven was geweest, zouden ze het misschien op een andere manier hebben kunnen overleven... samen... ze zouden tenminste tegen het noodlot tekeer hebben kunnen gaan, maar nu was ze zo eenzaam als ze nog nooit eerder was geweest. Alles kwam nu op haar schouders neer en ze begreep nu hoe het Eugenia te moede moest zijn geweest. En hoe moedig en sterk die was geweest. Ze was nu een voorbeeld voor Zoya. Ze keek met een vriendelijke glimlach naar haar zoon die haar zijn bed aanbood in de kamer die hij met zijn zusje zou delen.

'Je kunt mijn bed wel krijgen, hoor mamma. Dan slaap ik wel hier.'

'Nee, liefje... ik vind het niet erg.' En toen met een moedige glimlach: 'Het is allemaal niet zo erg. Maar ik zou het wel fijn vinden als je nu even op Sasja wil letten terwijl ik kook.' Ze hing hun jassen en haar eigen mantel op, blij dat ze warme kleren bij zich had voor hen. De flat was koud en er was niet eens een haard in zoals op de kamers in Parijs nog liet geval was geweest.

'Waarom ga je Sava niet even uitlaten?' De oude hond zat rustig bij de deur alsof ze erop zat te wachten weer naar huis gebracht te worden, net zoals zij allen eigenlijk. Nikolaj deed haar de lijn om en zei tegen Sasja dat ze lief moest zijn en hij ging naar beneden terwijl zijn moeder de kip klaarmaakte die ze hadden meegenomen uit het huis in Sutton Place. Maar ze wist maar al te goed dat ze niet ver zouden komen mèt de voorraden die ze met zich had meegenomen, net zomin als met hun geld.

Kerstmis was een gewone dag, behalve dan de pop die ze voor Sasja had gekocht en het horloge dat ze had bewaard van Claytons spullen en aan Nikolaj wilde geven. Ze kropen bij elkaar en probeerden dapper om niet te huilen en niet te denken aan hun enorme verliezen. De flat was ijskoud, de kasten waren leeg en Zoya's juwelen waren op een veiling voor praktisch niets verkocht. Ze was vastbesloten om het keizerlijke ei vast te houden en ze besefte dat ze snel een baan moest vinden, maar het probleem was: waar? Die vraag hield haar dag en nacht bezig. Ze dacht over werken in een winkel, maar ze wilde de kinderen niet de hele dag alleen laten. Sasja ging nog niet naar school en ze kon haar niet alleen thuis laten als Nikolaj naar de school was waar ook de andere kinderen uit de buurt naar toe gingen. De meesten waren in vodden gekleed en sommigen woonden in barakken langs de Hudson River. Overal ontstonden barak-dorpen vol mensen die eens effectenmakelaars, zakenmensen en advocaten waren geweest. Ze kookten hun eten in grote potten op open vuren en stroopten vervolgens 's avonds de buurt af, op zoek naar voedsel en weggegooide spullen die ze misschien nog zouden kunnen gebruiken. Zoya's hart brak als ze die kinderen daar bij elkaar gekropen bij het vuur zag zitten om buiten de barakken een beetje warmte te zoeken. Ze hadden grote hongerige ogen, smalle gezichtjes en rode wangetjes van de kou. De flat was hemels daarbij vergeleken en ze hielp de kinderen bijna dagelijks herinneren hoeveel ze nog hadden om dankbaar voor te zijn. Maar ze had er zelf soms ook moeite mee om daaraan te denken, vooral als ze zag hoe snel hun geld slonk en ze begon serieus naar een baan te zoeken. Het moest iets zijn wat ze 's avonds kon doen, als de kinderen sliepen, of tenminste veilig thuis waren. Ze wist dat ze het aan Nikolaj kon overlaten om voor Sasja te zorgen als hij thuis kwam van school. Hij had verantwoordelijkheidsgevoel en was altijd lief voor zijn zusje, deed spelletjes met haar, repareerde haar speelgoed en praatte eindeloos over hun vader. Het onderwerp was voor haar nog altijd te pijnlijk. Ze keek naar haar kinderen en liep zachtjes huilend terug naar de zitkamer terwijl ze oude Sava aaide. De hond was nu bijna blind en Nikolaj moest haar naar beneden dragen als hij haar mee uit nam in de bittere kou.

Het was januari toen Zoya helemaal van West Seventeenth Street naar Sixth Avenue bij Forty-Ninth Street liep, met een wild plan in haar hoofd. Ze wist dat het gekkenwerk was, maar ze kon niets anders bedenken. Ze had al bij diverse restaurants gesolliciteerd, maar de eigenaren daarvan hadden al genoeg vrouwen zoals zij gezien. 'Wat voor ervaring als serveerster heeft u?' werd er dan gevraagd. Ze zou hun borden en schalen breken en te verfijnd zijn om die lange uren voor zo weinig loon te kunnen werken. Ze had bezworen dat ze het kon, maar ze hadden haar afgewezen en er was niets anders wat ze zou kunnen, behalve dansen zoals in Parijs.

Meer dan eens had ze in haar wanhoop over prostitutie gedacht, anderen hadden het ook gedaan, maar ze wist dat ze het niet kon. De herinnering aan Clayton was te sterk en mooi, hij was de enige man van wie ze ooit had gehouden en ze moest er niet aan denken dat een andere man haar nu zo zou aanraken, zelfs al zou ze haar kinderen op die manier te eten kunnen geven.

Het enige dat ze kon was dansen, maar ze wist net zo goed dat ze met haar dertig jaar niet meer naar het ballet terug kon, nadat ze ruim elf jaar niet meer had gedanst. Ze was nog steeds soepel en gracieus maar ze was te oud en ze voelde zich minstens honderd toen ze het theater inliep waar ze van had gehoord. Ze was al bij Ziegfeld geweest, maar die hadden haar verteld dat ze niet lang genoeg was. Dus bleef er niets anders over dan de revue te proberen. Het lag vijf blokken ten zuiden van het Ziegfeldtheater. Het was niet zo verbazingwekkend dat toen ze door de toneeldeur liep het theater vol was met halfgeklede vrouwen naar wie ze niet probeerde te kijken. Ze zocht naar iemand met wie ze zou kunnen praten.

'O ja?' vroeg de vrouw die de leiding had, geamuseerd. 'Bent u een danseres?'

'Dat ben ik geweest.'

'Bij wie?'

Ze slikte en wist dat ze er preuts uitzag in haar eenvoudige zwarte Chanel-jurkje. Ze had iets anders aan moeten trekken, iets vrolijkers en pittigers, maar ze had al haar avondkleren allang verkocht. Alles wat ze nog over had waren sombere warme jurken die ze had gered uit haar kasten in Sutton Place, de jurken waarvan ze wist dat ze ze nodig zou kunnen hebben in het ijzigkoude flatje.

'Ik heb bij het Russisch Ballet in Parijs gedanst. Daarvoor ben ik in Rusland opgeleid.'

'Zozo, een ballerina, hè?' De gedachte amuseerde haar bijzonder terwijl Zoya bedaard voor haar stond, haar rode haar strak naar achteren getrokken en zonder enige make-up op haar gezicht. 'Luister, dame, dit is geen oudenvandagen-tehuis voor oude ballerina's. Dit is Fitzhugh's Dance Hall!' Ze zei het met gepaste trots en Zoya voelde zich plotseling woedend worden.

'Ik ben vijfentwintig,' loog ze, 'en ik was vroeger erg goed.'

'O ja? Waarin? Je hebt nooit iets dergelijks gedaan, daar wil ik wat onder verwedden.' Dat was waar, maar ze wilde alles doen om haar kinderen te redden. Ze dacht plotseling aan haar auditie voor het Russisch Ballet dertien jaar geleden in Parijs.

'Laat het me proberen... een keertje... ik kan het leren... alstublieft... ' Haar ogen schoten vol tranen toen een klein mannetje met een sigaar langsliep. Hij keek eventjes naar haar en toen schreeuwde hij naar twee mannen die een decor droegen:

'Stommelingen! Jullie breken dat ding nog!' Vervolgens zwaaide hij duidelijk geïrriteerd met zijn sigaar naar de vrouw die met Zoya stond te praten. 'Die verrekte meid heeft de mazelen gekregen... hoe krijgt ze het voor elkaar? Ik heb daar een stelletje oude beroepsdansers in dienst en dan krijgen ze me daar kinderziektes... drie stuks alleen vorige week al en nu nog zeven... verdorie wat moet ik tegen de mensen zeggen als ze hun goede geld betalen om de show te zien? Dat ze naar een stelletje meiden met draaiende achterwerken kunnen komen kijken en die verder vol rode vlekken zitten? Ik zou het nog doen ook, als ze naar hun werk kwamen.' Hij zwaaide met zijn sigaar naar Zoya en toen achter haar alsof ze voor hem niet bestond en dat was ook het geval.

Zonder te wachten tot hij haar direct aansprak, nam ze zelf het woord. 'Ik zou graag een auditie doen voor een baan als danseres.' Haar accent was nog steeds in lichte mate aanwezig, maar geen van beiden herkenden het als Russisch. De vrouw dacht dat ze Française was met haar dure zwarte jas en elegante manier van doen. En dat was iets wat ze in Fitzhugh's Dance Hall absoluut niet konden gebruiken.

'Ben jij een beroeps?' Hij keek haar keurend aan, maar hij leek niet erg onder de indruk te zijn.

'Ja.' Ze besloot hem de details te besparen.

'Een ballerina,' zei de andere vrouw met duidelijke afkeuring.

'Heb je de mazelen al gehad?' vroeg hij haar. Dat was op het moment het belangrijkste voor hem, nu er tien danseressen ziek waren en de hemel mocht weten hoeveel er al besmet waren en de komende weken nog ziek zouden worden.

'Ja,' mompelde ze en bad dat ze nog zou kunnen dansen. Misschien was ze alles wel vergeten. Misschien.

Hij haalde zijn schouders op en nam weer een trek van de sigaar. 'Laat haar haar kunsten maar eens tonen, Maggie. Al ze rechtop kan staan en kan doen wat ze moet doen, kan ze blijven tot de rest weer terug is.' Hij liet hen alleen en de vrouw die Maggie heette, keek geïrriteerd. Ze zaten absoluut niet verlegen om een tuttige, bleke tante die dacht dat ze veel te goed was voor de revue. Maar hij had wel gelijk, de anderen waren ziek en ze zaten in de problemen.

'Goed,' zei ze met tegenzin en schreeuwde toen achter het toneel. 'Jimmy! Sta eens een keertje op en kom spelen!' Een neger met een brede glimlach kwam te voorschijn en keek naar Zoya.

'Hallo baby, wat zal ik spelen?' vroeg hij haar terwijl hij aan de piano ging zitten. Ze moest bijna lachen in haar nervositeit. Wat moest ze zeggen? Chopin? Debussy? Stravinsky?

'Wat speelt u meestal bij een auditie?' vroeg ze hem en hij glimlachte tegen haar. Het was duidelijk dat zij een van de upper-class blanken was die naar beneden waren gevallen en hij had medelijden met haar, met haar grote groene ogen en haar weemoedige glimlach. Ze leek wel een kind zoals ze daar stond en hij vroeg zich af of ze ooit eerder had gedanst. Hij had over anderen gehoord die in nachtclubs waren gaan werken en stukjes opvoerden die ze zelf in elkaar hadden gezet, zoals Cobina Wright en Cobina Junior.

'Waar kom je vandaan?' Maggie praatte op dat moment even met iemand anders. Jimmy besloot dat hij Zoya wel aardig vond.

Ze glimlachte naar hem en hoopte nog steeds dat ze zichzelf niet voor gek zou zetten, maar het was het risico wel waard. 'Heel lang geleden, uit Rusland. Ik ben na de oorlog hierheen gekomen.'

Toen vroeg hij heel zachtjes terwijl hij nerveus achterom keek: 'Heb je ooit eerder gedanst, baby? Vertel me de waarheid nu Maggie even niet luistert. Je kunt het Jimmy rustig vertellen. Ik kan je niet helpen als ik niet weet of je wel kunt dansen.'

'Ik ben bij het ballet geweest toen ik jong was. Ik heb in elf jaar niet meer gedanst,' fluisterde ze terug, dankbaar voor zijn hulp.

'Poeh, poeh...' Hij schudde zorgelijk zijn hoofd. 'Het Fitzhugh is niet het ballet...' en dat was nog maar heel zwakjes uitgedrukt. Op datzelfde moment liepen er twee halfnaakte revuemeisjes langs hen.

'Luister,' zei hij op samenzweerderige toon, 'ik zal heel langzaam spelen, rol een beetje met je ogen en glimlach, huppel een beetje in het rond, schud een beetje met je achterwerk en laat je benen zien en dan zal het wel loslopen. Heb je een kostuum bij je?' Maar hij wist toen hij haar aankeek dat ze dat niet had.

'Sorry, ik...'

'Het geeft niet.' Toen keek Maggie weer hun kant op.

'Blijf je de hele dag op je luie gat zitten Jimmy, of krijgen we die auditie nog? Persoonlijk zie ik er niets in, maar Charlie wil dat ik kijk wat ze kan.' Ze keek kwaadaardig naar Zoya die bad dat ze er nog iets van terecht zou brengen. Maar ze volgde zijn instructies op en terwijl hij speelde kwam Charlie, de directeur, weer langs en mompelde iets toen hij naar haar keek. Hij wilde dat ze opschoot zodat hij twee nieuwe komedianten en een stripteaser kon keuren.

'Verdomme. Precies wat ik hier niet nodig heb... een dame.' Hij zei het alsof het een grove belediging was. 'Draai een beetje meer met je achterwerk... juist, zo... laat eens wat van je benen zien... meer...' Ze trok haar rok op en bloosde. Maar ze ging door met dansen en Jimmy moedigde haar aan. Ze had mooie benen en de gratie die ze van dertien jaar dansen had gekregen was ze nooit meer kwijt geraakt. 'Wat ben je d'r verdomme eigenlijk voor een?' brulde het dikke mannetje tegen haar toen ze bloosde. 'Een maagd? De mensen komen hier niet om te bidden. Ze willen mokkels zien die dansen. Denk je dat je dat kunt doen zonder te kijken of je net bent aangerand?'

'Ik zal het proberen, meneer... ik zal mijn best doen...'

'Mooi, zorg dan dat je hier vanavond om acht uur bent.' Maggie liep duidelijk verontwaardigd weg toen hij verdwenen was en Jimmy juichte haar toe en sprong op om Zoya te omhelzen.

'Hoi, mamma. We hebben het voor elkaar!'

'Ik kan je niet genoeg bedanken.' Ze pakte zijn hand en haar ogen keken hem dankbaar aan. 'Ik heb twee kinderen, ik... we...' Ze vocht plotseling weer tegen haar tranen terwijl de oude neger haar aankeek. 'Ik heb die baan bitterhard nodig...' De tranen rolden over haar wangen en ze veegde ze verlegen, maar toch opgelucht weg, niet in staat om een woord uit te brengen.

'Maak je geen zorgen. Het zal best goed gaan. Tot vanavond.' Hij glimlachte en ging weer terug naar zijn kaartspel dat hij bezig was te verliezen toen Maggie hem had geroepen.

Zoya liep de hele weg naar huis en dacht na over wat ze had gedaan. In tegenstelling tot haar auditie die ze jaren geleden bij het Russisch Ballet had gedaan voelde ze zich nu niet zo triomfantelijk. Alleen maar opluchting over het feit dat ze een baan had en een allesoverheersend gevoel van schaamte en degradatie, maar het was het enige dat ze kon en het was 's avonds, dus ze zou Sasja niet alleen hoeven laten bij mensen die ze niet kende. Voorlopig leek het de juiste baan, als het maar niet zo akelig was geweest.

Ze legde Nikolaj uit dat ze die avond weg moest. Ze vertelde niet waarom of waar ze naar toe ging. Ze wilde hem niet uitleggen dat ze een revue-meisje was geworden. Charlies woorden echoden in haar oren... 'Draai met je achterwerk... laat je benen eens zien... wat ben je d'r voor eentje? Een maagd... ?' In hun ogen was ze dat. Met bijna eenendertig jaar was ze, ondanks alle moeilijke perioden in haar leven, altijd beschermd geweest tegen mensen zoals hij en mensen voor wie ze nu zou gaan dansen.

'Waar ga je naar toe, mamma?'

'Even uit.' Ze had Sasja al naar bed gebracht. 'Blijf niet te lang op,' waarschuwde ze hem en kuste hem terwijl ze even haar armen om hem heen sloeg en het gevoel had alsof ze naar haar eigen executie gebracht zou worden. 'Ga over een half uurtje naar bed.'

'Hoe laat ben je weer terug?' Hij keek haar achterdochtig na vanuit zijn slaapkamer.

'Later.'

'Is er iets aan de hand, mamma?' Hij was een alert kind en hij had al vroeg geleerd dat het leven soms wrede wendingen kon nemen zodat je hele leven binnen een seconde totaal kon veranderen.

'Nee, er is niets aan de hand, liefje.' Ze glimlachte tegen hem. 'Dat beloof ik je.' Ze zouden tenminste een beetje geld hebben. Maar het was nog erger dan ze had gedacht. De grove grappen, de ordinaire meisjes, de goedkope kostuums en de komedianten die in haar achterwerk knepen toen ze snel langs hen liep. Maar toen de muziek begon en de gordijnen opengingen deed ze haar best voor de juichende, lachende, opgewonden menigte en niemand klaagde erover als ze meer dan eens uit de maat danste. In tegenstelling tot het Russisch Ballet van lang geleden kende hier niemand het verschil. Ze wilden alleen maar een goede show met veel vrouwenbenen zien en een stel mooie meisjes die niet te veel kleren aan hadden. Er waren lovertjes en kralen, korte satijnen shorts met bijpassende hoedjes en ontelbare boa's en hoge hoofdtooien. Het was een goedkope imitatie van wat de Ziegfeld-meisjes droegen en meer dan eens betreurde ze het feit dat ze te kort was om door de vriendelijke Florenz Ziegfeld in dienst genomen te worden. Zoya gaf haar kostuum terug aan het meisje dat het haar had geleend en ze liep langzaam naar huis terwijl ze haar toneelmake-up nog op haar gezicht had zitten. Ze raakte helemaal van streek toen er een man langskwam die haar een stuiver aanbood om in een portiekje 'haar best eens voor hem te doen'. Ze rende naar huis terwijl de tranen over haar gezicht stroomden en ze dacht aan het afschuwelijke leven dat voor haar lag in Fitzhugh's Dance Hall.

Toen ze thuiskwam was Nikolaj diep in slaap en ze kuste hem teder, haar lippenstift bleef op zijn wang achter en ze snikte het uit. Wat zag hij er lief uit in zijn slaap en wat leek hij veel op zijn vader. Het was toch niet mogelijk dat hij echt weg was... dat hij haar aan zo'n lot had overgelaten... als hij dat had geweten... als... maar daar was het te laat voor. Ze liep op haar tenen naar de zitkamer, verwijderde haar make-up en trok haar nachtjapon aan. Weg waren de zijde en het satijn en kant. Ze droeg flanellen nachtponnen tegen de bittere kou in de nauwelijks verwarmde flat.

De volgende ochtend maakte ze ontbijt voor Nikolaj voor hij naar school ging. Ze had een glas melk voor hem, een snee brood en een sinaasappel die ze de dag tevoren had gekocht, maar hij klaagde nooit. Hij glimlachte alleen naar haar en streek even over haar hand. Toen haastte hij zich naar school, nadat hij Sasja had gekust.

Die avond ging ze weer naar het theater, en de daaropvolgende weken ook tot de anderen terugkwamen van hun mazelen. Maar toen ze terug waren, vertelde Charlie haar nors dat ze kon blijven, ze had goede benen en hij had geen last van haar. Jimmy pikte een biertje voor haar bij zijn favoriete kroeg om de hoek om het te vieren. Ze bedankte hem en nam een slokje om hem niet te kwetsen. Ze vertelde hem niet dat het haar eenendertigste verjaardag was.

Hij was altijd aardig tegen haar, de enige vriend die ze daar had. De anderen hadden direct gevoeld dat ze 'anders' was. Ze maakten nooit gekheid tegen haar, ze praatten eigenlijk nooit met haar zoals met elkaar als ze over hun vriendjes en de mannen spraken die hen achter het toneel volgden. Meer dan een ging er vandoor als hun geld werd aangeboden. En dat was de reden waarom Charlie haar zo waardeerde. Ze was weliswaar niet erg gezellig, maar hij kon wel van haar op aan. Na het eerste jaar gaf hij haar opslag. Ze kon het zelf niet geloven dat ze het zo lang had volgehouden, maar er was geen andere manier, ze kon nergens anders heen en niemand zou haar iets betalen. Ze vertelde Nikolaj dat ze bij een kleine balletgroep danste en ze had het telefoonnummer van het theater achtergelaten voor als er iets zou gebeuren. Maar ze dankte de hemel dat hij nooit belde. Het leek wel of hij voelde dat ze zich ervoor schaamde, want hij vroeg nooit of hij een uitvoering mocht zien. En daarvoor en voor vele kleine attenties ten opzichte van haar, was ze altijd heel dankbaar. Op een avond werd Sasja wakker van het hoesten en ze had koorts. Nikolaj zat op haar te wachten toen ze thuiskwam, maar hij had niet naar het theater willen bellen omdat ze dan van streek zou raken. Hij was in ieder opzicht een reuze hulp en steun.

'Zouden we onze oude vrienden ooit weer zien?' vroeg hij op een middag toen ze zijn haar knipte en Sasja met Sava speelde.

'Dat weet ik niet, lieverd.' Maanden geleden hadden ze een brief van hun kindermeisje gehad. Ze had het erg naar haar zin bij de Van Alens en ze had allerlei verhalen over het debuut van Barbara Hutton en Doris Duke in Newport de afgelopen zomer. Het leek ironisch dat zij nog steeds deel uitmaakte van die wereld en Zoya niet. Maar net zoals ze haar in het begin hadden gemeden, overtuigd dat ze een danseresje uit de Folies-Bergères was, meden ze haar nu in de wetenschap dat ze toch was wat ze oorspronkelijk hadden gedacht, een revue-meisje. Ze wist ook dat ze, nu ze net zoals velen alles had verloren, verder oninteressant voor hen was geworden. De gravin die ze eens was geweest, wat iedereen zo mooi had gevonden, was ze niet meer. Ze was nu niemand. Gewoon een ordinaire danseres. Ze was een afgesloten hoofdstuk. Ze was weg. Net als Clayton en vele anderen. De enige die ze van tijd tot tijd wel miste was Serge Obolenski en zijn coterie adellijke Russen. Maar zij konden onmogelijk begrijpen wat er van haar leven was geworden of waarom ze deed wat ze deed. Hij was nog altijd getrouwd met Alice Astor.

Elsa Maxwell schreef toen een society-rubriek en als Zoya de krant las, las ze de verhalen van Cholly Knickerbocker over de mensen die ze had gekend toen ze nog met Clayton getrouwd was. Ze leken nu allemaal zo onwerkelijk, bijna alsof ze hen nooit had gekend. Er waren verhalen over financiële ondergangen, zelfmoorden, huwelijken, echtscheidingen. Ze was blij dat ze daar niet bij hoorde. Ze las over Pavlova die aan pleuritis was overleden in Den Haag. En in mei nam ze de kinderen mee om de opening van het Empire State Building bij te wonen. Het was toen 1931 en het was een schitterende middag. Nikolaj staarde vol ontzag naar het imposante bouwwerk. Ze gingen in de lift omhoog en stonden op het uitzichtpunt op de honderdentweede etage en zelfs Zoya had het gevoel alsof ze vloog. Het was de fijnste middag die ze in lange tijd hadden gehad en ze liepen spelend en lachend in de frisse lentelucht terug naar de flat terwijl Sasja vrolijk voor hen uit rende. Ze was inmiddels zes jaar, had schitterende donkerrode krullen en haar gezichtje leek sprekend op Clayton.

De mensen waar ze langsliepen verkochten appels op straat en meer dan eens werden de twee mooie kinderen bewonderd. Nikolaj zou in augustus tien jaar worden. Maar lang voor het zover was werd de stad door een hittegolf getroffen. De tweede juli werd een warmte-record gevestigd. Beide kinderen waren nog wakker toen ze in een wit katoenen jurkje, geborduurd met blauwe bloemetjes, naar haar werk ging. Nikolaj wist dat ze werkte, maar hij begreep nog niet waar en het leek ook niet van werkelijk belang.

Ze liet een kan limonade voor hen achter en hielp Nikolaj eraan herinneren dat hij op Sasja moest letten. De ramen stonden wijd open in de hoop dat er een beetje koelte in de gloeiende, op een oven lijkende flat zou komen.

'Laat haar niet te dicht bij het raam gaan zitten,' waarschuwde Zoya en ze keek hoe Nikolaj het kind met de gouden krullen hun slaapkamer introk. Op haar blote voetjes en met alleen maar een onderbroekje aan zag ze er engelachtig uit toen ze afscheid van haar moeder nam. 'Zul je lief zijn?' vroeg ze zoals altijd als ze wegging. Haar hart bloedde dat ze weg moest en met een bezwaard hart liep ze de stad in naar het theater. Ze kon zich nauwelijks bewegen in de intense hitte, zelfs 's avonds leek de straat nog onder haar voeten te dampen en de gaten in haar schoenen maakten dat het lopen nog ongemakkelijker was. Ze vroeg zich soms af hoe het allemaal met hen zou aflopen en ook hoe ze het zouden overleven, hoe lang ze nog over het toneel zou kunnen rondspringen met haar veren en rare kostuums.

De uitvoering trok die avond niet veel bekijks, het was veel te warm om uit te gaan. De mensen die weg konden hadden zich op Long Island en Newport teruggetrokken en de anderen hingen thuis in de hitte, of zaten op veranda's in de hoop dat het weldra voorbij zou zijn. Ze Was uitgeput toen ze eindelijk weer naar huis kon en dacht er niet verder bij na toen ze in de verte sirenes hoorde. Pas toen ze in de buurt van haar eigen straat kwam, rook ze de brandlucht en haar hele lichaam begon te trillen toen ze de brandweerauto's zag. Het leek wel of het hele blok in brand stond toen ze de hoek om sloeg. Ze hield van schrik haar adem in en begon te rennen. Een ijzige hand leek haar keel dicht te knijpen toen ze de brandweerauto's voor hun flatgebouw zag staan. 'Nee...! Nee...!' huilde ze terwijl ze zich door de menigte wrong die op straat naar de drie gebouwen stond te staren die in vlammen stonden. Er hing overal rook en ze stikte half terwijl ze zich er een weg doorheen baande. Een brandweerman hield haar bij de ingang tegen.

'U kunt niet naar binnen, dame...!' Ze moesten tegen elkaar schreeuwen te midden van het harde geknetter rondom hen. Af en toe klonk er een afschuwelijk geluid van iets dat neerstortte. Overal explodeerde glas. Haar arm was gewond geraakt en er druppelde bloed op haar witte jurk terwijl een van de brandweermannen haar met geweld tegenhield. 'Ik zei dat u niet naar binnen kon.'

'Mijn kinderen!' bracht ze hijgend uit, '...mijn baby's...' Ze worstelde met een ongekende kracht en een ogenblik ontsnapte ze aan zijn greep, toen had hij haar weer vast, maar ze probeerde langs hem heen te rennen. 'Laat me gaan!' Ze sloeg naar hem en hij pakte haar armen in zijn sterke handen terwijl de buren in stille ontzetting toekeken. 'Mijn kinderen zitten daar... o god... alsjeblieft...' Ze huilde wanhopig, bijna verstikt door de rook die in haar ogen en haar keel brandde. Hij riep twee mannen die het gebouw weer inliepen. Ze hadden er al een paar oude vrouwen en een jongeman uitgehaald die nu bewusteloos op straat lag terwijl twee brandweermannen probeerden om hem te reanimeren.

'Hé, Joe!' riep de brandweerman tegen een van de anderen en toen draaide hij zich snel om naar Zoya: 'Waar zitten ze, dame? Welk nummer?'

'De bovenste... een jongen en een meisje...' Ze snakte naar adem in de rooklucht, ze had al gezien dat hun ladders niet verder gingen dan de derde etage. '...Laat me gaan... alsjeblieft... alsjeblieft. ..' Ze viel tegen hem aan terwijl hij de informatie aan de twee anderen doorgaf en ze haastten zich weer terug het gebouw in. Het leek uren te duren... Zoya wist dat als ze er niet meer zouden zijn, haar leven voorbij was. Ze waren alles wat ze nog op deze wereld had, alles waar ze nog om gaf, alles waar ze voor leefde. Maar de brandweermannen kwamen niet meer te voorschijn, er gingen nog drie anderen achter aan, met bijlen en verontruste gezichten. Er klonk een daverende dreun en er was een explosie van vonken en vlammen toen een deel van het dak instortte. Zoya viel bijna flauw toen ze het zag. Haar ogen stonden star van angst en plotseling stoof ze naar voren, vastbesloten hen te vinden of met hen te sterven. Ze glipte snel langs de brandweermannen, maar toen, als een antwoord op haar gebeden, zag ze door de dikke rook de brandweermannen naar haar toerennen, twee van hen met bundeltjes onder hun armen en ze hoorde door het geraas van de vlammen heen een kind huilen. Ze zag dat Nikolaj naar haar zwaaide en riep en een derde brandweerman tilde haar op alsof ze een kind was en de drie mannen renden met hun kostbare vrachten het gebouw uit, net voordat het vuur hen bereikte om hen te verzwelgen. Ze waren nog maar nauwelijks op de straat voor het leek alsof het hele gebouw in elkaar stortte. Er was een muur van vlammen achter hen terwijl ze wegrenden en Nikolaj klemde zich hoestend aan haar vast. Hij zei telkens weer haar naam en ze kuste zijn gezichtje steeds weer, tot ze zag dat Sasja bewusteloos was. Ze knielde jammerend op het troittoir naast het kind, riep haar en de brandweermensen werkten wanhopig aan haar om haar te redden. Heel langzaam klonk er eindelijk een klein geluidje en ze bewoog zich. Zoya lag naast haar en huilde terwijl ze over de krullen streek en haar dicht tegen zich aan trok.

'Mijn baby... mijn baby...' Ze voelde het als een straf voor het feit dat ze hen iedere avond alleen had gelaten. Ze moest steeds weer denken hoe het geweest zou zijn als ze thuis was gekomen en... het was bijna ondenkbaar. Ze zat in elkaar gekropen op straat, hield haar kinderen stijf tegen zich aan en keek hoe het gebouw brandde terwijl ze huilden en zagen hoe alles wat ze bezaten in vlammen opging. 'Het enige dat belangrijk is, is dat jullie leven,' zei ze steeds weer en dacht aan de nacht dat haar moeder was verbrand in de vlammen van het Fontankapaleis.

De brandweer bleef tot de volgende ochtend. Weer een bloedhete dag in juli en ze zeiden dat het nog wel dagen kon duren voor iemand er weer in kon. Ze moesten maar elders onderdak zoeken, voordat ze een poging konden ondernemen om in de as te zoeken naar wat er nog van hun bezittingen over was. Ze dacht aan de foto's van Clayton die verloren waren gegaan... de kleine herinneringen die ze had meegenomen... de foto's van haar ouders, haar grootouders, de tsaar... ze dacht aan het keizerlijke ei dat ze had gehouden voor het geval dat ze het ooit zou moeten verkopen, maar ze kon zich nu nergens meer zorgen over maken. Het enige dat belangrijk was, was dat Nikolaj en Sasja in veiligheid waren. En toen dacht ze plotseling met een schok aan Sava. De hond die ze zo lang geleden helemaal uit St. Petersburg had meegenomen was in de brand omgekomen.

'Ze wilde niet met me mee, mamma... ze verschool zich onder de divan toen de mannen binnenkwamen,' snikte Nicky, 'ik wilde haar meenemen, mamma... maar ze liet me niet...'

'Ssst... lieveling, niet huilen...' Haar lange rode haren waren losgeraakt toen ze met de brandweermannen had gevochten om naar haar kinderen toe te kunnen en het hing nu verward over haar gescheurde witte jurk met de blauwe bloemetjes. Er waren vegen as op haar gezicht en de pyjama van Nikolaj rook naar brandlucht. Die hing overal, maar hij had nog nooit zo lief geroken of zoveel voor haar betekend als op dat moment. 'Ik houd zoveel van je... ze was al erg oud, Nicky... sst... baby, niet huilen...' Sava was al bijna vijftien geweest en ze had zoveel met hen meegemaakt, maar het enige waar Zoya aan kon denken waren de kinderen.

Een van de overburen haalde hen naar binnen en Zoya en de kinderen sliepen op lakens op de grond in de zitkamer. En hoe vaak ze ook in bad gingen of hun haren wasten, ze bleven naar rook ruiken, maar iedere keer als ze naar buiten keken en de verkoolde resten aan de overkant zagen, wist ze hoeveel geluk ze hadden gehad. Ze rilde bij de aanblik alleen al.

Ze belde de volgende dag het theater op en vertelde dat ze niet meer zou komen werken en die avond liep ze erheen om haar laatste verdienste op te halen. Het kon haar niet schelen als ze honger zouden lijden, ze zou hen nooit meer alleen laten... nooit meer.

Het geld zou net voldoende zijn om wat kleren van te kopen en wat eten, maar ze hadden geen onderdak, konden nergens heen en met een blik van absolute wanhoop ging ze op zoek naar Jimmy om afscheid van hem te nemen.

'Ga je weg?' Hij keek verdrietig omdat ze wegging, maar hij begreep het toen ze hem vertelde wat er gebeurd was.

'Ik kan dit niet meer doen. Als er iets was gebeurd...' en het kon weer gebeuren. Het was schandalig om hen alleen te laten. Ze moest iets anders zoeken en hij knikte. Hij was niet verbaasd en hij vond dat het wel zo goed was.

'Je hoort hier toch immers niet, mamma. Je hebt hier nooit gehoord.' Hij glimlachte. Haar hele afkomst werd verraden door de manier waarop ze zich bewoog, hoewel ze nooit iets over haar verleden tegen hem had gezegd, maar het sneed door zijn hart als hij haar met de anderen op het podium bezig zag. 'Zoek wat anders. Een goede baan bij je eigen soort mensen. Dit is niets voor jou.' Maar ze was er anderhalf jaar geweest en het had de huur voor de flat betaald. 'Heb je geen familie of vrienden waar je naar toe kunt?' Ze schudde haar hoofd en bedacht weer wat een geluk het was dat ze haar kinderen nog had. 'Kun je nergens naar toe? Naar Rusland ofzo?' Ze glimlachte om zijn gebrek aan kennis over de verwoesting die ze achter zich hadden gelaten.

'Ik vind wel iets,' zei ze, hoewel ze niet precies wist wat ze moest gaan doen.

'Waar woon je nu?'

'Bij overburen.' Hij zou haar wel in Harlem bij zichzelf willen uitnodigen, maar hij wist dat dit ook niet de juiste plaats voor haar zou zijn. Haar soort mensen ging naar de Cotton Club om te dansen en plezier te maken, maar ze verhuisden niet naar Harlem om bij een oude pianospeler van een revue in te trekken.

'Nou, laat me maar eens horen hoe het ermee gaat. Zal je dat doen?' Ze boog zich naar hem toe en kuste zijn wang en hij glunderde toen ze haar geld ging ophalen en hij schudde haar hand hartelijk toen ze wegging, opgelucht over wat ze had gedaan. Het was die avond al laat voor ze het in haar tas ontdekte. Hij had vijf nieuwe twintigdollar-biljetten in haar handtasje gedaan toen ze haar geld was gaan halen. Hij had het die middag met kaarten gewonnen en hij was blij dat hij het haar had kunnen geven. Ze wist dat het alleen maar van hem kon zijn. Ze dacht erover om snel naar het theater te gaan en het terug te geven, maar ze wist hoe bitterhard ze het nodig had. In plaats daarvan schreef ze hem een dankbaar briefje en beloofde het terug te betalen zodra ze dat zou kunnen. Maar ze moest nu snel gaan nadenken. Ze moest een baan zoeken en een plek om te wonen.

Tegen het einde van de week was hun gebouw voldoende afgekoeld en kregen de bewoners toestemming er weer in te gaan. Er was bijzonder weinig meer te redden en twee flats waren totaal uitgebrand, maar toen Zoya langzaam de wankele trappen opklom, hield ze haar adem in en vroeg zich af wat ze zou vinden. Ze maakte behoedzaam de deur open en probeerde de vloer eerst met een schep uit voor ze rondliep. De rooklucht hing nog overal en de hele zitkamer was vernield. Evenals het meeste speelgoed van de kinderen en hun kleren en ze wist dat wat er nog over was, vermoedelijk altijd naar rook zou blijven ruiken. Ze pakte hun servies dat zwartgeblakerd was van de rook in een doos en ze zag verbaasd dat de tas met foto's nog intact was. Dat was dus nog iets. En terwijl ze haar adem inhield begon ze te graven in wat eens een kast was geweest en plotseling had ze het... het emaille was een beetje gebarsten, maar de rest was nog heel. Het keizerlijke ei had het overleefd. Ze keek er in stille verbazing naar en begon te huilen... het was een aandenken uit het verleden, een paar levens geleden. Verder was er niets meer te redden. Ze pakte de paar dingetjes van de kinderen in een doos, haar zwarte Chanel-jurk, twee pakjes en een roze linnen jurk en haar enige paar andere schoenen. Het duurde tien minuten om het allemaal beneden te krijgen en toen ze zich omdraaide om nog een keertje rond te kijken, zag ze Sava onder de bank liggen. Ze lag daar... stil en rustig alsof ze lag te slapen. Zoya bleef even kijken, toen deed ze de deur zachtjes dicht en haastte zich naar beneden om de dozen naar de kinderen te brengen die aan de overkant van de straat op haar stonden te wachten.

33

Nadat ze de buren uitbundig voor hun gastvrijheid had bedankt, huurde Zoya een hotelkamertje van een deel van het geld dat ze van Jimmy had gekregen. Er was nog maar de helft van over toen ze nieuwe kleren voor de kinderen en een fatsoenlijke jurk voor zichzelf had gekocht waar geen brandlucht aan hing. Ze moesten iedere avond in een restaurant eten. Ze bespraken wat ze zouden doen en Nikolaj keek haar vol verwachting aan. En op een avond toen ze de krant zat door te lezen en nakeek op banen, kreeg ze plotseling een idee. Ze zou het nooit uit vrije wil hebben gedaan, maar die had ze allang niet meer. Ze moest gebruik maken van haar mogelijkheden, zelfs al schaamde ze zich ervoor. De volgende dag trok ze haar nieuwe jurk aan, kamde haar haren en wilde dat ze nog iets van sieraden over had, maar het enige dat ze nog bezat was haar trouwring en een zekere koninklijke houding. Ze stond zichzelf stilletjes op te nemen terwijl ze in de spiegel keek.

'Wat ga je doen, mamma?' vroeg Nicky toen hij zag hoe ze zich aankleedde.

'Ik ga solliciteren.' Dit keer schaamde ze zich niet toen de kinderen haar aanstaarden.

'Kun je dan iets?' vroeg Sasja onschuldig en Zoya lachte.

'Niet veel.' Maar ze wist wel iets van kleren af, ze had de afgelopen tien jaar de beste merken kleren gedragen en zelfs als kind hadden zij en Marie alles bestudeerd wat hun moeders en andere familieleden hadden gedragen. Ze wist hoe ze zichzelf stijlvol moest presenteren en misschien kon ze dat anderen ook leren. Er waren voldoende vrouwen die zich dat soort dingen konden veroorloven. Ze nam de bus naar de stad, nadat ze Sasja aan haar broer had toevertrouwd en zenuwachtig over het feit dat ze hen alleen moest laten, stapte ze uit bij het adres dat in de advertentie had gestaan. Het was op Fifty-fifth Street, vlakbij Fifth Avenue. En toen ze voor de deur stond, zag ze dat het er net zo chic uitzag als ze had gehoopt. Een bediende in uniform stond bij de auto's om de dames te helpen uitstappen en eenmaal binnen zag ze goedgeklede dames en een paar heren naar de koopwaar staren die in de dure winkel geëtaleerd was. Er waren japonnen en hoeden, tassen en mantels en een heel rek erg mooie handgemaakte schoenen. De verkoopsters waren goed gekleed en velen hadden een aristocratische manier van doen. Dit had ze meteen moeten gaan doen, verweet ze zichzelf en probeerde niet meer aan de brand te denken en bad dat alles goed was met de kinderen. Het was de eerste keer dat ze hen sinds de brand alleen had gelaten en ze zou er nooit meer zeker van zijn dat ze veilig waren als ze hen niet kon zien, maar ze wist dat dit iets was wat ze moest doen. Ze had geen keus.

'Kan ik u helpen, mademoiselle?' vroeg een grijze dame met een zwarte jurk terwijl Zoya stond rond te kijken. 'Is er iets wat u zou willen zien?' Ze had een duidelijk Frans accent en Zoya draaide zich met een waardige glimlach om. Inwendig trilde ze, maar ze liet het niet blijken toen ze in haar feilloze Frans dat ze sinds haar jeugd had gesproken antwoordde.

'Kan ik de manager alstublieft spreken?'

'Aha... wat prettig om iemand Frans te horen spreken.' De Oudere dame glimlachte. Ze zag eruit als een goedgeklede directrice van een dure meisjesschool. 'Dat ben ik. Kan ik iets voor u doen?'

'Ja.' Zoya praatte zachtjes, zodat niemand hen zou horen. 'Ik ben gravin Ossoepov en ik zoek een baan.' De twee vrouwen keken elkaar lange tijd aan en toen, na een schijnbaar eindeloze periode, knikte de Française.

'Juist.' Ze vroeg zich af of het meisje maar wat zei, maar haar manier van doen bevestigde wat ze had gezegd en de Française wees discreet naar een gesloten deur vlak achter haar. 'Wilt u even in mijn kantoor komen, mademoiselle?' De titel was niet belangrijk voor haar, maar ze wist dat het voor haar cliënten wel belangrijk zou zijn. Voor Barbara Hutton, Eleonor Carson, Doris Duke en hun vrienden. Ze had een bijzonder elitaire klantenkring en titels betekenden voor de meesten van hen een heleboel. Velen trouwden alleen maar om de titel met prinsen en graven.

Zoya liep achter haar aan de mooie wit en zwart ingerichte zitkamer in. Hier werden de duurste japonnen getoond en haar enige concurrent was Chanel die onlangs haar zaken naar de Verenigde Staten had uitgebreid, maar er was plaats voor hen beiden in New York. De Française heette Axelle Dupuis en was jaren geleden uit Parijs gekomen om een chique salon te openen die bekend stond onder de naam 'Axelle'. Maar het was al een paar jaar de grote rage in New York geweest. Zoya had er zelf ook wel eens iets gekocht, maar ze had uiteraard nooit haar Russische naam gebruikt en gelukkig scheen Madame Dupuis zich haar niet te herinneren.

'Heeft u enige ervaring?' Ze bestudeerde Zoya zorgvuldig. Ze droeg een goedkoop jurkje en haar schoenen waren versleten, maar ze had sierlijke handen en de manier waarop ze zich bewoog, de manier waarop ze haar haren droeg, alles verraadde dat ze betere tijden had gekend. Ze was welbespraakt en ze sprak Frans, al was dat hier niet echt belangrijk. En ze leek een aangeboren gevoel voor stijl uit te stralen, zelfs in dat goedkope jurkje. Axelle was geïntrigeerd. 'Bent u ooit eerder in de mode werkzaam geweest?'

'Nee.' Zoya was eerlijk en ze schudde haar hoofd. 'Nee, nooit. Ik ben na de revolutie van St. Petersburg naar Parijs verhuisd.' Ze kon het nu vertellen, er waren ergere dingen gebeurd sedertdien en ze moest aan Nicky en Sasja denken. Ze zou voor hen op handen en voeten willen kruipen voor deze baan. Maar het gezicht van de vrouw verraadde niets toen ze een kopje thee voor zichzelf en Zoya inschonk. Ze gebruikte een heel mooi zilveren bestek en Chinees porselein. Ze had de manier van doen van een echte dame en ze bestudeerde Zoya zorgvuldig toen die een slokje thee nam. Dat soort dingen waren belangrijk voor haar. Haar clientèle bestond uit de meest dure, de elitairste en de meest veeleisende vrouwen ter wereld. Ze kon zich niet veroorloven dat die werden geholpen door mensen met slechte manieren en onbehouwen gedrag. Ze was tevreden met wat haar scherpe grijze ogen bij Zoya waarnamen.

'Toen u in Parijs woonde, heeft u daar toen in de mode gewerkt?' Axelle was nieuwsgierig naar het meisje. Er was iets bijzonder aristocratisch aan iedere beweging die ze maakte. Zoya keek haar open aan.

'Ik heb bij het Russisch Ballet gedanst. Het was het enige dat ik kon en we waren heel erg arm.' Ze had besloten om tot op zekere hoogte eerlijk tegen haar te zijn.

'En toen?'

Zoya glimlachte verdrietig en zat kaarsrecht op haar stoel. 'Ik ben met een Amerikaan getrouwd en in 1919 hier naar toe gekomen.' Twaalf jaar geleden, het was ongelooflijk. Twaalf jaar... 'Mijn echtgenoot is twee jaar geleden overleden, hij was veel ouder dan ik.' Ze vertelde de Française niets over alles wat ze waren kwijtgeraakt. Het was nu niet belangrijk meer en ze wilde Claytons gezicht redden, zelfs al was hij dood. 'Ik moet twee kinderen onderhouden en we hebben net alles bij een brand verloren... niet dat er zoveel was...' Haar stem zakte weg, ze dacht aan de kleine flat en Sava die daar was gestorven. Toen keek ze Axelle weer aan. 'Ik heb een baan nodig. Ik ben te oud om nog te dansen,' ze dwong zichzelf om niet aan de revue te denken en ging verder, 'en ik weet wel iets van kleren. Voor de oorlog,..' Ze aarzelde even, maar dwong zichzelf om verder te gaan, als ze haar titel ging gebruiken, zou ze er ook iets meer over moeten vertellen. 'In St. Petersburg waren de dames heel sierlijk en mooi...' ze glimlachte en Axelle keek haar aan.

'Bent u familie van de Romanovs?' Zoveel Russen van mindere komaf hadden dat al beweerd, maar iets in het meisje gaf haar het idee dat het mogelijk zou zijn. Ze was bereid om alles te geloven toen Zoya's groene ogen recht in de hare keken en ze op beschaafde toon sprak terwijl ze keurig haar kopje thee vasthield.

'Ik ben een nichtje van wijlen de tsaar, madame.' Meer zei ze niet en Axelle dacht na. Ze was de moeite van het proberen waard. Misschien was ze precies wat haar cliënten wilden, die waren dol op gravinnen! Het idee door een gravin geholpen te worden zou hen in verrukking brengen, dat wist Axelle zeker.

'Ik zou het kunnen proberen, mademoiselle... gravin, zou ik eigenlijk moeten zeggen. U moet uw titel hier dan gebruiken.'

'Natuurlijk.' Zoya probeerde kalm te blijven, maar ze had het als een kind kunnen uitschreeuwen van vreugde... ze had een baan! Bij Axelle! Het was geweldig. De kinderen zouden allebei in het najaar naar school gaan en ze zou iedere avond om zes uur thuis zijn. Het was keurig... het was precies wat ze zocht... ze kon een glimlach van opluchting niet onderdrukken toen Axelle tegen haar glimlachte. 'Dank u, madame. Heel hartelijk dank.'

'Laten we maar eens kijken hoe het gaat.' Ze stond op en gaf daarmee aan dat het gesprek was afgelopen en Zoya volgde haar snel nadat ze haar theekopje voorzichtig op het blad had gezet. Axelle keek er met zichtbaar genoegen naar.

'Wanneer zou u kunnen beginnen?'

'Zou volgende week goed zijn?'

'Prima. Negen uur. Precies. En, gravin,' voegde ze eraan toe - en het klonk alsof het heel gemakkelijk van haar tong rolde - met een blik op Zoya's jurk, 'misschien wilt u een jurk uitkiezen om aan te trekken voor u gaat... iets zwarts of marineblauw...' Zoya dacht aan haar geliefde zwarte Chanel die de brand niet had overleefd. Er hing nog steeds een brandlucht aan, wat ze er ook aan deed.

'Dank u wel, madame.'

'Geen dank.' Ze boog haar hoofd even en verdween door de deur naar de winkel waar een dame met een enorme witte hoed in verrukking over een paar schoenen gebogen stond. Het deed Zoya eraan denken dat ze zelf ook nieuwe schoenen moest kopen van het beetje geld dat ze nog over had en ze realiseerde zich plotseling dat ze had vergeten naar het salaris te vragen, maar dat gaf niet. Ze had een baan, het gaf niet wat ze verdiende. Het was beter dan appels op straat verkopen.

Ze vertelde het nieuws direct aan de kinderen en daarna gingen ze een eindje in het park wandelen. Maar ze gingen al snel terug naar het hotel om aan de hitte te ontsnappen. Nikolaj was net zo opgewonden als zij en Sasja vroeg met grote blauwe ogen of ze ook jurken voor kleine meisjes hadden.

'Nee, liefje, die zijn daar niet. Maar ik zal voor jou een jurk kopen zodra ik kan.' Ze had na de brand alleen de allernoodzakelijkste dingen voor hen gekocht, net als voor zichzelf, maar nu waren er nieuwe tijden aangebroken. Ze had een fatsoenlijke baan en zou hopelijk ook een redelijk salaris verdienen. Ze zou nooit meer hoeven te gaan dansen. Het leven zag er toch weer een beetje beter uit. En toen vroeg ze zich plotseling af of ze haar oude vrienden bij Axelle zou tegenkomen. De mensen die haar met de nek hadden aangezien toen ze net uit Frankrijk was gekomen en haar vervolgens fantastisch hadden gevonden, om haar daarna weer totaal te vergeten toen Clayton was overleden en haar hadden gemeden toen ze alles hadden verloren. Wat konden mensen toch vreemd doen. Maar het raakte haar niet meer. Ze had haar kinderen en dat was alles waar ze om gaf. De rest was gekomen en gegaan en weer gekomen en weer gegaan. Het kon haar allemaal niet meer schelen. Als zij het maar zouden overleven... het leven leek haar plotseling weer heel waardevol.

34

Haar dagen in de winkel waren lang en vermoeiend; de dames die ze moest helpen waren bijzonder veeleisend. Ze waren verkwistend en verwend en sommigen wisten niet wat ze wilden, maar ze had geduld met hen en ze vond dat ze een goede kijk had op wat het beste bij een bepaald type paste. Ze was in staat om een japon te pakken, hier een beetje te trekken en daar een beetje te duwen en plotseling leek de dame in kwestie die zichzelf in de spiegel zag op te bloeien... ze vond altijd het juiste hoedje bij het juiste pakje... een bosje bloemen... een bontje... die heel speciale schoenen. Ze creëerde schitterende persoonlijkheden en haar werkgeefster was bijzonder in haar schik met Zoya. Rond Kerstmis had Zoya haar draai helemaal gevonden bij Axelle, ze stak iedereen de loef af wat betreft haar verkooptalenten en alle klanten vroegen naar de gravin als ze binnenkwamen. Het was gravin dit en gravin dat... en vindt u ook niet, gravin... en o, gravin, alstublieft... Axelle zag hoe ze werkte, altijd discreet en met een waardige houding, haar eigen kleren zorgvuldig bij elkaar passend en met een kalme elegance. Ze kwam altijd met keurige witte handschoenen op haar werk, haar haren netjes gekapt en haar lichte accent accentueerde haar mysterieuze achtergrond. En Axelle liet vanaf het begin duidelijk aan iedereen weten dat ze een nichtje van de tsaar was. Het was precies wat ze voor deze winkel nodig had en toen Serge Obolenski op een dag binnenkwam om eens naar die 'gravin' te kijken waar iedereen het over had, stond hij stomverbaasd terwijl haar ogen vol tranen schoten.

'Zoya! Wat doe jij hier?'

'Ik houd mezelf bezig.' Ze zei niets over de afschuwelijke twee jaren die ze achter zich had liggen.

'Wat vreemd! Maar misschien is het wel leuk. Je moet weer eens bij ons komen dineren.' Maar dat sloeg ze altijd af. Ze had er niet langer de juiste kleren, de tijd of zelfs de energie voor om in zijn groep mee te lopen. Dat was verleden tijd voor haar. Ze ging iedere avond naar haar kinderen die op haar wachtten in de flat in Thirty-Ninth Street, vlakbij de East River. Daar was ze net voor Kerstmis naar toe verhuisd. Ze gingen nu allebei naar nette scholen en hoewel de regelmatige salarisverhogingen en commissies die Axelle haar gaf, haar niet veel luxe konden verschaffen, was het toch voldoende om hen goed te onderhouden en dat was een hele vooruitgang vergeleken met de afgelopen twee jaar toen ze in Fitzhugh's Dance Hall danste.

Ze werkte voor Axelle toen de baby van Lindbergh werd ontvoerd en in mei 1932 vermoord werd gevonden en ze las met verbazing dat Florenz Ziegfeld in juli van datzelfde jaar was overleden. Ze vroeg zich af hoe het geweest zou zijn om voor hem te werken in plaats van in Fitzhugh's Dance Hall. Ze vroeg zich ook af wat er van Jimmy terecht was gekomen. Ze had hem de honderd dollar allang teruggestuurd die hij in haar handtasje had gestopt toen ze zo wanhopig was geweest, maar ze had nooit meer iets van hem gehoord. Hij maakte deel uit van een ander leven, een afgesloten hoofdstuk. Weer een. En ze bleef als de gravin bij Axelle werken. Ze was bijzonder geroerd toen Eleonor Roosevelt kwam om kleren te kopen in verband met de verkiezingscampagne. Ze dacht met plezier terug aan deze oude vrienden van Clayton en stuurde een telegram toen Franklin had gewonnen en ze stuurde Eleonor een beeldige bonthoed. Eleonor zei dat ze hem bij de inhuldiging in januari zou dragen en Axelle vond het fantastisch.

'Je weet hen wel voor je in te nemen, ma chère.' De elegante Française straalde. Ze was erg op het meisje gesteld geraakt en ze was dol op de kleine Nikolaj. Hij had de goede manieren van een jonge prins en de verhalen die Obolenski haar op een middag had verteld over Zoya en de dochters van de tsaar waren nu gemakkelijk te geloven. Ze was een ongewone vrouw, die op een ongelukkig tijdstip was geboren. Als de dingen anders waren gegaan, zou ze met een Russische prins getrouwd zijn en in een van de paleizen wonen waar ze als kind was opgegroeid. Het leek zo oneerlijk, maar niet erger dan de verschrikkelijke depressie, waar geen eind aan scheen te komen. Iedereen, behalve de klanten van Axelle, leed dat jaar honger.

Met Kerstmis nam Zoya Nikolaj mee naar de film Tarzan en hij vond het geweldig. Naderhand nam ze hem mee om ergens thee te drinken. Hij ging naar de Trinity School en deed het daar goed. Hij was een goede leerling en een intelligent kind. Met zijn elf jaren kondigde hij aan dat hij later zakenman wilde worden, net als pappie was geweest. Sasja wilde filmster worden. Zoya had een Shirley Temple-pop voor haar gekocht en die had ze altijd bij zich, samen met Annabelle die de brand had overleefd. Het waren gelukkige kinderen ondanks alle moeilijkheden die ze hadden meegemaakt. In het voorjaar werd Zoya assistent-manager van Axelle. Het betekende meer geld en meer aanzien en het gaf Axelle wat meer vrije tijd. Zoya bracht Axelle ertoe om Elsie de Wolfe de winkel opnieuw te laten inrichten en de zaken bloeiden als nooit tevoren.

'Ik ben zo blij dat jij hier bent binnengewandeld!' grinnikte Axelle tegen haar, over de hoofden van hun opgewonden klanten heen, op de eerste dag dat ze weer open waren na de verbouwing. Zelfs de burgemeester, Fiorello La Guardia, kwam en de zaken gingen steeds beter. Ze schonk Zoya een nertsmantel en Zoya's adem stokte in haar keel toen ze ernaar keek. Hij was van gefokte nerts gemaakt en hij was beeldschoon en accentueerde haar opmerkelijke houding toen ze in de bus naar huis stapte, naar haar kinderen. Het daaropvolgende jaar kon ze met hen naar een nieuwe flat verhuizen. Het was maar drie blokken bij Axelle vandaan en dat was gemakkelijk voor haar. De kinderen hadden nu elk een eigen kamer, Nikolaj was twaalf, bijna dertien en hij was opgelucht dat Sasja niet meer steeds voor zijn voeten liep.

En twee jaar later, op de elfde verjaardag van Sasja, nodigde Axelle Zoya uit om met haar mee naar Parijs te gaan voor haar eerste inkoopreis.

Nikolaj zou bij een vriend logeren en ze huurde een oppas om drie weken op Sasja te passen. En zo voeren zij en Axelle uit met de Queen Mary in een roes van opwinding en champagne. Toen Zoya naar het Vrijheidsbeeld stond te kijken terwijl ze langzaam New York uitvoeren, dacht ze eraan hoever ze het had gebracht sinds Clayton was overleden. Het was nu zeven jaar geleden. Ze was zevenendertig jaar en ze voelde zich alsof ze al een paar levens achter de rug had.

'Waar denk je aan, Zoya?' Axelle had haar op staan nemen terwijl ze rustig bij de railing stond en ze de open zee bereikten. Ze zag er beeldig uit in haar smaragdgroene pakje, dezelfde kleur als haar ogen en een klein bonthoedje dat vlot op haar hoofd stond. Toen ze zich omdraaide om haar werkgeefster aan te kijken, leken haar ogen dezelfde kleur als de zee te hebben.

'Ik dacht aan het verleden.'

'Dat doe je vrij veel, denk ik,' zei Axelle kalm. Ze had veel respect voor haar en vroeg zich vaak af waarom ze niet wat vaker uitging. Ze had er voldoende gelegenheid voor. De klanten waren dol op haar en er lagen altijd stapels uitnodigingen op Zoya's bureau. Die waren eenvoudigweg geadresseerd aan 'Gravin Zoya', maar ze ging zelden uit en zei altijd dat ze 'dat allemaal al eens had gedaan'. 'Misschien dat Parijs nieuwe opwinding in je leven zal brengen.' Zoya lachte en schudde haar hoofd.

'Ik heb voldoende opwinding in mijn leven gehad, dank je wel.' Revoluties en oorlogen en een huwelijk met een man op wie ze dol was geweest. Na al die jaren hield ze nog steeds van Clayton en ze wist dat Parijs zonder hem pijnlijk zou zijn. Hij was de enige man van wie ze ooit had gehouden en ze wist dat er geen enkele man zou zijn zoals hij... behalve haar zoon misschien... Ze glimlachte bij die gedachte en ademde de zeelucht diep in haar longen. 'Ik ga naar Parijs om te werken,' zei ze flink tegen Axelle en lachte toen om de woorden van de oudere vrouw.

'Wees daar maar niet zo zeker van, liefje.' Toen liepen ze terug naar hun hut en Zoya pakte haar spullen uit. Ze zette de foto's van haar kinderen naast haar bed. Meer had ze niet nodig en zou ze ook nooit meer nodig hebben. Ze ging die avond met een nieuw boek naar bed en maakte een lijstje van de kleren die ze in Parijs zouden gaan bestellen.

35

Axelle had kamers in het Ritz-hotel gereserveerd dat gemakkelijk dicht bij de Place Vendôme lag en een luxe bood die Zoya bijna was vergeten. Het was jaren geleden dat ze in een marmeren badkuip had gelegen, net zo een als ze in het huis in Sutton Place hadden gehad. Ze deed haar ogen dicht en lag te genieten in het warme water van de diepe badkuip. Ze zouden de volgende ochtend met winkelen beginnen, maar die eerste middag ging Zoya stilletjes zelf het hotel uit om een eindje te wandelen en ze werd overvallen door herinneringen toen ze door de straten en langs de boulevards en de parken liep waar ze eens met Clayton had gelopen. Ze nam een kopje koffie bij Café de Flore en toen kon ze zichzelf niet langer bedwingen en ze nam een taxi naar het Palais Royal. Ze stond stil voor het gebouw waar ze vroeger met Eugenia had gewoond. Het was zeventien jaar geleden sinds ze was overleden, zeventien goede en slechte jaren, zeventien jaren van hard werken en een paar innig geliefde kinderen. De tranen rolden over haar wangen toen de herinneringen aan haar grootmoeder en haar gestorven echtgenoot haar overmanden. Het was alsof ze erop wachtte dat hij op haar schouder zou tikken, net zoals op de avond toen ze elkaar hadden ontmoet. Ze kon zich zijn stem nog zo voor de geest halen alsof hij nog een paar uur geleden tegen haar had gesproken. De herinneringen waren overweldigend terwijl ze daar zo stond. Ze draaide zich langzaam om en liep naar de Tuilerieën, daar ging ze op een bank zitten en diep in gedachten staarde ze naar een paar spelende kinderen in de verte. Ze vroeg zich af hoe het zou zijn om hier met Nikolaj en Sasja te zijn. In sommige opzichten zou het gemakkelijker zijn dan in New York, maar haar leven daar liep nu goed en haar werk bij Axelle had haar weer een doel gegeven. Ze was nu vijf jaar bij Axelle en het was bijzonder boeiend om aan de inkoopzijde van dit vak te zitten, in plaats van talloze verwende en veeleisende vrouwen te moeten helpen. Ze kende hen zo goed. Het waren dames die ze op de juiste manier wist aan te pakken, het soort dames dat ze begreep en haar hele leven had gekend. Meer dan eens werd ze aan haar moeder herinnerd. En de mannen waren ook op Zoya gesteld, ze kleedde hun echtgenotes net zo keurig aan als hun vriendinnetjes. En ze bleef discreet, geen woord kwam over haar lippen, geen onvriendelijke kritiek, alleen maar goede smaak en goede raad. Zonder haar zou de winkel nooit zo'n succes zijn als hij nu was en dat wist Axelle heel goed. 'De gravin' zoals iedereen haar noemde, voegde een niet mis te verstane vleug aristocratie toe aan het leven van de welgestelde New Yorkers. Maar nu voelde ze zich plotseling heel ver van hen verwijderd. Ze voelde zich weer jong en tegelijkertijd bedroefd en ze dacht aan het nieuwe leven dat voor haar was begonnen toen ze de laatste keer in Parijs was. In de taxi terug naar het hotel maakte haar hart een sprongetje toen ze aan Vladimir Markovski dacht en ze vroeg zich af of ze hem zou opzoeken. Ze keek die avond in het telefoonboek van het hotel, maar zijn naam stond er niet in. Ze vermoedde dat hij wel dood zou zijn. Hij zou nu bijna tachtig moeten zijn.

Axelle nodigde haar uit om bij Maxim's te gaan dineren, maar ze onttrok zich eraan met een weemoedige blik in haar ogen en zei dat ze moe was en goed uitgerust wilde zijn voordat ze met de rondgang voor hun collectie wilde beginnen. Ze vertelde Axelle niets over de herinneringen aan Clayton die haar daar mee naar toe had genomen en dat het een te pijnlijke confrontatie zou zijn. Ze moest hier de deuren naar het verleden steeds krampachtig gesloten houden. Het leek maar een stap van St. Petersburg verwijderd. Het was nu allemaal zo dichtbij. Ze was er geen halve wereld meer vandaan... Ze zat er midden in, de plekjes die ze met Eugenia en Vladimir had ontdekt, de plaatsen waar Clayton haar mee naar toe had genomen. Het was bijna onverdraaglijk en ze verlangde ernaar om aan het werk te gaan, zodat ze het verleden zou kunnen vergeten en zich in het heden zou kunnen storten.

Die avond belde ze Nikolaj op bij zijn vriend en vertelde hem alles over Parijs. Ze beloofde dat ze het hem op een dag ook zou laten zien. Het was zo'n mooie stad en hij had zo'n belangrijke rol in haar leven gespeeld. Hij zei dat ze goed op zichzelf moest passen en dat hij van haar hield. Zelfs met veertien, bijna vijftien jaar, was hij niet verlegen om zijn emoties te tonen. 'Dat is je Russische bloed,' plaagde Zoya hem soms wel eens en bedacht de laatste tijd steeds weer dat hij zo op Nikolaj leek, vooral als ze hem Sasja hoorde plagen. Haar gesprek met haar dochter was typerend. Sasja had haar een boodschappenlijstje gegeven van alles wat ze uit Parijs wilde hebben. Ze wilde onder andere een rode jurk en diverse paren Franse schoenen hebben. Op haar manier was ze net zo verwend als Natalja was geweest en bijna net zo veeleisend. Ze vroeg zich af wat Masjka van hen gevonden zou hebben en hoe Masjka's eigen kinderen geweest zouden zijn als ze lang genoeg geleefd had om te kunnen trouwen.

Het was een opluchting om in slaap te vallen en aan haar herinneringen te kunnen ontsnappen. De reis naar Parijs was veel moeilijker dan ze had gedacht en ze droomde over Alexis en Marie en Tatjana en de anderen. Ze werd om vier uur in de ochtend wakker en viel voor zes uur niet meer in slaap. Ze was moe toen ze de volgende ochtend haar croissants en koffie bestelde. 'Alors, zijn we zover?' vroeg Axelle toen ze in de deuropening verscheen in een mooi rood pakje van Chanel met keurig gekapte haren en haar Hermès-tas over haar schouder. Ze leek plotseling weer erg Frans. Zoya droeg een blauwe zijden jurk en een bijpassende mantel van Lanvin. Het was een soort hemelsblauw en haar haren waren in een knot bij elkaar gebonden. Ze zagen eruit als echte Parisiennes. De portier begeleidde hen naar hun taxi en Zoya glimlachte toen ze het accent van de chauffeur herkende. Hij was een van talloze oudere Russen die nog steeds taxi's in Parijs bestuurden, maar toen ze vroeg of hij Vladimir kende, schudde hij zijn hoofd. Hij herinnerde zich niet de naam ooit gehoord te hebben, of hem ontmoet te hebben. Het was voor het eerst in jaren dat Zoya weer Russisch sprak. Zelfs met Serge Obolenski sprak ze Frans. Axelle luisterde naar de muzikale klank van de Russische taal. De taxi stopte bij de studio's van Schiaparelli op de Rue de la Paix. Ze hadden afgesproken om daar te beginnen en Zoya en Axelle raakten helemaal enthousiast. Ze bestelden tientallen verschillende truien en ze voerden een lang gesprek met de ontwerpster zelf, legden uit wat hun cliënten wilden en welke voorkeur ze hadden. Ze was een interessante vrouw en ze vonden het wonderbaarlijk dat ze maar drie jaar ouder was dan Zoya. Ze genoot van haar grote succes op dat moment dat niet veel onderdeed voor dat van Gabrielle Chanel die nog steeds op de Rue Cambon zat. Daar gingen ze vervolgens naar toe en naderhand naar het huis van Balenciaga waar Zoya een paar avondjurken uitkoos en ze zelf aantrok om te zien hoe ze zaten, hoe ze droegen en hoe ze aanvoelden. Axelle keek toe.

'Je had zelf ontwerpster moeten worden,' glimlachte Axelle tegen haar. 'Je hebt een enorm goed ontwikkeld gevoel voor kleding.'

'Ik ben altijd dol op mooie kleren geweest,' gaf ze toe terwijl ze ronddraaide in de prachtig bewerkte creaties van het Spaanse genie. 'Zelfs als kind keken Marie en ik altijd al naar wat voor kleren onze moeders en hun vriendinnen droegen,' ze lachte bij de herinnering, 'we waren heel gemeen over degenen van wie wij vonden dat ze een slechte smaak hadden.'

Axelle had de afwezige blik in haar ogen gezien en vroeg vriendelijk:

'Was ze je zuster?'

'Nee.' Zoya draaide zich om. Het kwam niet vaak voor dat ze de deuren naar het verleden voor iemand opende, en al helemaal niet voor Axelle, met wie ze het liefst zakelijk bleef, maar dit was zo dicht bij vroeger thuis, bijna te dicht. 'Dat was mijn nichtje.'

'Een van de groothertoginnen?' Axelle was meteen diep onder de indruk en Zoya knikte. 'Wat verschrikkelijk.' Toen gingen ze verder met hun zaken en de volgende ochtend was Dior aan de beurt, nadat ze de vorige avond op hun kamers hadden gegeten en hun lijsten nakeken op wat ze al hadden besteld en wat ze mooi vonden en dachten nog nodig te hebben. Een paar dingen wilde Axelle niet kopen, alleen maar zien, zodat ze schetsen zou kunnen maken voor de naaister die ze van tijd tot tijd gebruikten om de ontwerpen van een ander na te maken. Ze was erg handig en het leverde Axelle meer winst op.

Ze maakten kennis met Christian Dior, een charmante man en Axelle stelde Zoya met haar volle titel voor. Lady Mendl was er die dag ook, de vroegere Elsie de Wolfe, en toen ze weg waren verstrekte zij Dior verdere inlichtingen over de details van Zoya's leven met Clayton. 'Het is werkelijk zonde dat ze alles in '29 verloren hebben,' legde ze uit toen Wally Simpson binnenkwam. Dior bewonderde haar en ze kwam binnen met haar beide mopshondjes.

Die middag gingen Zoya en Axelle terug naar Elsa Schiaparelli, dit keer naar haar luxueuze showroom die twee jaar tevoren op de Place Vendôme was geopend en Zoya lachte om de leuke divan in de vorm van een paar lippen. Salvador Dali had die voor haar ontworpen. Ze praatten nog wat over de truien en een paar mantels die Axelle wilde bestellen. Maar ze naderden met rasse schreden de bodem van hun kas. Het ging allemaal veel te snel, klaagde Axelle en het was allemaal zo mooi. Het was een boeiende tijd om met de mode in Parijs bezig te zijn.

Schiaparelli liet hen alleen omdat ze een afspraak had met een Amerikaanse mantelfabrikant. Hij was net als Axelle een van haar betere buitenlandse klanten, legde ze uit toen een van haar assistentes binnenkwam en in het Italiaans iets tegen haar fluisterde.

'Wilt u me excuseren, dames? Mijn assistente zal u de materialen laten zien waarin u de mantels kunt bestellen. Meneer Hirsch wacht in mijn kantoor.' Ze nam ook afscheid van Zoya en de twee dames bespraken de zaken uitgebreid met de assistente en bestelden de jas in het rood, zwart en duifgrijs. Zoya vond de laatste kleur vooral erg mooi. Ze hield altijd meer van rustiger kleuren. Ze had een zachtlila jurk aan die ontworpen was door madame Grès. Axelle had haar die jurk met een enorme korting laten kopen.

Toen ze de winkel een uur later uitliepen, werden ze gevolgd door een lange robuuste man met een volle donkere haardos en een gezicht dat eruit zag of het door een vakman uit marmer was gehouwen. In de hotellift zagen ze hem weer.

'Ik volg u niet, hoor. Ik logeer hier ook,' zei hij en glimlachte jongensachtig tegen Zoya. Toen stak hij zijn hand uit en gaf Axelle een hand. 'Ik denk dat u een paar dingen van mij heeft gekocht. Ik ben Simon Hirsch.'

'Natuurlijk,' glimlachte ze en zag er weer erg Frans uit, nu ze in haar eigen omgeving was. Haar accent was zelfs weer sterker geworden. 'Axelle Dupuis,' en ze dacht meteen aan Zoya. 'Mag ik gravin Ossoepov, mijn assistente, even voorstellen.' Het was voor de eerste keer in lange tijd dat Zoya zich opgelaten voelde door haar titel. Hij leek zo'n rondborstige, aardige man en het leek dwaas om zo duur te doen. Hij had de stevige handdruk van een man die zijn eigen rijk regeerde en hij keek recht in Zoya's groene ogen met zijn vriendelijke bruine kijkers.

'Bent u Russisch?' vroeg hij toen de lift op hun etage stilstond en ze knikte en bloosde licht. Ze had zich er al lang geleden bij neergelegd dat ze dat haar hele leven wel zou blijven doen.

'Ja,' zei ze op zachte toon en bewonderde de manier waarop hij liep. Zijn kamer bleek vlak naast die van hen te zijn en hij liep met grote stappen door de wijde gangen die plotseling heel smal aandeden. Hij had de schouders van een voetbalspeler en de energie van een jongen zoals hij daar naast hen liep.

'Ik ook. Mijn familie tenminste. Ik ben in New York geboren.' Hij glimlachte en de twee dames stonden stil voor Zoya's kamer. 'Prettige tijd nog met het winkelen. Bonne chance!' Hij had een zwaar accent als hij Frans sprak, toen verdween hij in zijn eigen kamer.

In Zoya's kamer trokken ze allebei hun schoenen uit en Axelle zei: 'God, wat doen mijn voeten pijn... ik ben blij dat we hem zijn tegengekomen. Hij heeft goede dingen. Ik wil er nog een keer naar kijken als we teruggaan. We hebben meer mantels nodig voor volgende herfst en als we hier niet alles kunnen krijgen, kunnen we altijd nog een paar modellen bij hem kopen, als hij tenminste een fatsoenlijke prijs rekent.' Ze glimlachte en Zoya bestelde thee terwijl ze nog eens de inkopen van die dag nakeken. Ze hadden nog maar vier dagen voor ze weer met de Queen Mary naar New York terug zouden varen. 'We moeten ons eigenlijk meer bezig houden met hoeden en schoenen,' zei Zoya peinzend en ze deed even haar ogen dicht. 'We moeten meer te bieden hebben dan alleen maar japonnen en avondjurken en pakjes... dat is altijd ons sterke punt geweest. Het is het geheel dat het hem doet.'

'Daar ben jij zo goed in.' En toen zonder enige aanleiding, terwijl ze naar de knappe vrouw in de lila japon keek, haar haren los over haar rug alsof ze een kind was: 'Hij was wel knap, hè?'

'Wie?' Zoya deed haar ogen open en keek haar eerlijk verbaasd aan. Ze had erover zitten nadenken of ze de hoeden bij Chanel zouden bestellen, zodat ze bij de mantelpakjes zouden passen en of ze ook iets van haar befaamde sieraden zouden bestellen. Hun cliënten hadden zelf zoveel juwelen dat ze niet zeker wist of ze wel begreep waar Chanel mee bezig was.

'Die manteljongen uit New York natuurlijk. Als ik twintig jaar jonger was, had ik hem gegrepen.' Zoya lachte bij het beeld van de damesachtige Axelle die iemand zou grijpen. Ze zag de man bijna door de kamer vliegen, neergelegd door Axelle en ze moest weer lachen. 'Dat zou ik je wel eens willen zien doen.'

'Hij ziet er zo robuust uit en hij heeft een aardig gezicht. Ik mag dat soort mannen wel.' Hij was bijna net zo lang als Clayton, maar dan veel breder. Zoya had geen seconde meer aan hem gedacht sinds ze uit elkaar waren gegaan. 'Je moet maar met me meegaan als ik naar zijn showroom ga. Misschien nodigt hij je dan wel uit om mee uit dineren te gaan, tenslotte zijn jullie beiden Russen.' Ze plaagde haar, maar wel met een serieuze ondertoon. Ze had gezien hoe hij naar Zoya keek en zijn interesse opgemerkt toen hij haar titel had gehoord.

'Doe niet zo gek, Axelle. De arme man was gewoon beleefd.'

'Mon oeil! Mijn oog!' zei ze en schudde haar vinger tegen Zoya. 'Je bent nog veel te jong om net te doen alsof je een non bent. Ga je ooit met iemand uit?' Het was voor het eerst dat iemand haar dat had durven vragen, maar ze waren ver van huis en het was gemakkelijker om dat soort persoonlijke dingen hier te vragen, buiten de winkel en ver weg van de cliënten.

'Nooit.' Zoya glimlachte en zag er vreemd tevreden uit. 'Niet meer sinds mijn echtgenoot is overleden.'

'Maar dat is afschuwelijk! Hoe oud ben je?' Ze was het vergeten.

'Zevenendertig. Dat is een beetje te oud om me als een debutante te gedragen. Daarvan zien we er voldoende in de winkel.' Ze lachte weer en Axelle kneep haar ogen halfdicht terwijl Zoya nog een kopje thee inschonk van het gebruikelijke zilveren blad. De luxes van het Ritz-hotel waren iets waar je gemakkelijk aan kon wennen.

'Doe niet zo raar!' schold ze haar uit. 'Op jouw leeftijd had ik twee minnaars.' Ze keek haar jonge vriendin ondeugend aan. 'Helaas waren beiden getrouwd.' Maar een van hen had de winkel voor haar opgezet. Het was een roddel die Zoya eerder had gehoord, maar waar ze nooit veel aandacht aan had geschonken. Misschien was het dus toch waar. 'Feitelijk,' ging ze verder, 'ga ik nu in New York ook met een heel aardige man om. Je kunt de rest van je leven niet doorbrengen tussen de winkel en je kinderen. Die zijn op een dag groot en wat wil je dan doen?'

Zoya lachte, maar ze waardeerde Axelles bezorgdheid. 'Dan ga ik nog harder werken. In mijn leven is geen plaats voor mannen, Axelle. Ik ben iedere dag tot zes uur in de winkel en daarna heb ik tot negen of tien uur genoeg te doen met Nicky en Sasja. Tegen de tijd dat ik in bad ben geweest, de krant heb gelezen en eventueel nog een boek, heb ik het wel weer gehad. Ik zou boven mijn bord in slaap vallen als iemand me mee uit zou nemen.' Axelle wist hoe hard ze werkte, maar ze had medelijden met haar. Er was een pijnlijke leegte in het leven van de jongere vrouw en Axelle vroeg zich af of Zoya zich daar wel van bewust was.

'Misschien zou ik je voor je eigen bestwil moeten ontslaan,' plaagde de oudere vrouw haar, maar ze wisten beiden dat daar geen kans op was. Zoya was nu te belangrijk voor haar geworden. Ze had eindelijk een veilige haven gevonden.

Maar toen ze de volgende morgen weer naar Dior gingen om over de schoenen te praten, kwamen ze Simon Hirsch tegen die net op hetzelfde moment uit een taxi stapte als zij.

'We ontmoeten elkaar weer. Ik kan maar beter uitkijken, straks verkopen jullie dezelfde mantels als ik!' Maar hij zag er niet erg bezorgd uit. Hij keek weer eens naar Zoya, dit keer droeg ze een helderroze mantelpakje dat haar een meisjesachtig uiterlijk gaf.

'Daar is niet veel kans op, meneer Hirsch,' stelde Axelle hem gerust, 'we zijn teruggekomen om over schoenen te praten.'

'De hemel zij dank.' Hij liep achter hen aan naar binnen en toen ze weer naar buiten liepen kwamen ze hem weer tegen. Dit keer moesten ze alle drie lachen. 'We kunnen onze schema's maar beter combineren, op die manier kunnen we tijd en geld aan taxi's besparen.' Hij glimlachte tegen Zoya en keek toen op zijn horloge. Hij was goed gekleed, droeg duidelijk handgemaakte Engelse schoenen en een bijzonder goedzittend pak. Het horloge aan zijn pols had hij net bij Cartier gekocht. 'Hebben de dames tijd om te lunchen of heeft u het te druk?'

Zoya stond op punt om het af te wimpelen, maar tot haar schrik accepteerde Axelle de uitnodiging. En zonder veel omhaal hield Simon Hirsch een taxi aan en gaf het adres van het nieuwe Georges V-hotel op.

'Daar hebben ze een goede lunch. De vorige keer dat ik in Parijs was, heb ik daar gelogeerd.' Hij keek ernstig toen ze het hotel naderden dat even van de Champs-Elysées af lag. 'Ik ben toen naar Duitsland geweest, dat was pas vorig jaar, maar daar ga ik nu niet heen. Het was er bijzonder onplezierig.' Hij ging er niet verder op door toen ze uitstapten en toen ze de eetzaal bereikten, bracht de ober hen naar een uitstekende tafel. Ze bestelden hun lunch en hij vroeg Axelle of ze nog ergens anders naar toe ging, maar ze zei dat ze daar geen tijd meer voor hadden.

'Voor ik hier naar toe ging heb ik voor de herenlijn erg mooie stoffen in Engeland en Schotland gekocht. Prima stoffen,' zei hij terwijl hij wijn bestelde. Zoya zat rustig in haar stoel en keek naar hem. 'Maar ik zet geen voet meer in Duitsland,' zei hij weer. 'Niet zolang al dat gedoe met Hitler aan de gang is.'

'Denkt u dat hij werkelijk gaat doen wat hij zegt?' Zoya had over zijn vijandigheid ten opzichte van de joden gehoord, maar ze kon zich niet voorstellen dat het allemaal serieus was.

'Ik geloof niet dat daaraan getwijfeld hoeft te worden. De nazi's hebben een sfeer van anti-semitisme gecreëerd die in het hele land is doorgedrongen. Ze zijn tegenwoordig bijna bang om tegen je te praten. Ik denk dat ze grote problemen gaan krijgen.' Zijn ogen stonden rustig, maar boos en Zoya knikte langzaam.

'Het lijkt moeilijk te geloven.' Maar dat was ook zo geweest met de revolutie.

'Dat is altijd het geval met dat soort krankzinnigheid. Mijn familie heeft Rusland verlaten vanwege de pogroms. En nu begint het hier, wel iets subtieler, natuurlijk, maar het scheelt niet veel. Er was niets subtiels in het vervolgen van joden.' In zijn ogen brandde een ernstig vuur. De twee vrouwen luisterden. En toen, alsof hij van onderwerp wilde veranderen, wendde hij zich tot Zoya met een geïnteresseerde glimlach. 'Wanneer heeft u Rusland verlaten, gravin?'

'Alstublieft,' ze bloosde van verlegenheid, 'noem me Zoya. In het "normale leven" heet ik Zoya Andrews.' Hun ogen ontmoetten elkaar en hielden elkaar even vast, toen keek ze de andere kant op voordat ze antwoord gaf op zijn vraag. 'Ik heb Rusland in 1917 verlaten, net na de revolutie.'

'Dat moet een nare tijd voor u geweest zijn. Bent u met uw familie gekomen?'

'Alleen met mijn grootmoeder.' Ze kon er nu weer over praten. Het had bijna twintig jaar geduurd voor ze zover was. 'De anderen waren vermoord voor we weggingen, de meesten althans. En sommigen een jaar later.' Hij begreep niet dat ze het over de tsaar had, het kwam niet in hem op dat ze dergelijke relaties had.

'Bent u toen naar New York gegaan?'

'Nee.' Ze glimlachte vriendelijk toen de ober de wijn inschonk. Simon had een goede wijn uit 1926 besteld. 'We zijn naar Parijs gegaan. Voor ik trouwde en met mijn echtgenoot naar New York ben gegaan heb ik hier twee jaar gewoond.' Zijn ogen zochten naar haar trouwring en hij zag tot zijn teleurstelling dat ze die nog om haar vinger had, maar Axelle zag het ook en ze kende Zoya goed genoeg om te weten dat er verder geen uitleg meer zou volgen.

'De gravin is weduwe,' zei ze behulpzaam en Zoya wierp haar een nijdige blik toe.

'Dat spijt me,' zei hij beleefd, maar het was duidelijk dat het hem wel degelijk interesseerde. 'Heeft u kinderen?'

'Twee, een zoon en een dochter.' Ze keek trots toen ze het zei en hij glimlachte. 'En u, meneer Hirsch?' Ze was alleen maar beleefd terwijl ze op hun lunch zaten te wachten, maar Axelle keek heel tevreden. Ze vond hem aardig en het was duidelijk dat hij Zoya bijzonder de moeite waard vond. 'Heeft u ook kinderen?'

'Nee.' Hij glimlachte en schudde spijtig zijn hoofd. 'Nooit getrouwd, en geen kinderen. Ik heb er geen tijd voor gehad. Ik heb de afgelopen twintig jaar een zaak opgebouwd. Mijn meeste familieleden werken voor me. Mijn vader is afgelopen jaar met pensioen gegaan en ik denk dat mijn moeder het nu eindelijk opgegeven heeft. Ik geloof dat zij vindt dat als ik met veertig jaar nog niet getrouwd ben, er geen hoop meer is. Ze maakte me er altijd gek mee. Ik ben haar enige zoon, enig kind en ze had tien kleinkinderen gewild of zoiets.' Zoya glimlachte weemoedig en dacht aan haar gesprekken van vroeger met Masjka als ze het erover hadden hoeveel kinderen ze wilden. Zij had er zes gewild en Masjka vier of vijf, maar bij geen van beiden was het leven zo verlopen als ze verwacht hadden.

'U trouwt misschien wel binnen een paar jaar en verrast haar met een vijfling.'

Simon Hirsch deed of hij zich in zijn wijn verslikte en keek toen geamuseerd. 'Dat zal ik haar eens vertellen, hoewel, dan begint ze misschien weer van voren af aan.' Op dat moment kwam de maaltijd, heerlijk kalfsvlees voor Axelle en kwartel voor Zoya. Hij had een biefstuk besteld en maakte zijn excuses voor zijn Amerikaanse smaak. 'Mag ik vragen of de dames op zakenreis zijn, of is dat allemaal diep geheim?' Zoya glimlachte en keek naar Axelle die bijzonder ontspannen was en antwoord voor haar gaf.

'Ik geloof niet dat we veel geheimen voor u hoeven te hebben, meneer Hirsch, behalve misschien over onze mantels.' Ze moesten allemaal lachen en Zoya vertelde hem over een paar dingen die ze hadden gekocht, vooral de wollen kledingstukken van Schiaparelli. 'Die nieuwe truien van haar zijn geweldig,' zei Zoya en keek tevreden. 'En de schoenen die we vandaag bij Dior hebben besteld zijn gewoon beeldig.'

'Ik moet eens langskomen en het allemaal eens bekijken als het er is. Heeft u ook iets van Elsa's "Shocking Pink" gekocht?' Hij had dat een bijzonder mooie kleur gevonden en was van plan om het in zijn lijn na te maken en hij vroeg zich af wat Zoya's mening daarover was.

'Ik weet nog niet zeker wat ik daarvan moet denken. Het is een beetje te overheersend voor sommige van onze cliënten.'

'Ik vind het geweldig.'

Zoya glimlachte. Het was vreemd om met deze robuuste man die aan een voetbalspeler deed denken over Elsa Schiaparelli's Shocking Pink te praten, maar het leed geen twijfel dat zijn jassen de beste in de Verenigde Staten waren en hij had duidelijk oog voor mode en kleur en wist wat hij deed. 'Mijn vader was kleermaker,' legde hij uit, 'en zijn vader ook. Hij is met zijn twee broers met Hirsch & Co begonnen aan de Lower East Side. Ze maakten kleren en mantels voor mensen die ze kenden en toen hoorde iemand op Seventh Avenue over hen en begon kleding bij hen te bestellen en mijn vader dacht verdorie,' hij keek even verlegen naar Zoya, maar die was te verdiept in het verhaal om op zijn taal te letten, 'en hij verhuisde zelf naar Seventh Avenue en opende daar een werkplaats. Toen ik op het toneel verscheen, heb ik de heleboel ondersteboven gegooid en heb het geheel op de mode afgestemd. We hebben er erg veel woorden over gehad en toen mijn ooms met pensioen gingen was ik werkelijk de baas en haalde ik er Engelse wollen stoffen en nog een paar kleuren in waar mijn vader wel om kon huilen. We zijn toen in de damesmantels gegaan en tja, de afgelopen tien jaar hebben we vrijwel alleen gedaan wat ik dacht dat we van het begin af aan hadden moeten doen. Het ziet er goed uit, vooral nu mijn vader met pensioen is en ik de nieuwe ontwerpen uit Parijs haal.'

'Dat is een interessant verhaal, meneer Hirsch,' zei Axelle. Het was het soort verhaal dat hun geadopteerde vaderland groot had gemaakt. 'Uw mantels zijn heel mooi. Wij doen er goede zaken mee.'

'Ik ben blij dat te horen.' Hij glimlachte, hij was een type dat zich gauw op zijn gemak voelde. Hij had geweldig succes en hij had het praktisch alleen gedaan. 'Mijn vader bezwoer dat ik de zaak kapot maakte. Het was werkelijk een enorm blijk van vertrouwen dat hij verleden jaar met pensioen ging en nu doet hij net alsof hij niet meer geïnteresseerd is. Maar zodra ik weg ben, vertellen mijn kleermakers en snijders me altijd, sluipt hij binnen en snuffelt overal rond.' Zoya lachte om het beeld dat hij schilderde en hij wendde zich tot haar.

'En u, gravin... sorry, Zoya... hoe bent u bij Axelle terechtgekomen?'

'O,' lachte ze en voelde zich vreemd op haar gemak bij hem en intiemer met Axelle dan tevoren, 'via een lange zware weg.' Haar gezicht werd ernstig. 'Wij hebben alles bij de krach verloren.' Ze zei het eerlijk en Axelle wist dat trouwens al. 'Binnen een dag, we waren wanhopig, we moesten onze twee huizen verkopen, ons meubilair, mijn kleren en bontmantels, zelfs ons servies.' Het was de eerste keer dat ze er zelfs tegen Axelle over sprak, maar het ging vrij gemakkelijk. 'Ik moest twee kinderen onderhouden en kon vrijwel niets. Ik heb vroeger tijdens de oorlog hier in Parijs bij het Russisch Ballet gedanst en ook bij een andere balletgroep; maar in 1929 was ik dertig jaar en een beetje te oud om weer aan het ballet te gaan.' Ze keek hen beiden met een geamuseerde blik aan en Axelle was absoluut niet voorbereid op wat ze vervolgens te horen kreeg. 'Ik heb gesolliciteerd bij de Ziegfeld Follies, maar daar was ik niet lang genoeg voor, en toen heb ik een baantje gekregen bij een revue.' Axelles mond viel bijna open en Simon Hirsch keek haar met diep ontzag aan. Niet veel vrouwen zouden zo moedig van rijkdom in armoede vervallen, of toegeven dat ze bij een revue hadden gewerkt. 'Dat zal wel een verrassing voor jou zijn hè, Axelle? Niemand weet het, zelfs mijn kinderen niet. Het was verschrikkelijk. Ik heb er anderhalf jaar gewerkt en ik heb iedere minuut gehaat. En op een avond,' haar ogen schoten vol tranen toen ze er weer aan dacht, 'brak er een verschrikkelijke brand uit terwijl ik aan het werk was en ik heb daar bijna mijn kinderen bij verloren. Zij zijn het allerbelangrijkste in mijn leven en ik begreep dat ik hen 's avonds niet meer alleen mocht laten, dus ik heb mijn bezittingen in twee dozen gepakt, ben in een hotel getrokken, heb honderd dollar geleend van een vriend en op Axelles deur geklopt. Ik geloof niet dat ze ooit geweten heeft hoe wanhopig ik toen was.' Ze keek haar vriendin dankbaar aan terwijl Axelle probeerde te begrijpen wat ze net had gehoord. Ze had wel kunnen huilen toen ze het hoorde. 'En ik heb geluk gehad dat ze me heeft aangenomen. Sindsdien ben ik daar en zal ik daar altijd blijven, hoop ik.' Ze glimlachte tegen de twee toehoorders, niet wetend hoe ze hen beiden had ontroerd, vooral Simon. 'En ze leefden nog lang en gelukkig.'

'Dat is een heel verhaal.' Hij staarde haar met onverhulde verbazing aan en Axelle bette haar ogen met een kanten zakdoekje.

'Waarom heb je me dat niet verteld?'

'Ik was bang dat je me dan niet zou aannemen. Ik had alles voor die baan gedaan. Ik ben zelfs naar je toegekomen en heb met mijn titel gewerkt, iets wat ik nog nooit eerder had gedaan.' Ze lachte goedgehumeurd. 'Stel je voor dat ik dat in het theater had gedaan, dan hadden ze zeker van achter het toneel geroepen van "En onze allereigenste gravin!!".' Ze moesten alle drie lachen, maar Zoya lachte hartelijker dan de anderen. De anderen waren te zeer onder de indruk door het verhaal om erom te kunnen lachen en alleen Axelle wist hoe onaardig de mensen zouden zijn als ze wisten dat gravin Ossoepov in een revue had gedanst. 'Je doet in het leven wat je moet doen. Tijdens de oorlog hebben vrienden van ons hier duiven in het park geschoten en opgegeten.' Simon vroeg zich af wat ze nog meer had meegemaakt. De revolutie was een zware slag geweest, met haar hele familie die vermoord was. Er zat meer achter dat aardige roze linnen mantelpakje dan je op het eerste gezicht zou denken. Een heleboel meer. En hij wilde het allemaal weten. Hij vond het jammer dat de lunch voorbij was en hij zette hen bij de Ritz af op weg naar een afspraak die hij had met een afgevaardigde van een Franse fabriek waar hij nog wat stof wilde bestellen.

Hij gaf Zoya een hand toen hij naast de taxi stond en terwijl hij wegreed keek hij haar nog lang na en bedacht wat een onvoorstelbare vrouw ze was. Hij wilde alles over haar te weten komen, hoe ze ontsnapt was, hoe ze het had overleefd, wat haar lievelingskleur was, hoe haar hond heette, waar ze bang voor was geweest toen ze nog klein was. Hij vond het vreemd, maar na die ene korte middag, wist hij dat hij verliefd was geworden op de vrouw van zijn dromen. Het had veertig jaar geduurd, maar op een middag in Parijs, bijna vijfduizend kilometer van huis, had hij haar gevonden.

36

Zoya zag het einde van hun reis met spijt in het hart tegemoet. Ze hadden een leuke tijd gehad en op hun laatste avond hadden ze in de Cordon Bleu gedineerd en waren langzaam naar het hotel teruggewandeld. Axelle raadde haar aan om te zorgen voor een goede nachtrust en bedankte haar voor haar hulp met het uitzoeken van de herfstmode voor de winkel. Ze was nog steeds ondersteboven van het verhaal dat Zoya hun een paar dagen geleden tijdens de lunch in het George V met Simon Hirsch had gedaan. Ze kreeg nog meer respect voor Zoya's moed.

Ze waren hem niet meer tegengekomen en Zoya vroeg zich af of hij er nog wel was. Ze had hem een briefje geschreven waarin ze hem voor de lunch had bedankt en hem veel geluk tijdens de rest van zijn reis had gewenst. Daarna hadden ze hun eigen zaken afgewikkeld. Ze hadden nog een paar hoeden gekocht en ten slotte toch nog wat sieraden bij Chanel. Op hun laatste dag was Zoya voor de kinderen gaan winkelen. Ze had inderdaad de rode jurk gevonden die Sasja zo graag wilde hebben en ze kocht een mooi jack voor Nikolaj, een mantel en een paar Franse boeken. Hij beheerste die taal perfect. Verder kocht ze nog een gouden horloge bij Cartier dat haar aan het uurwerk van Clayton deed denken. Voor Sasja kocht ze een hele leuke Franse pop en een mooi gouden armbandje. Haar koffers zaten vol met cadeautjes voor de kinderen en ze pakte alles maar vast in voor hun reis naar Le Havre de volgende ochtend. Maar ze was die avond nog iets van plan, iets wat ze Axelle niet had verteld. De volgende dag was het Russisch Pasen en ze had na lang piekeren besloten, om naar de nachtmis in de Russische kathedraal, de St. Alexander Nevski te gaan. Het was een moeilijke beslissing geweest. Ze was daar in het verleden met Clayton, Vladimir en Eugenia geweest. Maar ze wist dat ze Parijs niet kon verlaten zonder daar nog een keertje te zijn geweest. Het was alsof een deel van haar nog steeds daar was en alsof ze niet vrij zou zijn tot ze daar was geweest en de sfeer nog één maal had ondergaan. Ze zou nooit meer naar huis kunnen gaan, St. Petersburg was verleden tijd, maar dit laatste restje van haar vroegere leven moest ze nog een keertje herleven, vasthouden en voelen voor ze terugging naar New York en haar kinderen.

Ze wenste Axelle goedenacht en om half twaalf ging ze naar beneden en hield een taxi aan. Ze gaf de chauffeur het adres in de Rue Daru en toen ze er was hield ze haar adem in... het was nog precies hetzelfde... er was niets veranderd sinds die kerstnacht zo lang geleden toen ze met haar grootmoeder en Clayton daar was geweest.

De dienst was net zo mooi als ze zich herinnerde en ze stond plechtig met de andere Russen te zingen en nam deel aan de dienst. Ze hield haar kaars omhoog en huilde stilletjes om alle verliezen uit het verleden, maar ze voelde zich toch dichter bij hen. Ze was verdrietig, maar op een vreemde manier ook tevreden toen ze naderhand in de kathedraal stond en naar de anderen keek die zachtjes pratend naar buiten liepen. Plotseling zag ze een bekend gezicht, oud geworden en vermoeid, maar ze wist zeker dat het Vladimirs dochter Yelena was. Ze zei niets tegen haar toen ze wegging, ze liep alleen rustig de trappen af en keek omhoog naar de nachtelijke hemel met een glimlach en wenste iedereen die eens deel van haar leven had uitgemaakt alle goeds. Ze hield een taxi aan en ging weer naar het hotel terug. Ze voelde zich ouder dan ze zich in lange tijd had gevoeld en toen ze in bed lag huilde ze, maar het waren heldere tranen van een verdriet dat door de tijd was geheeld en dat nu alleen nog maar af en toe naar boven zou komen.

Ze zei de volgende dag niets tegen Axelle tóen ze de trein naar Le Havre namen en aan boord van de Queen Mary stapten. Ze hadden dezelfde hutten als op de heenweg en Zoya keek hoé ze uitvoeren en dacht aan de reis naar de Verenigde Staten met Clayton op de Paris. 'Wat kijk je verdrietig...' Ze schrok toen ze de stem naast zich hoorde en toen ze omkeek zag ze Simon die vriendelijk op haar neer keek. Axelle was naar beneden gegaan om uit te pakken en Zoya was aan dek gegaan om met haar gedachten alleen te kunnen zijn. Ze keek hem verlegen aan. Zijn haar wapperde in de wind en hij zag er robuuster uit dan ooit.

'Niet verdrietig, ik dacht alleen ergens aan.'

'Je hebt een interessant leven gehad, ik denk dat je nog wel meer hebt meegemaakt dan je ons tijdens die lunch hebt verteld.'

'De rest is niet zo belangrijk meer.' Ze keek naar de zee en hij verlangde ernaar om haar hand aan te raken, om haar te laten glimlachen, haar weer gelukkig te maken en zich jong te laten voelen. Ze was zo ernstig, op dat moment zelfs bijna plechtig. 'Het verleden is er alleen maar om ons te maken tot wat we nu zijn, meneer Hirsch. Het was moeilijk om hier terug te komen, maar ik ben blij dat ik het heb gedaan. Parijs is vol herinneringen voor mij.' Hij knikte en wilde dat hij wat meer over haar leven wist dan het beetje dat ze hem had verteld.

'Het moet een zware tijd geweest zijn tijdens de oorlog. Ik wilde me ook melden, maar ik mocht niet van mijn vader. Toen ik me ten slotte toch meldde was het te laat. Ik ben nooit de Verenigde Staten uit geweest. Ik ben in een spinnerij in Georgia terecht gekomen. Een katoenspinnerij, natuurlijk,' glimlachte hij quasi-zielig. 'Ik schijn voorbestemd te zijn om nooit aan die vodden te kunnen ontsnappen.' Zijn ogen werden weer ernstig. 'Maar het moet hier moeilijk voor je zijn geweest.'

'Ja. Maar we hadden het toch beter dan de mensen die in Rusland waren achtergebleven.' Ze dacht aan Masjka en de anderen en hij wilde niet onbescheiden zijn. Hij wilde haar niet afschrikken. Ze was zo mooi terwijl ze daar zo verloren in haar eigen gedachten stond en toen tegen hem glimlachte. 'Maar het is nu niet belangrijk meer. Heb je een succesvolle zakenreis gehad?'

'Jazeker. En jij?'

'Prima. Ik geloof dat Axelle erg tevreden is met alles wat we hebben besteld.' Ze stond op punt weg te gaan en hij had haar wel willen beetpakken en vasthouden voor ze weer weg kon lopen.

'Wil je vanavond met me dineren?'

'Dat moet ik eerst even met Axelle overleggen, ik weet niet wat zij voor plannen heeft. Maar dank je wel, ik zal de uitnodiging overbrengen.' Ze wilde heel duidelijk maken dat ze niet beschikbaar was. Er was iets in zijn ogen en zijn handdruk wat zo sterk was, zelfs de arm die haar ondersteunde toen het schip begon te rollen, dat het moeilijk was zich tegen hem te verzetten. En toch was ze vast van plan om zich te verzetten. Ze vond het eigenlijk jammer dat ze op hetzelfde schip zaten. Ze was er niet zo van overtuigd dat ze hem zoveel wilde zien. Maar toen ze zijn uitnodiging aan Axelle overbracht, vond die het een uitstekend idee.

'Dat moeten we zeker doen. Ik zal zelf wel een briefje schrijven.' Ze voegde de daad bij het woord en joeg Zoya vervolgens de stuipen op het lijf door op het laatste moment te zeggen dat ze zeeziek werd van het gerol van het schip. Ze liet Zoya alleen met hem in de eetzaal en dat was bepaald niet wat Zoya had gewild. Maar binnen een paar minuten was ze haar aarzeling vergeten en genoot ze van zijn gezelschap. Hij vertelde haar over zijn jaar in Georgia in de spinnerij. Hij beweerde dat hij het zware zuidelijke accent niet kon verstaan en uiteindelijk was hij uit pure wraak Jiddisch tegen hen gaan praten. Ze moest lachen om dat verhaal en luisterde naar zijn verhalen over zijn familie. Zijn moeder klonk bijna net zo tiranniek als haar eigen moeder, hoewel ze een volkomen andere achtergrond had.

'Misschien zijn alle Russische vrouwen wel hetzelfde,' plaagde ze, 'hoewel mijn moeder Duitse was. De hemel zij dank was mijn grootmoeder anders. Die was ontzettend lief, tolerant en sterk. Ik heb in mijn leven veel zaken aan haar te danken. Ik denk dat jij haar ook wel aardig had gevonden,' zei ze bij het dessert.

'Dat weet ik wel zeker.' En toen kon hij zich niet langer inhouden. 'Je bent een verbazingwekkende vrouw. Ik wilde dat ik je eerder had ontmoet.'

Ze moest daar om lachen. 'Misschien had je me dan niet zo leuk gevonden. Tegenslag maakt een mens nederig, misschien was ik vroeger wel heel erg verwend.' Ze dacht aan haar gemakkelijke dagen in Sutton Place. 'Ik heb de afgelopen zeven jaar heel veel geleerd. Tijdens de oorlog heb ik altijd gedacht dat als mijn leven ooit weer gemakkelijker zou worden, ik het nooit als vanzelfsprekend zou accepteren, maar dat heb ik wel gedaan. Nu waardeer ik alles... de winkel... mijn baan... mijn kinderen... alles.' Hij glimlachte, ieder moment dat hij samen met haar doorbracht was een genot.

'Ik zou wel eens iets over je leven voor die tijd willen weten. Je leven in Rusland.' Ze wandelden inmiddels over het dek. Het bewegen van het schip stoorde haar totaal niet en de nachtelijke lucht was koel en ze trok haar omslagdoek dichter om zich heen. Ze had een grijze satijnen avondjapon aan, een door de naaister van Axelle nagemaakt ontwerp met madame Grès en een jasje met een zilvervos dat ze uit de winkel had geleend. Maar geleend of niet, ze zag er bijzonder mooi in uit toen hij naar haar keek.

'Wat wil je erover weten?' Zoya was verbaasd. Wat kon het hem schelen? Was het gewone nieuwsgierigheid of zat er meer achter? Ze wist niet zeker wat hij van haar wilde, maar ze voelde zich vreemd genoeg wel op haar gemak bij hem.

'Ik wil alles over jou weten, je bent zo mooi en sterk en geheimzinnig.' Hij keek haar heel ernstig aan toen hij op haar neerkeek en ze glimlachte. Niemand had ooit zoiets tegen haar gezegd, zelfs Clayton niet, maar toen was ze ook veel jonger geweest, nauwelijks meer dan een kind. En ze was nu veel ouder en zoveel wijzer dan dat meisje was geweest.

'Je weet al meer dan de meesten,' glimlachte ze. 'Ik heb nog nooit iemand iets over mijn revue-tijd verteld,' en toen lachte ze. Ze voelde zich weer jong en ondeugend. 'Die arme Axelle viel zowat van haar stoel, hè?' Hij moest ook lachen.

'Ik ook,' gaf hij toe. 'Ik heb nog nooit een revue-meisje gekend.' Ze kwam niet meer bij van het lachen. 'Bedenk eens hoe blij je moeder daarmee zou zijn!' Hij grinnikte bij de gedachte, maar toen werd Zoya weer ernstig. 'Ik denk trouwens toch niet dat ze erg tevreden over me zou zijn. Als jouw ouders uit Rusland zijn weggegaan vanwege de pogroms, vraag ik me af of ze erg op de Romanovs gesteld waren.'

'Heb jij de keizerlijke familie dan gekend als kind?' Hij wilde haar niet in verlegenheid brengen door het met haar eens te zijn, maar ze had natuurlijk wel gelijk. Zijn moeder haatte de tsaar en hield hem verantwoordelijk voor al hun ellende. Zijn vader was er iets milder over, maar niet veel. Hij merkte dat ze hem zwijgend aankeek, iets in haar gedachten afwoog en toen knikte ze bijna onmerkbaar.

'Ja.' Ze aarzelde heel eventjes. 'De tsaar en mijn vader waren neven. Ik ben samen met zijn kinderen opgegroeid.' Toen vertelde ze hem over Masjka, de zomers met hen op Livadia en de winters in het Alexanderpaleis. 'Ze was net een zusje voor me. Ik ben er bijna onderdoor gegaan toen ik het nieuws hoorde en toen... kwam Clayton... we zijn vrij snel daarna getrouwd...' Haar ogen schoten vol tranen en hij pakte haar hand beet en stond weer versteld van haar geestelijke kracht. Wat was ze moedig geweest. Het was net alsof hij iemand uit een andere wereld was tegengekomen, een wereld die hem altijd had geboeid en zo geheimzinnig voorkwam. Hij had als jongeman wel boeken over de tsaar gelezen, tot grote irritatie van zijn moeder, maar hij had altijd meer over de man willen weten die er achter school. En dat vertelde Zoya hem nu, ze bracht al zijn vriendelijkheid en charme weer tot leven. Hij leerde de tsaar nu van een heel andere kant kennen.

'Denk je echt dat er weer een oorlog komt?' Het leek ongelooflijk dat er twee wereldoorlogen zouden kunnen zijn, maar iets vertelde haar dat het niet onmogelijk was en Simon was het met haar eens. 'Ik denk dat het wel mogelijk is. Maar ik hoop van niet.' Hij keek ernstig toen hij het zei.

'Ik ook. Het was verschrikkelijk, er zijn zoveel jongemannen omgekomen. Parijs was twintig jaar geleden verwoest, iedereen was naar het front. Ik moet er niet aan denken dat het weer zou gebeuren.' Vooral nu ze zelf een zoon had en dat zei ze ook tegen hem.

'Ik zou je kinderen wel eens willen ontmoeten.'

Ze glimlachte. 'Ze zijn lief - Nikolaj is erg serieus en Sasja is een beetje verwend. Ze was haar vaders oogappel.'

'Lijkt ze op jou?' Hij wilde alles weten, maar ze schudde haar hoofd. 'Niet echt, ze lijkt meer op hem.' Maar ze nodigde hem niet uit om hen eens op te komen zoeken in New York. Ze wilde toch nog een beetje afstand tot hem bewaren. Hij was zo plezierig in de omgang, maar ze werd er een beetje bang van dat ze zich zo op haar gemak voelde, ze wilde niets met hem beginnen.

Hij bracht haar terug naar haar hut naast die van Axelle en bij de deur nam hij afscheid met een verlangende blik die ze negeerde. En toen ze de volgende dag met Axelle over het dek liep, stond hij daar op hen te wachten. Hij nodigde Zoya uit voor een spelletje sjoelbakken, nodigde hen voor de lunch uit en Axelle accepteerde voordat Zoya een woord kon zeggen en de middag leek voorbij te vliegen. Ze dineerden weer met hem en Simon nam haar die avond mee uit dansen, maar hij voelde dat ze een beetje terughoudend was en toen ze naderhand over het dek wandelden vroeg hij haar waarom.

Ze keek in het donker omhoog naar zijn knappe gezicht en besloot eerlijk te zijn. 'Misschien ben ik wel bang.'

'Waarvoor?' Hij was gekwetst. Hij wilde haar geen kwaad doen. Integendeel.

'Voor jou.' Ze keek naar hem op en glimlachte. 'Ik hoop dat dit niet al te onbeleefd klinkt.'

'Niet onbeleefd. Maar ik ben wel verbaasd. Maak ik je bang?' Niemand had hem daar ooit eerder van beschuldigd.

'Een beetje. Misschien ben ik wel meer bang voor mezelf dan voor jou. Het is lang geleden dat ik me door een man ergens mee naar toe heb laten nemen, laat staan naar een lunch, een diner en het dansen op een schip.' Ze dacht weer aan haar reis met de Paris met Clayton, maar dat was hun huwelijksreis geweest. 'Sinds mijn echtgenoot is er niemand meer voor mij geweest. En daar wil ik geen verandering in brengen.'

Hij keek verbaasd. 'Waarom niet?'

'O...' Ze dacht erover na terwijl ze spraken. 'Omdat ik te oud ben, omdat ik aan mijn kinderen moet denken... omdat ik zoveel van mijn echtgenoot heb gehouden... om al die dingen, denk ik.'

'Ik kan niet met je redetwisten over je liefde voor je echtgenoot, maar het is bespottelijk dat je jezelf te oud vindt. Wat ben ik dan niet? Ik ben nog drie jaar ouder dan jij!'

Ze lachte. 'O lieve help... nou ja, voor jou is het anders. Je bent nooit getrouwd geweest. Ik wel. En dat ligt nu allemaal achter me.' Ze leek heel zeker van zichzelf en hij keek geërgerd. 'Dat is belachelijk! Hoe kun je zoiets op jouw leeftijd zeggen? Mensen worden iedere dag verliefd en trouwen, mensen die weduwe of weduwnaar geworden zijn, of gescheiden zijn... sommigen zijn zelfs nog getrouwd... en sommigen zijn wel twee keer zo oud als jij!'

'Misschien ben ik niet zo interessant als zij,' glimlachte ze en hij schudde zijn hoofd met een spijtige blik in zijn ogen.

'Ik waarschuw je, ik ben niet van plan deze onzin zomaar te accepteren. Ik vind je erg aardig.' Hij keek haar aan met zijn warme bruine ogen en ze voelde iets in zich bewegen dat jaren in slaap was geweest. 'Ik ben niet van plan het nu op te geven. Heb je er enig idee van wat er voor een man van mijn leeftijd nog overschiet? Tweeëntwintigjarigen die giechelen, vijfentwintigjarigen die hysterisch zijn omdat ze nog niet getrouwd zijn, dertigjarige gescheiden dames die iemand zoeken om de huur te betalen en veertigjarige gescheiden dames die zo wanhopig zijn dat ik het er benauwd van krijg. Ik heb de afgelopen twintig jaar niemand ontmoet waar ik me zo toe voelde aangetrokken als nu en ik ben niet van plan om me door jou te laten vertellen dat je te oud bent, is dat duidelijk gravin Ossoepov?' Ze glimlachte bij die woorden en lachte ondanks zichzelf toen hij verder ging. 'En ik waarschuw je, ik ben erg koppig. Ik ben van plan je te achtervolgen, ook al moet ik er een tent voor opzetten buiten de winkel van Axelle. Klinkt dat redelijk?'

'Absoluut niet, meneer Hirsch. Het klinkt belachelijk.' Maar ze glimlachte wel toen ze het zei.

'Mooi zo. Zodra ik in New York ben, zal ik een tent bestellen. Tenzij je natuurlijk toestemt om de avond dat we terugkomen met me te dineren.'

'Ik heb mijn kinderen in drie weken niet gezien.' Ze lachte tegen hem. Maar ze moest toegeven dat ze hem heel aardig vond. Misschien zou hij er op den duur mee instemmen om gewoon vrienden te worden. 'Goed dan,' sloot hij een compromis, 'de volgende avond dan. Je kunt je kinderen meenemen. Misschien zijn zij verstandiger dan jij.' Hij tilde haar kin op en keek in haar groene ogen die zijn hart vanaf het moment dat hij haar bij Schiaparelli had gezien hadden gestolen. 'Wees daar maar niet zo van overtuigd,' ze dacht aan de kinderen terwijl hij sprak, 'ze hangen heel erg aan de herinnering van hun vader.'

'Dat moet ook,' zei hij kalm. 'Maar jij hebt in je leven recht op meer en zij ook. Je kunt een vader niet volledig vervangen. Je zoon heeft een man nodig en dat kleine meisje van je waarschijnlijk ook.'

'Misschien.' Ze gaf niets toe toen hij haar naar haar hut terugbracht, maar hij verraste haar toen hij haar voorzichtig op haar lippen kuste. 'Doe dat alsjeblieft niet meer,' fluisterde ze zonder enige overtuiging. 'Nee hoor,' zei hij en deed het nog eens.

'Dank je.' Ze glimlachte dromerig tegen hem en deed vervolgens de deur voor zijn neus dicht en hij liep met een schooljongensachtige grijns op zijn gezicht terug naar boven, naar zijn eigen hut.

37

Toen ze New York binnenvoeren stond de romance, ondanks al haar bezwaren, in volle bloei. Ze dineerden en dansten en kusten en praatten. En ze had het gevoel alsof ze hem haar hele leven al had gekend. Ze hadden dezelfde interesses, hielden van dezelfde dingen en waren zelfs voor dezelfde dingen bang. Axelle liet hen met rust en gniffelde bij zichzelf terwijl ze de zaak vanaf een afstandje gadesloeg. Op hun laatste avond stonden ze samen aan dek en Simon keek verdrietig op haar neer.

'Ik zal je verschrikkelijk missen, Zoya.'

'Ik jou ook,' gaf ze toe, 'maar dat is misschien wel zo goed.' Ze had het te fijn met hem en ze wist dat er een eind aan moest komen, maar ze wist niet meer zo goed waarom. Een paar dagen geleden was haar dat nog heel duidelijk geweest, maar nu niet meer. Ze wilde bij hem zijn, net zoals hij bij haar en nu ze weer terug waren in New York moesten ze hun eigen levens weer gaan leiden. 'We hadden er nooit aan moeten beginnen, Simon,' zei ze en hij keek op haar neer en glimlachte. 'Ik houd van je, Zoya Ossoepov.' Hij hield van de klank van haar Russische naam en plaagde haar af en toe met haar titel die ze niet graag gebruikte, maar in haar werk wel degelijk nodig had.

'Zeg dat soort dingen niet, Simon. Dat maakt alles alleen maar moeilijker.'

'Ik wil met je trouwen.' Hij zei het rustig, zonder ook maar de minste aarzeling in zijn stem en ze keek hem ongelukkig aan.

'Dat is onmogelijk.'

'Nee, dat is het niet. Laten we naar huis gaan en de kinderen vertellen dat we van elkaar houden.'

'Dat is belachelijk. We kennen elkaar net.' En ze waren zelfs nog nooit met elkaar naar bed geweest. Ze was te bang en te veel gebonden door haar trouw aan haar overleden echtgenoot.

'Goed. Laten we dan nog een week wachten.'

Ze lachte en hij kuste haar weer.

'Wil je met me trouwen?'

'Nee.'

'Waarom niet?'

'Omdat je gek bent,' lachte ze tussen zijn kussen door. 'Misschien ben je wel gevaarlijk, dat kan ik toch niet weten.'

'Ik ben heel gevaarlijk als je niet met me trouwt. Heb je wel eens een gekke Russische jood tekeer zien gaan op een Engels schip? Het zou tot een internationaal incident kunnen leiden. Denk eens aan de mensen die je ermee van streek maakt... je kunt maar beter ja zeggen...' Hij kuste haar weer.

'Simon, alsjeblieft... wees verstandig... Misschien haat je me wel als je me in New York weer ziet.'

'Dat zal ik je morgenavond laten weten. Als ik je niet haat, trouw je dan met me?'

'Nee!' Het was af en toe onmogelijk om ernstig met hem te praten en andere keren leek het wel of hij tot de diepste roerselen van haar ziel kon doordringen.

Hij pakte haar handen stevig beet en keek haar toen aan. 'Ik héb nog nooit in mijn leven een vrouw gevraagd om met me te trouwen. Ik houd van jou. Ik ben een verantwoordelijke man. Ik heb een zaak. Mijn familie vindt me tamelijk intelligent. Ik smeek je, Zoya... alsjeblieft, lieveling... trouw alsjeblieft met me.'

'O Simon, dat kan niet.' Ze keek hem ongelukkig aan. 'Wat zouden de kinderen denken? Ze zijn compleet van mij afhankelijk, ze zijn nog niet klaar voor iemand anders in hun leven en ik ook niet. Ik ben te lang alleen geweest.'

'Ja, dat is zo,' zei hij rustig. 'Veel te lang. Maar dat hoeft niet zo te blijven. Wil je erover denken?'

Ze aarzelde en toen smolt ze terwijl ze hem aankeek. 'Ja... maar dat betekent niet dat er iets van komt.' Maar het was voldoende voor hem. Ze zaten nog uren aan dek te praten en de volgende ochtend klopte hij om zeven uur op de deur van haar hut.

'Kom mee kijken naar het Vrijheidsbeeld.'

'Nu?' Ze had haar nachtjapon nog aan en haar haren hingen in een vlecht op haar rug toen ze de deur voor hem opendeed. 'Hoe laat is het?'

Hij glimlachte toen hij haar in haar nachtjapon en met de vlecht zag. 'Het is tijd om op te staan, luilak. Je kunt je straks wel aankleden. Doe gewoon een jas aan en een paar schoenen.' Ze glipte in de nerts die Axelle haar een paar jaar eerder had gegeven en lachte toen ze haar hoge hakken aantrok en in die vreemde kleding achter hem aan het dek opliep. 'Als een van mijn cliënten me zo zou zien, vertrouwde ze me nooit meer.'

'Mooi zo. Dan ontslaat Axelle je misschien en dan kan ik je van een verschrikkelijk lot redden.' Maar ze werden beiden stil toen ze de skyline van New York en het Vrijheidsbeeld zagen terwijl ze langzaam de haven invoeren. 'Schitterend, hè?'

'Ja.' Ze knikte gelukkig. De pelgrimage naar het verleden was afgelopen en nu kon ze de toekomst weer onder ogen zien. Alles leek hier nieuw en levend en alleen het kijken ernaar maakte al dat ze zich gelukkig voelde. Hij draaide zich om en sloot haar in zijn armen. Hij hield haar dicht tegen zich aan toen ze bij de kade kwamen en ze haastte zich naar beneden om zich aan te kleden en haar koffers dicht te maken. Ze zag hem niet meer voor ze op het punt stonden het schip te verlaten. Hij bood hun een lift aan, maar die moesten ze afslaan omdat Axelle al een auto voor hen had laten reserveren. Maar hij liep achter hen aan de loopplank af en droeg hun handbagage. Plotseling slaakte Zoya een gilletje en rende vooruit. Nikolaj stond óp de pier op haar te wachten en zocht de menigte af. Wat zag hij er knap en jong uit. Ze rende naar hem toe, riep hem en hij vloog in haar armen en hield haar dicht tegen zich aan. Hij was gekomen nadat hij Sasja naar school had gebracht en het was duidelijk hoe dol ze op de jongen was. Simon keek er jaloers naar terwijl hij Axelle hielp en toen ging hij naar Zoya en haar zoon en schudde plechtig haar hand en glimlachte tegen de jongen. Hij zou graag zo'n zoon willen hebben, vooral toen hij zag hoe hij op Zoya leek.

'Hallo, ik heet Simon Hirsch.' Hij stelde zichzelf voor toen de jongen hem aankeek. 'Jij moet Nikolaj zijn.' Nicky glimlachte verlegen tegen de man en lachte toen.

'Hoe weet u dat?'

'Je moeder praat aan één stuk door over je.'

'Ik ook over haar,' glimlachte hij en sloeg zijn arm om haar heen terwijl Zoya hem vertelde dat hij gegroeid was. Hij was bijna vijftien en hij was al net zo lang als Clayton was geweest. 'Heb je het leuk gehad?' vroeg hij terwijl ze op de koffers stonden te wachten die nog door de douane geïnspecteerd moesten worden.

'Ja. Maar ik heb jullie veel te veel gemist.' Toen zei ze iets in het Russisch en hij lachte. Simon lachte ook en Zoya begreep dat hij het had verstaan. 'Dat is niet eerlijk!' Ze had hem verteld dat zijn haar te lang was en dat hij eruit zag als een grote lieve warrige hond. Maar Nikolaj werd plotseling in Simon geïnteresseerd terwijl ze op de kade stonden te wachten.

'Spreekt u Russisch, meneer?'

'Een beetje. Mijn ouders komen uit Vladivostok. Mijn moeder zei dat soort dingen ook tegen mij in het Russisch. Dat doet ze soms nog wel eens.' Ze lachten allemaal en even later werden hun koffers gecontroleerd en Axelle en Zoya konden gaan.

Toen ze wegreden stond Simon hen na te kijken en zwaaide hen nog lange tijd na. In de auto vroeg Nikolaj zijn moeder, ook in het Russisch: 'Wie was dat?'

'Een vriend van Axelle. Hij was ook aan boord.'

'Hij lijkt me wel aardig.' Nikolaj leek niet onder de indruk.

'Dat is hij ook,' zei Zoya zonder verder commentaar en vroeg hem hoe het met Sasja was.

'Net zo onmogelijk als anders. Nu wil ze weer een hond hebben. Een wolfshond nog wel. Ze zegt dat het "in" is en dat ze je gek gaat maken, net zolang tot ze er een heeft. Ik vind het afschuwelijke beesten. Als we er al een nemen laten we dan een mopshond nemen of een bokser.'

'Wie zegt dat we een hond nemen?'

'Sasja, en als Sasja iets wil, krijgt ze het.' Axelle glimlachte. Ze waren weer overgegaan van het Russisch op het Frans nadat Zoya tegen hem had gezegd dat het niet beleefd tegenover Axelle was.

'Echt waar?'

'Niet dan?' Nikolaj grinnikte. 'Niet altijd.' Ze bloosde, want hij had gelijk. Ze was een erg volhardend kind en het was soms gemakkelijker om maar toe te geven ter wille van de lieve vrede.

'Maar afgezien daarvan, heeft ze zich goed gedragen?' Zoya wist dat hij iedere dag even langs gekomen was, ook al had hij bij een vriend gelogeerd en was zij thuis met een oppas.

Nikolaj kreunde als antwoord. 'Gisteren kreeg ze iets toen ik zei dat ze niet met haar vriendin naar de film kon. Maar ze had haar huiswerk nog niet af en het was toch veel te laat. Ik weet zeker dat ze erover begint zodra je binnen komt.'

'Welkom thuis.' Axelle glimlachte en Zoya lachte. Ze had hen erg gemist, maar ze wist dat ze nu Simon zou missen en hij was zo leuk met Nikolaj geweest toen ze elkaar hadden ontmoet.

'Je hebt een aardige vriend,' zei Nikolaj beleefd tegen Axelle onderweg naar huis.

'Dat vind ik ook.' Ze keek Zoya even scherp aan terwijl de jongen doorpraatte en hoopte in stilte dat Zoya hem zou blijven ontmoeten nu ze weer thuis was.

Vrij snel nadat ze thuisgekomen was, werd er een enorm boeket rozen bezorgd. Op het kaartje stond alleen maar 'Vergeet het niet. Liefs, S.' en ze bloosde terwijl ze het kaartje in haar bureau verstopte en haar aandacht aan haar dochter schonk die, zoals verwacht, woedend stond te klagen over haar broer.

'Ik ben net thuis, laat me even wennen!' lachte Zoya.

'Mogen we een hond hebben?' Nikolaj had gelijk gehad. De veeleisende verlangens waren de eerste paar uur niet te tellen en ze was nauwelijks tot bedaren te brengen met de nieuwe rode jurk. Maar Nikolaj was enthousiast over zijn horloge en de kleren en de nieuwe boeken. Hij gooide zijn armen om haar nek en kuste haar uitbundig.

'Welkom thuis, mam.'

'Ik houd van je... en ook van jou.' Ze trok Sasja erbij.

'Hoe zit dat met die hond?' vroeg Sasja en haar moeder lachte.

'We zien wel, Sasja... we zien wel...' De telefoon bespaarde haar een verder antwoord en ze liep er naar toe. Het was Simon en ze bedankte hem voor de rozen terwijl ze moest lachen om Nikolaj en Sasja die druk aan het argumenteren waren over de geheimzinnige wolfshond.

'Mis je me al?'

'Heel erg. Ik denk dat ik hier een scheidsrechter nodig heb.'

'Mooi zo. Ik solliciteer wel op die baan. Hoe zit het met het diner morgenavond?'

'Hoe zit het met een hond?' Ze lachte toen hij het niet meer kon volgen. Hij kon de opwinding aan de andere kant van de lijn horen.

'Wil je hond eten?'

'Dat is een leuk idee.' Ze lachte weer en plotseling miste ze hem meer dan ze verwacht had.

'Ik kom je om acht uur halen.' Maar bij die gedachte raakte ze in paniek. Wat zouden de kinderen zeggen? Wat zou Nikolaj denken? Ze wilde hem terugbellen en zeggen dat ze van gedachten was veranderd, maar zelfs nadat de kinderen naar bed waren gegaan, kon ze zichzelf niet zover krijgen om dat te doen.

Hij arriveerde de volgende avond precies om acht uur, net op het ogenblik dat Zoya uit haar kamer kwam. De flat was klein, maar eenvoudig en stijlvol. Ze hadden maar een paar dingen, maar wat ze hadden was van prima kwaliteit. Hij stond imponerend in de deuropening toen ze hem binnenliet en ze zag dat Sasja hem aanstaarde. 'Wie is dat?' informeerde Sasja en maakte haar moeder razend omdat ze zo onbeleefd was. Nikolaj had gelijk wat haar betreft.

'Dit is meneer Hirsch, mag ik je mijn dochter Alexandra even voorstellen?'

'Hoe gaat het er mee?' Hij schudde plechtig haar hand en op dat moment kwam Nikolaj binnen.

'O hallo... hoe gaat het?' Hij glimlachte openhartig en toen Zoya en Simon waren vertrokken, vertelde hij Sasja wat een rotmeid ze was. Zoya glimlachte toen ze de deur dichtdeed en ze op de lift stonden te wachten om naar beneden te gaan. Ze maakte zich zorgen over de blik die ze in Sasja's ogen had gezien. Het was alsof ze wist waarom hij gekomen was, maar Simon vertelde haar dat hij dat wel verwacht had en dat hij een dikke huid had, dus ze moest zich maar geen zorgen maken.

Hij nam haar mee uit dineren in de Twenty One en ze praatten urenlang, net als aan boord. En toen ze langzaam naar huis wandelden, kuste hij haar voorzichtig op een paar meter afstand van haar huis. 'Ik kan er niet tegen om je niet te kunnen zien. Ik heb de hele dag zitten wachten, zoals een kind op Kerstmis zit te wachten. Waarom gaan we morgen niet ergens naar toe met de kinderen?' Het zou zondag zijn en ze hoefde niet te werken. Het was een leuk idee, maar ze was ook bang wat Sasja zou zeggen, of zelfs Nikolaj.

'Wat zullen de kinderen denken?'

'Ze zullen denken dat ze een nieuwe vriend hebben. Is dat zo erg?'

'Misschien zijn ze weer erg onbeleefd.'

'Daar kan ik wel tegen. Zoya, ik geloof dat je het niet begrijpt. Dit wil ik graag. Ik meende wat ik je aan boord vertelde. Ik houd van je.'

'Hoe kun je dat nu weten? Hoe kun je zo zeker zijn?' Ze was nog steeds bang voor wat ze voor hem voelde, maar ze had hem ook de hele dag gemist en ze vond het akelig om hem nu te moeten verlaten, zelfs al duurde het maar een dag. Hoe kon dat toch? Hoe had dat na al die jaren kunnen gebeuren? Ze wist dat ze ook van hem hield. Maar ze wist nog niet wat ze eraan moest doen. Ze wilde nog steeds weglopen en ze wist niet zeker of ze dat wel kon.

'Probeer het een keertje, liefje.' Hij kuste haar weer. 'Ik kom jullie rond twaalf uur ophalen.'

'Je bent een moedige rnan.'

Hij glimlachte gelukkig tegen haar. 'Niet zo moedig als jij, liefje. Tot morgen. Misschien kunnen we met de auto ergens naar toe, of zo.'

'De kinderen zouden dat heerlijk vinden.'

En de volgende morgen reden ze naar Long Island en genoten, ondanks Sasja's protesten dat ze met haar poppen wilde spelen. Nikolaj viel bijna flauw toen hij de auto zag, een gloednieuwe Cadillac in een gedistingeerd donkergroen met brede banden en alle mogelijke nieuwe snufjes. Hij had nog nooit zoiets moois gezien en Simon nodigde hem uit om naast hem te komen zitten.

'Wil je ook eens rijden?' Hij wachtte tot ze op een rustig weggetje waren en liet Nikolaj toen het stuur overnemen. De jongen had het gevoel alsof hij was doodgegaan en zich nu in de hemel bevond. Zoya sloeg hem vanaf de achterbank gade waar zij met Sasja zat. Simon had gelijk, de jongen had een man in zijn leven nodig. Hij had een vriend nodig. Zelfs Sasja leek zich beter te gedragen dan ze de afgelopen maanden had gedaan en ze flirtte op de terugweg ongenadig met Simon. Hij had hen voor de lunch meegenomen naar een klein restaurant dat hij kende. Ze aten oesters en garnalen en als toetje ijs. 'Nou, gravin Ossoepov,' plaagde hij toen de kinderen naar bed waren en hij in de zitkamer bij haar zat. 'Hoe heb ik het eraf gebracht? Geslaagd of gezakt?'

'Wat dacht je? Nikolaj is nog nooit zo gelukkig geweest en ik denk dat Sasja verliefd op je is.'

'En haar moeder?' Hij keek haar ernstig aan en probeerde haar in de ogen te kijken, maar ze ontweek zijn blik. Toen wendde ze zich langzaam tot hem. 'Wat zeg je, Zoya... wil je met me trouwen?' Ze had het gevoel alsof ze haar hart had ingeslikt toen ze haar hand naar hem uitstak en fluisterde: 'Ja... ja, Simon.' Hij keek alsof hij het in Keulen hoorde donderen en ze vroeg zich af of ze krankzinnig was geworden. Het was gekkenwerk en ze kende hem eigenlijk nauwelijks, maar ze wist dat ze niet meer zonder hem kon leven.

'Meen je dat?' vroeg hij. Hij durfde zijn oren niet te geloven toen hij haar in zijn armen trok en ze hem met een angstige glimlach aankeek.

'Ja Simon, ik meen het.'

38

Axelle stond versteld toen Zoya haar de volgende dag vertelde dat ze ging trouwen. Ze had gehoopt dat het iets zou worden, maar ze had nooit gedacht dat het zo snel zou gaan.

'Wat vinden de kinderen ervan?' vroeg ze, terwijl Zoya haar aankeek en zelf nog verbaasd was over wat ze had gedaan of gezegd had te zullen gaan doen. Ze hadden besloten nog even te wachten zodat de kinderen eerst aan hem zouden kunnen wennen. En Zoya was ook nog niet klaar om meteen te trouwen. Simon wist dat ze na al die eenzame jaren tijd nodig had om aan het idee te wennen en hij gaf haar alle tijd die ze nodig had, zolang het redelijk bleef tenminste.

'We hebben het nog niet verteld. Maar ze vonden hem wel aardig.' Ze vertelde over hun uitje naar Long Island. Het was werkelijk een wervelende romance. Ze hadden elkaar nog maar een paar weken geleden leren kennen en toch wist Zoya dat hij de juiste man voor haar was en ze wist ook dat ze van hem hield.

Die middag stopte hij bij de winkel en bracht bloemen voor haar en voor Axelle. De oudere vrouw was geroerd dat hij aan haar had gedacht en hij bedankte haar voor haar aandeel in hun romance.

'Haal haar niet te snel hier weg, meneer Hirsch.' Ze moest er niet aan denken, maar beiden verzekerden haar dat er niets overhaast zou gebeuren. Hij moest haar nog aan zijn ouders voorstellen en er waren nog meer dingen te doen. Hij wist dat de kinderen het komend weekend bij vriendjes zouden logeren en zonder waarschuwing vooraf dook hij zaterdagochtend op bij Zoya's flat. Hij had een groot boeket witte seringen bij zich en hij overhandigde ze Zoya met een geheimzinnige glimlach.

'U ziet er bijzonder tevreden uit, meneer Hirsch.'

'Waarom zou ik niet? Ik ben toevallig verloofd met een mooie en heel speciale vrouw.' Hij kuste haar en ze nam de seringen mee naar de keuken om ze te verzorgen. Hij vond haar daar terwijl ze bezig was ze in een vaas van zwaar kristal te zetten. Ze had hem speciaal gekocht omdat hij haar deed denken aan de vaas die haar moeder ook altijd had gebruikt om bloemen uit de tuin van het Fontankapaleis in te zetten.

'Ze zijn beeldig, hè?' Ze deed een stap naar achteren om ze te bewonderen en liep regelrecht in Simons armen. Hij draaide haar voorzichtig naar zich toe en kuste haar.

'Niet zo beeldig als jij.' Ze bleef even heel gelukkig tegen hem aan staan en genoot van zijn vriendelijkheid en warmte. Terwijl hij over haar haren streek, mompelde hij: 'Laten we ergens met de auto naar toe gaan. Het is een schitterende dag.' En hij wist dat ze zich niet voor de kinderen hoefden te haasten.

'Dat is een prima idee.' Ze glimlachte gelukkig tegen hem en hij slenterde terug naar de zitkamer terwijl zij zich verkleedde. Ze trok een witte pantalon aan en een witte kasjmier trui. Hij keek even naar de foto's die overal in zilveren lijstjes stonden. Hij bleef verbaasd stilstaan voor de foto van de Romanov-kinderen die blijkbaar ondersteboven hingen terwijl ze gekke gezichten trokken tegen degene die de foto maakte. Toen hij wat beter keek, zag hij dat een van de meisjes in tenniskleren Zoya als kind was en hij vermoedde dat het meisje daarnaast Marie was en de anderen haar zusters. Hij stond nog steeds versteld over de geschiedenis waarin zij had geleefd. Maar het was allemaal lang verleden tijd nu. Zelfs de foto was versleten en verbleekt. Er waren ook anderen, van Sasja en Nikolaj en diverse van Clayton. Hij was een aardige man en Zoya stond met een gelukkig gezicht naast hem.

'Wat sta jij hier zo stilletjes te doen?' Ze glimlachte toen ze de kamer inkwam en zag er heel mooi uit in haar witte pantalon en trui. Er waren momenten waarop ze hem aan Katharine Hepburn deed denken.

'Ik stond naar die foto's te kijken. Nikolaj lijkt erg op zijn vader, hè?'

'Soms.' Ze glimlachte. 'En ook een beetje op mijn vader.' Ze pakte een grote zilveren lijst op die een foto van haar ouders toonde en gaf die aan Simon. 'En een beetje op mijn broer.' Ze wees op de foto en Simon knikte.

'Het ziet er voornaam uit.' Hij was altijd weer onder de indruk van haar aristocratische voorouders, maar Zoya glimlachte verdrietig.

'Dat is allemaal zo lang geleden.' Het was nauwelijks te geloven dat het al twintig jaar geleden was sinds ze haar ouders voor het laatst had gezien. 'Soms denk ik wel eens dat je alleen maar in het heden zou moeten leven. Het verleden is alleen maar een zware last die je moet meeslepen. En toch...' ze keek hem wijs aan, 'het is zo moeilijk om het te vergeten... het van je af te zetten... om vooruit te kijken...' Dat was ook de reden waarom ze nog wilde wachten met trouwen. Ze moest nog het een en ander van zich afzetten. Ze moest nog een grote stap van het verleden naar het heden doen. Maar hij begreep het wel en oefende geen druk op haar uit. Hij wist dat ze tijd nodig had en hij wilde wel geduldig zijn. Vooral nu ze had beloofd met hem te zullen trouwen. Nu dat vaststond, kon hij wachten en haar helpen de stap te zetten.

'Ik geloof dat we het van ons afzetten als we daar klaar voor zijn. Trouwens, ben jij klaar?'

'Yes, sir.' Ze had een donkerblauwe flanellen blazer bij zich en een paar minuten later zaten ze in zijn auto onderweg naar wat hij een 'geheime bestemming' noemde. 'Betekent dit dat ik ontvoerd word, meneer Hirsch?' Ze lachte en voelde zich jong terwijl ze in de zonneschijn reden. Het was een prettig zorgeloos gevoel om niet aan de kinderen te hoeven denken. Het was anders als ze rekening met hen moest houden, ze voelde zich dan ernstiger en minder romantisch. Nu hoefde ze alleen maar samen met Simon te genieten.

En hij lachte om haar suggestie. 'Jou ontvoeren is het beste idee dat ik heb gehad sinds we elkaar hebben ontmoet. Nu ik erover nadenk, had ik dat eigenlijk in Parijs moeten doen.' Maar hij was tevreden met Connecticut toen ze over de Merritt Parkway reden. Tijdens de lunch vertelde hij haar over zijn zaak en wat hij in gedachten had over zijn herfstcollectie. Hij vond het heerlijk om met haar te praten, over van alles en nog wat en over zijn idee om later bekende schilderijen te gaan verzamelen. Hij was vooral dol op de Impressionisten en Zoya vertelde over de verzameling van haar ouders in Rusland. 'Ik weet niet zeker of "dingen" nog steeds zo belangrijk voor me zijn. Het is gek, ik nam al die mooie dingen om me heen altijd als heel vanzelfsprekend. Maar als je alles een keer bent kwijtgeraakt en vervolgens alles hebt moeten verkopen, zoals alles wat ik samen met Clayton bezat, dan betekent het niet meer zoveel voor je.' Ze glimlachte en keek hem verliefd aan. 'De mensen in mijn leven zijn belangrijker.' Hij reikte zwijgend over de tafel naar haar hand en ze hielden elkaar vast. Even later gingen ze weg en spraken rustig terwijl ze hun rit over het platteland vervolgden. Het was al laat in de middag en Zoya leunde ontspannen tegen hem aan.

'Moe?'

Ze slikte een geeuw in en lachte terwijl ze haar hoofd schudde. 'Nee, alleen maar gelukkig.'

'We gaan zo terug. Ik wil je alleen nog iets laten zien.'

'Waar?' Ze vond het heerlijk om bij hem te zijn. Alles aan hem gaf haar een veilig en gelukkig en geliefd gevoel.

'Dat is een geheim.'

Ze giechelde en een half uurtje later was ze verbaasd toen ze het zag. Het was een Engels zomerhuisje aan een achterafweggetje dat Simon kende. Er stond een afrastering omheen, grote schaduwrijke bomen rondom en overvloedige rozestruiken die zwaar geurden toen ze de auto uitstapten en om zich heen keken.

'Van wie is dit huisje, Simon?'

'Ik wilde dat ik kon zeggen dat het van mij was. Het is van een Engelse dame die er een soort herberg van heeft gemaakt, om het te kunnen onderhouden. Ik heb het jaren geleden ontdekt en soms ga ik hier naar toe om een beetje op verhaal te komen van alle idiotie in New York. Kom binnen, dan zal ik je aan haar voorstellen.' Hij vertelde Zoya niet dat hij mevrouw Whitman die ochtend al had opgebeld en had gezegd dat hij zou komen. En toen ze de gezellige zitkamer binnenkwamen, die een typisch Engelse sfeer uitstraalde, stond er een complete Engelse thee voor hen klaar. Haar zilveren theepot stond uitnodigend te glanzen en de borden lagen vol fijne sandwiches en cakejes en wat mevrouw Whitman 'biscuitjes' noemde. Ze was een lange, magere, grijze dame, met een scherp accent, vrolijke ogen en lange, sierlijke handen die ruw waren van het werken in de tuin. En het was duidelijk dat ze Simon en Zoya verwachtte.

'Wat leuk om u weer te zien, meneer Hirsch.' Ze schudde uitbundig zijn hand en keek waarderend naar Zoya en goedkeurend toen Simon haar voorstelde als zijn verloofde. 'Wat een goed nieuws! Bent u pas verloofd?'

'Heel pas,' antwoordden ze tegelijk en toen lachten ze. Mevrouw Whitman schonk een kopje thee voor hen in en nodigde hen uit om in haar gezellige woonkamer plaats te nemen. Er stond een open haard in en mooi Engels antiek dat ze vijftig jaar geleden uit Engeland had meegebracht. Ze had in Londen gewoond en daarna in New York. Nadat haar echtgenoot was overleden, had ze zich op het platteland teruggetrokken. Ze herkende Zoya's accent meteen en iets in Zoya's houding vertelde haar dat er meer achter het meisje stak dan zo op het eerste gezicht het geval leek. Ze vond dat Simon een verstandige en interessante keuze had gedaan en tot Zoya's verbazing zei ze dat ook. Ter gelegenheid van hun verloving haalde ze een fles van haar beste sherry te voorschijn. Terwijl de zon zijn laatste stralen over haar tuin goot toostte ze op hen. Even later nam ze zwijgend haar glas mee en liet hen alleen terwijl ze even discreet naar Simon keek. Haar eigen deel van het huis was aan de achterkant en als ze belangrijke gasten had, liet ze hen de zitkamer en de slaapkamers boven gebruiken. Er waren er twee die met een open deur naar een grote Victoriaanse badkamer met elkaar in verbinding stonden. Ze had speciaal schitterende hemelbedden uit Engeland laten overkomen.

'Kom eens kijken.' Simon vertelde Zoya erover en Zoya aarzelde even.

'Vindt ze dat niet erg, Simon?' Ze vroeg zich nog steeds af waar mevrouw Whitman naar toe was gegaan. Ze was al tijden weg, maar het was zo gezellig om in die vrolijke zitkamer met hem te zitten drinken dat Zoya het niet erg had gevonden. Maar het leek haar vreemd om zonder uitnodiging naar boven te gaan.

'Doe niet zo gek. Ik ken dit huis als mijn broekzak.' Hij pakte haar hand en leidde haar naar boven naar de slaapkamer en Zoya glimlachte toen ze het zag. De lichten waren aangedraaid en de bedden teruggeslagen alsof ze ieder moment gasten verwachtten. Maar de kamers waren duidelijk niet in gebruik en toen Zoya zich omdraaide om weer naar beneden te gaan, trok Simon haar in zijn armen en kuste haar op haar lippen. Ze was buiten adem toen hij haar losliet en haar haren zaten sexy en verward. Hij trok haar met een plagend gezicht bij zich op het bed en Zoya's adem stokte terwijl ze probeerde zich uit zijn liefkozingen te bevrijden.

'Simon! Wat moet mevrouw Whitman niet denken! Schei uit...! Het hele bed raakt in de war...! Simon...!'

Maar hij lachte alleen maar terwijl hij achterover leunde tegen het baldakijn. 'Dat hoop ik.'

'Simon! Sta op!' Ze lachte nu ook. Hij zat heel erg op zijn gemak, helemaal aangekleed op het bed van een van de twee logeerkamers van mevrouw Whitman.

'Nee.'

'Je bent dronken!' Maar hij had de hele dag nauwelijks iets gedronken, behalve dat ene sherrytje en daar had hij niet genoeg van gehad om dronken van te worden. Maar het was duidelijk dat hij het bijzonder naar zijn zin had. En toen trok hij Zoya met zijn lange armen naar zich toe.

'Ik ben niet dronken. Maar je had vanochtend wel gelijk toen je zei dat je ontvoerd werd. Ik dacht dat het goed voor je zou zijn om er eens een paar dagen uit te zijn, liefje. Dus daarom zijn we hier, veilig verstopt op mijn geheime plekje.' Hij kuste haar op haar open lippen en glimlachte tegen haar toen ze hem aanstaarde. 'Beschouw jezelf als ontvoerd.' Hij keek alsof hij bijzonder tevreden was met zichzelf en Zoya staarde hem verbaasd aan.

'Meen je dat? Logeren we hier?'

'Ja. Eigenlijk,' hij keek voor het eerst een beetje verlegen, 'ben ik zo vrij geweest om een paar dingen mee te nemen, waarvan ik dacht dat je ze nodig zou kunnen hebben.' Hij keek een beetje schaapachtig en Zoya grinnikte verbaasd tegen hem.

'Simon, je bent buitengewoon!' Ze sprong op het bed naast hem en sloeg met een kinderlijk gebaar haar armen om zijn hals en kuste hem. Het bleek dat hij een prachtige satijnen nachtjapon voor haar had meegenomen, bijpassende slippers en hij had allerlei soorten crèmes, lotions en badolies gekocht waarvan hij dacht dat zij ze nodig zou kunnen hebben. Er waren ook twee kleuren lippenstift bij, een nieuwe tandenborstel en het merk tandpasta dat hij onlangs in haar badkamer had gezien. Hij had het allemaal in een klein koffertje gepakt dat hij haar even later boven kwam brengen en in de slaapkamer naast de zijne neerzette, terwijl zij het allemaal met uitroepen van verrukking bekeek. Toen keek ze hem plotseling aan. 'Wat moet mevrouw Whitman niet denken van ons verblijf hier? Ze weet dat we niet getrouwd zijn.' En ze had nog wel zo ontzettend netjes geleken, maar Simon wist dat ze lang niet zo preuts was als ze eruit zag en ze had een geweldig gevoel voor humor. Bovendien was het moeilijk om twee mensen te weerstaan die zo duidelijk verliefd waren.

'Wat kan ze denken, Zoya? We hebben verschillende slaapkamers.' Zoya knikte en ging verder met haar schatten uit te pakken die Simon voor haar had gekocht en ze was geroerd toen ze een grote fles van haar lievelingsparfum ontdekte.

'Lieve god, Simon, is er iets waar je niet aan hebt gedacht?'

'Ik hoop van niet.' Hij sloot haar weer in zijn armen en verdween toen om de rest van de sandwiches naar boven te halen met nog een glas sherry. Hij had aangeboden om haar mee uit dineren te nemen, maar Zoya had gezegd dat ze echt geen honger had.

Hij stak de haard aan en ze zaten er gezellig voor terwijl ze waterkers-sandwiches aten en de heerlijke biscuitjes van mevrouw Whitman die haar heel erg aan de sandwiches deden denken die haar grootmoeder altijd maakte toen ze nog klein was. 'Dit is perfect, hè lieverd?' Ze boog zich voorover en kuste hem weer en hij keek haar tevreden aan. Ze was alles wat hij altijd had willen hebben.

Om negen uur ging ze naar haar eigen kamer om zich op de nacht voor te bereiden. Ze waren allebei moe en Simon voelde dat ze zenuwachtig was. Hij hoorde het bad vollopen en het duurde lange tijd voor hij weer geluid in haar kamer hoorde. Hij vroeg zich af wat ze aan het doen was en hoe ze eruit zou zien in de ivoorwitte nachtjapon. Het was iets om op je huwelijksnacht te dragen en dat was precies zoals hij dit weekend in gedachten had. Hij liep langzaam naar de deur en klopte er zachtjes op. Zijn adem stokte toen ze de deur opendeed en hij haar zag. De satijnen nachtjapon paste haar precies en haar rode haar viel zachtjes over haar schouders. Haar roomachtige huid nodigde hem uit om haar aan te raken.

'Mijn god... je ziet er geweldig uit...'

'Dit is beeldig, Simon... dank je wel...' Ze keek verlegen toen ze een stap terug deed in haar kamer en hem weer aankeek. Hij vond dat ze er nooit liever had uitgezien. Ze zag er zowel koninklijk als uitnodigend uit en hij moest zichzelf bedwingen om haar niet beet te pakken en mee te sleuren. Maar hij durfde niet, ze leek wel gemaakt van ragfijn porselein zoals ze daar stond, net als een van de fijne Engelse kostbaarheden in de zitkamer van mevrouw Whitman.

'Zoya..

Ze glimlachte langzaam tegen hem, geen meisje meer, maar een vrouw, een vrouw die hem intens liefhad, met al zijn vriendelijkheid, attenties en warmte voor haar. Ze wist toen ze naar hem keek dat ze gezegend was de dag dat ze hem ontmoet had.

'Waarom kom je niet even binnen.' Ze deed een stap opzij en haar stem was omfloerst toen ze hem uitnodigde. Hij stapte over de drempel en voelde zich weer een jongetje. Maar toen voelde hij de kracht van zijn manlijkheid zijn bedenkingen opzij duwen. Hij nam haar in zijn armen en de nachtjapon gleed langzaam van haar schouders terwijl hij haar vasthield. Er was maar een kleine beweging voor nodig om hem tot haar middel te laten afzakken en toen langs haar smalle heupen en in een paar seconden stond ze naakt voor hem.

'Ik houd zoveel van je.' Hij kon nauwelijks spreken toen hij haar lippen kuste, haar hals en haar borsten en toen liet hij zijn lippen over haar hele lichaam glijden. Met een sterke beweging tilde hij haar in zijn armen en droeg hij haar naar bed en even later lag hij naast haar. Ze vrijden zoals hij al had willen doen sinds de dag dat ze elkaar hadden ontmoet en de kamer was stil toen ze eindelijk naast elkaar lagen, tevreden en gelukkig en gebonden voor het leven. Ze was alles wat hij altijd had willen hebben. Ze was meer dan hij ooit had durven dromen.

'Ik houd van je, Simon.' En ze wist toen ze die woorden zei dat ze van hem hield zoals ze nog van geen man voor hem had gehouden. Ze was nu een vrouw en ze was zijn vrouw en dat zou ze altijd blijven. Het heden en de toekomst waren van hen en het verleden was een vage herinnering toen ze naar zijn kamer gingen en de lichten uitdeden en in zijn bed lagen te kijken hoe het vuur langzaam doofde. Daarna vrijden ze weer, vielen in elkaars armen in slaap, hun dromen compleet, hun lichamen één, hun levens verenigd, net zo zeker alsof ze die avond bij mevrouw Whitman waren getrouwd. Het was een perfecte huwelijksnacht. De volgende ochtend verscheen het ontbijt op een geheimzinnige manier op dienbladen in de zitkamer van mevrouw Whitman toen Zoya de ivoorkleurige satijnen ochtendjas over haar naakte huid aantrok en Simon gelukkig giechelend naar beneden volgde.

'Ik voel me heel zondig, jij niet?' fluisterde ze en nam een muffin met bosbessenjam. Ze gaf er een aan Simon en schonk koffie in. Het was alsof ze nooit bij een andere man had gehoord. Het was zo lang geleden dat ze de vrouw van Clayton was geweest en ze was nu iemand anders. Maar Simon glimlachte tegen haar en schudde zijn hoofd. 'Ik voel me helemaal niet zondig. Ik voel me getrouwd.'

'Ik ook,' zei ze zachtjes en keek hem aan met ogen die alles zeiden wat ze voelde en zonder een woord nam hij haar weer mee naar boven, de muffins bleven onaangeroerd, de koffie was vergeten.

39

In de volgende twee weken leek alles tussen hen te veranderen. Ze wisten dat ze bij elkaar hoorden. Hij moest alleen Zoya nog aan zijn ouders voorstellen. Ze zag er wel een beetje tegen op, maar hij stelde haar zoveel mogelijk gerust nadat hij haar zonder enige voorbereiding op een vrijdagavond vertelde dat hij tegen zijn moeder had gezegd dat ze zouden komen eten.

'Wat zei ze?' Zoya keek hem bezorgd aan. Ze had een zwarte jurk aan. Hij had haar niet gewaarschuwd om haar geen schrik aan te jagen. Hij had alleen gezegd dat ze uit zouden gaan. En nu voelde ze zich plotseling, ondanks alles wat twee weken tevoren bij mevrouw Whitman tussen hen was gebeurd, weer een jong meisje, bang bij het vooruitzicht dat ze zijn moeder zou leren kennen.

'Wil je het echt weten?' Hij lachte. 'Ze vroeg of je joods was.'

'O nee... en straks hoort ze mijn accent. Als ze merkt dat ik Russisch ben, wordt dat een ramp.'

'Doe niet zo gek.' Maar ze had gelijk. Simon had haar nauwelijks voorgesteld of zijn moeder kneep haar ogen halfdicht en zei tegen Zoya: 'Zoya Andrews? Wat is dat voor een naam? Kom je uit een Russische familie?' Ze veronderstelde dat ze naar een grootmoeder of een ver familielid was vernoemd. Ze was bijna net zo lang als Simon en keek op Zoya neer.

'Nee, mevrouw Hirsch.' Zoya keek haar met haar grote groene ogen aan en bad dat de storm over zou waaien. 'Ik ben een Russische.'

'Jij?' Ze stelde de vraag in haar moedertaal en Zoya glimlachte bijna toen ze het dialect hoorde. Het was het boerendialect dat ze nog uit haar jeugd kende. En ze moest heel even aan Feodor en zijn aardige vrouw Ludmilla denken.

'Ik ben Russisch,' gaf ze weer toe, maar dit keer in haar eigen taal die ze enigszins geaffecteerd uitsprak. Ze had de woordkeus en zelfverzekerdheid van de hogere kringen. Ze wist dat de oudere vrouw het meteen zou herkennen en haar er vermoedelijk om zou haten.

'Waar vandaan?' De ondervraging ging voort terwijl Simon hulpeloos naar zijn vader keek, die Zoya ook gespannen zat op te nemen. Hij was wel tevreden met wat hij zag, ze was een aantrekkelijke vrouw van duidelijk goede komaf en ze had uitstekende manieren. Simon had een goede keus gedaan, maar hij wist ook dat hij Sofia, Simons moeder, niet kon tegenhouden.

'Uit St. Petersburg,' antwoordde Zoya met een kalme glimlach.

'St. Petersburg.' Ze was onder de indruk, maar dat zou ze nooit toegeven. 'Hoe heet je familie?'

Voor het eerst in haar leven was Zoya dankbaar dat ze geen Romanov heette, maar haar eigen naam was niet veel beter. Ze lachte bijna toen ze de reuzin in de bedrukte japonschort aankeek. Sofia had manlijk aandoende stevige armen en Zoya voelde zich nog kleiner worden. 'Ossoepov. Zoya Konstantinovna Ossoepov.'

'Kunnen we niet gaan zitten terwijl we praten?' stelde Simon weinig op zijn gemak voor, maar zijn moeder liet zich niet vermurwen en maakte geen enkele beweging in de richting van de stoelen met de rechte rugleuningen die in hun flatje in Houston Street stonden.

'Wanneer ben je hier gekomen?' vroeg ze Zoya botweg terwijl Simon inwendig kreunde. Hij voelde wat er ging komen.

'Na de oorlog, madame. Ik ben in 1917, na de revolutie naar Parijs gekomen.' Het had geen zin om te verbergen wie ze was. Ze had alleen met Simon te doen, die keek zo wanhopig terwijl hij naar het gesprek luisterde tussen zijn moeder en de vrouw met wie hij wilde trouwen. Maar door de band die ze na dat weekend samen hadden opgebouwd en het gevoel van bij elkaar te horen dat daaruit was voortgevloeid, wisten ze beiden dat niets hen meer uit elkaar kon krijgen.

'Ze hebben je er dus uitgegooid na de revolutie.'

Zoya glimlachte. 'Zo zou je het kunnen noemen. Ik ben samen met mijn grootmoeder gevlucht,' haar ogen werden weer ernstig, 'nadat mijn familie was omgebracht.'

'De mijne ook,' zei Sofia Hirsch bot. Hun naam was vroeger Hirschov geweest, maar de immigratie-beambte op Ellis Island was te lui geweest om hun hele naam op te schrijven en zo waren ze zonder veel omhaal Hirsch geworden in plaats van Hirschov. 'Mijn familie is omgebracht tijdens de pogroms. Door de kozakken van de tsaar.' Zoya had de verhalen als kind gehoord, maar ze had er nooit bij stilgestaan dat zij op een dag in een situatie gebracht zou worden om dit te verdedigen.

'Het spijt me heel erg.'

'Mmmm...' Simons moeder keek haar dreigend aan en beende toen met grote stappen naar de keuken om het eten verder af te maken. Toen het klaar was, stak zijn vader de kaarsen aan en zong het gebed voor de sabbat. Simons moeder kookte koosjer en ze had de traditionele challa gemaakt die opgediend werd met de ceremoniële wijn. Het was een nieuwe ervaring voor Zoya. 'Weet je wat koosjer is?' vroeg Simon haar halverwege het eten.

'Nee... ik... ja... nou, eigenlijk niet.' Ze spraken nog steeds Russisch en Zoya voelde zich opgelaten vanwege haar gebrek aan kennis. 'Dan mag je geen melk en vlees tegelijk eten en drinken.' Meer wist ze er werkelijk niet van. Zijn moeder keek hem weer nors aan en noemde hem steeds 'Sjimon' en sprak Jiddisch met hem in plaats van Russisch.

'Alles moet apart gehouden worden. Zuivelprodukten mogen nooit in aanraking met vlees komen.' Ze hadden verschillende borden en sinds het hun zo voor de wind ging ook twee ovens. Het klonk Zoya allemaal bijzonder ingewikkeld in de oren. Maar zijn moeder legde het verder uit en ze was bijzonder trots op haar trouw aan de wetten van de talmoed en toen keek ze trots naar haar zoon en Zoya glimlachte. 'Hij is zo knap, hij had best een rabbi kunnen worden. Maar wat doet hij? Hij gaat naar Seventh Avenue en gooit zijn familie de zaak uit.'

'Mamma, dat is niet waar.' Simon glimlachte. 'Pappa ging met pensioen en oom Joe en oom Isaac ook.' Zoya realiseerde zich terwijl ze luisterde dat dit een deel van zijn leven was waar ze niet veel over wist. Het was één ding om hem er alles over te horen vertellen, maar het was iets heel anders om iedereen werkelijk te ontmoeten. Ze werd plotseling bang dat ze in hun ogen nooit goed genoeg zou zijn. Ze wist niets van zijn geloof, of hoe belangrijk dat voor hem was. Ze wist niet eens of hijzelf gelovig was, hoewel ze vermoedde dat dit niet het geval was. Haar eigen geloof was ook niet zo belangrijk voor haar, hoewel ze wel in God geloofde. Maar ze ging alleen met Pasen en Kerstmis naar de Orthodoxe Kerk.

'Wat deed je vader?' vuurde Sofia de eerste vraag op haar af, nadat Zoya haar had geholpen de tafel af te ruimen. Ze wist al dat Zoya in een winkel werkte en dat Simon haar in Parijs had ontmoet.

'Mijn vader was in het leger,' antwoordde Zoya en de oudere vrouw slaakte een gil.

'Toch geen kozak?'

'Nee, mamma, natuurlijk niet,' antwoordde Simon in plaats van Zoya. Hij wilde duidelijk weg en Zoya vond het plotseling erg grappig. Hun beider levens waren ze verschillend begonnen, hadden elkaar ergens halverwege ontmoet en na jarenlang haar titel bij sommige mensen te hebben aangeprezen, moest ze nu deze vrouw ervan overtuigen dat haar vader geen kozak was geweest. En plotseling zag ze vanuit een ooghoek dat Simon het ook grappig vond. Het was alsof hij precies wist wat ze dacht. En hij besloot om zijn moeder een beetje te plagen. Hij wist dat ze onder de indruk zou zijn, ook al zou ze net doen alsof ze het verschrikkelijk vond. Hij voelde wel dat hij zijn vaders goedkeuring had en al keurde zijn moeder het ook goed, ze zou het toch niet toegeven. 'Zoya is een gravin, mamma. Ze is alleen te bescheiden om haar titel te gebruiken.'

'Een gravin van wat?' vroeg zijn moeder en Zoya lachte dit keer hartelijk.

'Van helemaal niets meer. U heeft volkomen gelijk. Dat is allemaal afgelopen.' De revolutie was negentien jaar geleden en hoewel het niet was vergeten, leek het deel uit te maken van een ander deel van haar leven.

Er heerste een lange stilte en Simon vroeg zich af hoe hij op een fatsoenlijke manier met Zoya weg kon komen, toen zijn moeder op treurige toon zei, alsof ze de hemel mocht weten wat voor goden aanriep: 'Het is zonde dat ze niet joods is.' Simon glimlachte. Sofia zou op geen andere manier kunnen zeggen dat ze haar aardig vond. 'Zou ze zich bekeren?' vroeg ze scherp aan Simon, alsof Zoya niet in de kamer aanwezig was en toen Zoya verschrikt keek, gaf Simon antwoord voor haar.

'Natuurlijk niet, mamma. Waarom zou ze?'

Zijn vader bood haar nog een glas wijn aan en Simon streelde haar hand. Zijn moeder keek met onverholen interesse naar Zoya.

'Simon zegt dat je kinderen hebt.' Het was meer een beschuldiging dan een vraag, maar Zoya glimlachte. Ze was altijd trots op hen.

'Ja, ik heb twee kinderen.'

'Je bent gescheiden.'

Simon kreunde inwendig terwijl Zoya tegen Sofia glimlachte. 'Nee, ik ben weduwe. Mijn echtgenoot is zeven jaar geleden gestorven aan een hartaanval.' Ze besloot het zo te zeggen, zodat ze niet zou denken dat zij hem had vermoord.

'Dat is jammer. Hoe oud zijn ze?'

'Mijn zoon Nikolaj is bijna vijftien en Alexandra is elf.' Sofia knikte en leek voor de verandering een keertje tevreden. Simon nam de gelegenheid waar om op te staan en te zeggen dat ze moesten gaan. Zoya stond ook op en bedankte voor het diner.

'Het was leuk om je te ontmoeten,' zei Sofia met tegenzin terwijl haar echtgenoot glimlachte. Hij had de hele avond nauwelijks een woord gezegd, behalve af en toe op zachte toon tegen Simon. Hij was een verlegen man die een halve eeuw had doorgebracht in de schaduw van de praatgrage Sofia. 'Kom gauw weer eens langs,' zei ze beleefd toen Zoya haar een hand gaf en nogmaals in haar aristocratische Russisch bedankte. En Simon wist dat ze hem de volgende dag zou opbellen en hem dan onomwonden de waarheid zou zeggen.

Hij bracht Zoya naar de Cadillac die beneden geparkeerd stond en met een zucht van verlichting ging hij achter het stuur zitten. Hij keek de vrouw van wie hij hield gekweld aan.

'Het spijt me. Ik had je niet hier mee naar toe moeten nemen.'

Zoya lachte om zijn gezicht. 'Doe niet zo gek.' Ze boog zich voorover en kuste hem. 'Mijn moeder zou nog veel erger geweest zijn. Wees liever blij dat je haar niet onder ogen hoeft te komen.'

'Ik schaam me dood voor de vragen die ze stelde en dan vraagt ze zich nog af waarom ik nooit iemand mee naar huis neem. Ik zou wel gek zijn! Mesjogge!' voegde hij er in het Jiddisch aan toe en wees op zijn voorhoofd om het Zoya duidelijk te maken. Ze lachte en hij reed langzaam naar haar huis.

'Luister, wacht maar tot Sasja begint met je het leven zuur te maken. Ze is tot nu toe een engel geweest.'

'Dan staan we gelijk. Ik beloof je dat ik het je nooit meer zal aandoen.'

'Jawel, dat doe je wel en het kan me niet schelen. Ik was alleen zo bang dat ze me vragen over de tsaar zou gaan stellen. Ik wilde niet tegen haar liegen, maar ik stond ook niet bepaald te trappelen om de waarheid te vertellen.' Ze glimlachte. 'Ik ben wel blij dat we geen Romanovs zijn. Dat zou ze niet overleefd hebben.' Hij lachte even en nam haar mee naar de Copacabana om even bij te komen en wat champagne te drinken. Voor Simon was het een zware avond geweest. Maar Zoya vond dat het allemaal redelijk was verlopen. Ze had het zich erger voorgesteld en Simon schrok daarvan.

'Had het dan nog erger kunnen zijn?'

'Ze had me eruit kunnen zetten. Op een goed moment dacht ik dat ze dat ook zou doen.'

'Dat zou ze niet durven. Ze is niet zo slecht als ze eruit ziet.' Hij glimlachte schaapachtig. 'En ze kan heerlijke kippesoep maken.'

'Ik zal haar eens vragen om me dat dan te leren.' En toen herinnerde Zoya zich plotseling iets wat ze zich had afgevraagd. 'Moeten wij ook koosjer eten?' Toen ze dat vroeg kwam hij niet meer bij van het lachen. 'Nou, moeten we dat of niet?'

'Mijn moeder zou het heerlijk vinden als we het deden, maar laat ik je vertellen, liefje, dat ik dan zou weigeren om thuis te eten. Maak je daar maar geen zorgen over. Goed? Beloofd?' Hij boog zich voorover en kuste haar op het moment dat de band zijn lievelingsnummer begon te spelen. Het was I've got you under my skin van Cole Porter. 'Wilt u dansen, mevrouw Andrews, of zal ik je gravin Ossoepov noemen?'

'Wat dacht je van Zoya?' lachte ze en liep achter hem aan dansvloer op.

'Wat dacht je van Zoya Hirsch? Hoe klinkt dat?'

Ze glimlachte tegen hem terwijl ze dansten en ze lachten beiden en dachten weer aan hetzelfde. Het was beslist een vreemde naam voor een nichtje van de tsaar.

40

Ze konden het tot juni voor de kinderen geheim houden. Toen liep Sasja op een dag de keuken in terwijl ze elkaar net hartstochtelijk stonden te kussen. Ze staarde hen met zwijgende afschuw aan, rende weg en sloot zichzelf in haar kamer op. Ze wilde er tot na het eten niet meer uitkomen en pas toen Nikolaj dreigde de deur in te trappen als ze er niet uitkwam en zich als een normaal mens zou gaan gedragen, kwam ze te voorschijn. Hij mocht Simon graag en hij hoopte dat het hem ernst was met zijn moeder. Simon was altijd aardig tegen hen allemaal, nam hen op zondagmiddagen mee voor autoritjes, nam hen als het even mogelijk was mee uit eten en bracht attente cadeautjes mee. Hij haalde Nikolaj meer dan eens in zijn Cadillac van school op en hij had een radio voor de kinderen meegebracht waar ze dol op waren.

'Gedraag je toch!' waarschuwde Nikolaj haar nijdig. 'En ga je excuses aan mamma aanbieden.'

'Nee.' Ze stond hem in de keuken te kussen.'

'Nou en? Ze vindt hem aardig.'

'Maar niet zo... het was walgelijk!'

'Jij bent walgelijk. Nou, ga zeggen dat het je spijt.' Ze verdween naar de zitkamer en weigerde om Simon aan te kijken. Toen hij die avond was vertrokken, vertelde Zoya het haar eindelijk.

'Ik houd heel veel van hem, Sasja.' Het meisje begon te huilen en Nikolaj stond in de deuropening te luisteren.

'En pappa dan? Hield je niet van hem?'

'Natuurlijk wel... maar lieverd, hij is er niet meer. Hij is er al heel lang niet meer. Het zou best fijn kunnen zijn iemand bij ons te hebben die van ons houdt. Simon houdt heel veel van jou en Nikolaj.'

'En ik vind hem ook aardig.' Nikolaj verdedigde Simon trouw en dat roerde Zoya. 'Gaan jullie trouwen?' vroeg hij haar vriendelijk. Ze keek van de een naar de ander en knikte. Sasja werd opnieuw hysterisch.

'Ik haat je! Je verpest mijn hele leven!'

'Waarom, Sasja?' Ze raakte behoorlijk van streek door deze reactie.

'Vind je hem niet aardig? Hij is zo'n aardige man en hij zal zo goed voor ons zijn.' Ze probeerde haar in haar armen te trekken, maar het opgewonden kind liet het niet toe.

'Ik haat jullie allebei!' jammerde Sasja. Ze wist eigenlijk niet precies waarom ze dat zei, behalve misschien om haar moeder van streek te brengen. Maar Nikolaj werd meteen nijdig en sprong op het huilende figuurtje af.

'Als je daar geen excuses voor vraagt, kun je een dreun krijgen.'

'Schei uit! Allebei! Dit is niet de manier om een nieuw leven te beginnen.'

'Wanneer gaan jullie trouwen?' Sasja was lang genoeg opgehouden met huilen om het te vragen.

'Dat weten we nog niet. We wilden er nog even mee wachten.'

'Waarom doen jullie het niet deze zomer en dan kunnen we met zijn allen op vakantie?' stelde Nikolaj voor en Zoya glimlachte. Ze vond het een goed idee en ze wist dat Simon dat ook zou vinden, maar het vooruitzicht bleek Sasja duidelijk niet aan te spreken.

'Ik ga nergens naar toe met jullie.'

'O jawel, we stoppen je gewoon in een koffer en we gaan weg. Op die manier hoeven we tenminste ook niet naar je te luisteren.'

Ze richtte haar woede toen met een gekwelde blik op haar broer. 'Ik haat je! Ik ga nergens naar toe met hen,' snufte ze hardop en keek haar moeder dreigend aan, maar Nikolaj had haar door en hij keek haar beschuldigend aan.

'Weet je wat jij bent? Jij bent gewoon jaloers! Je bent jaloers op mamma en Simon.'

'Nietwaar!'

'Welwaar!' Ze bleven schreeuwen en Zoya twijfelde eraan of er ooit nog vrede zou komen, maar toen ze het de volgende dag aan Simon vertelde was Sasja al wat gekalmeerd, hoewel ze absoluut niet met haar broer sprak.

'Ik vind het een goed idee van Nick,' zei hij sympathiek. Hij wist hoe moeilijk Sasja het Zoya soms kon maken. Hij kon goed met haar overweg, maar ze was bijzonder veeleisend ten opzichte van haar moeder, eiste al haar aandacht, al haar tijd, nieuwe jurken, nieuwe kleren en ze probeerde altijd uit hoever ze kon gaan. 'Waarom trouwen we niet in juli? Dan kunnen we met de kinderen naar Sun Valley gaan.'

'Vind je het niet erg om hen op onze huwelijksreis mee te nemen?' Ze stond er versteld van dat hij haar kinderen zo als zijn eigen accepteerde en ze was diep geroerd.

'Natuurlijk niet. Zou je dat leuk vinden?'

'Ik zou het heerlijk vinden.'

'Afgesproken dan,' zei hij en kuste haar voor hij naar de kalender keek. 'Wat dacht je van de twaalfde juli als trouwdag?' Hij straalde toen ze haar armen om zijn middel sloeg. Ze was in lange tijd niet zo gelukkig geweest. En het wachten was toch moeilijker geweest dan ze had verwacht. Ze wilde nu bij hem horen, voor de rest van haar leven.

'Wat zal je moeder zeggen?'

Hij dacht daar even over na en glimlachte toen. 'We laten haar met Sasja praten. Ze zijn voor elkaar gemaakt.' Zoya lachte en hij kuste haar.

41

Op twaalf juli 1936 werd het huwelijk tussen Simon Isjmael Hirsch en Zoya Alexandra Eugenia Ossoepov Andrews voltrokken in de tuin van het mooie huis van Axelle. Het lag in East Forty-Ninth Street en was gebouwd van bruinrode zandsteen.

De bruid had een crèmekleurig mantelpakje van Norell aan en droeg een bijpassend hoedje en een ivoorkleurig sluiertje. Ze keek naar haar echtgenoot op en glimlachte toen hij haar kuste. Zijn moeder had verkozen niet te komen, want ze wilde goed duidelijk maken dat ze het niet goedkeurde dat Zoya niet joods was. Maar zijn vader was er wel en twee meisjes uit de zaak. Er waren ook een paar vrienden bij en natuurlijk waren Zoya's kinderen aanwezig. Nikolaj was getuige en Sasja stond nors naast hen te kijken. Als Zoya het gewild had, had het huwelijk veel grootser geweest kunnen zijn en haar belangrijkste klanten, zoals Barbara Hutton en Doris Duke waren dolgraag gekomen, maar hoewel Zoya hen goed kende, was ze niet werkelijk met hen bevriend. Ze maakten deel uit van een ander deel van haar leven en ze wilde haar huwelijk tot haar eigen kring beperkt hóuden. De butler van Axelle schonk champagne en om vier uur reed Simon hen terug naar Zoya's flat. Ze hadden besloten om daar tot na hun huwelijksreis te blijven. Daarna zouden ze naar een grotere woning uitkijken. Maar eerst gingen ze drie weken naar Sun Valley. Het was dat jaar voor het eerst geopend en ze gingen van Pennsylvania Station tot Idaho met de trein. Simon had spelletjes voor de kinderen meegenomen en tegen de tijd dat ze in Chicago aankwamen, was zelfs Sasja opgewonden. Ze overnachtten in Blackstone en zetten de volgende dag hun reis voort. Toen ze Ketcham bereikten waren ze allemaal in een prima humeur. Vooral Simon en Zoya die een nacht van ongebreidelde hartstocht achter de rug hadden. De fysieke verhouding die ze samen hadden was iets wat geen van beiden ooit eerder had gekend en het bracht hen nog nader tot elkaar.

Het was pas drie maanden geleden dat ze elkaar hadden ontmoet, maar ze had het gevoel alsof ze Simon al haar leven lang kende. Hij leerde Nikolaj vissen en ze gingen iedere dag zwemmen. En aan het eind van de maand kwamen ze bruin en gezond en gelukkig terug in Zoya's flat. En pas toen drong de werkelijkheid van het geheel goed tot Zoya door. Op hun eerste dag terug zat ze naar Simon te kijken die zich stond te scheren en ze voelde een golf van geluk over zich heen spoelen terwijl ze keek hoe hij zijn gezicht inzeepte. Ze moest lachen toen ze zijn gladde huid aanraakte en kuste hem.

'Wat is er zo grappig?' Hij draaide zich met een glimlach om en ze schudde haar hoofd.

'Nee, het lijkt alleen plotseling zo echt.'

'Het is ook echt.' Hij boog zich voorover, kuste haar en smeerde haar vol zeep. Ze lachte erom en hij kuste haar weer en even later deden ze de slaapkamer op slot en gingen weer met elkaar naar bed voor ze allebei naar hun werk gingen. De dagen leken wel voorbij te vliegen. Drie weken na hun terugkomst vonden ze een flat op de hoek van Park Avenue en Sixty-Eighth Street die naar hun zin was. Er waren grote ruime kamers en hun slaapkamer lag tegenover de kinderslaapkamers. Nikolaj had een grote gezellige kamer en Sasja wilde absoluut dat haar kamer donkerrood geschilderd zou worden.

'Dat heb ik ook gehad als klein meisje... toen ik ongeveer jouw leeftijd had.' Ze vertelde haar toen over het beeldige lila boudoir van Alix. Terwijl ze het beschreef kwamen de herinneringen weer boven en Sasja luisterde gespannen toe.

Er stond een foto van Clayton in de kamer van Nikolaj en hij zette er een leuke foto van Simon naast. De twee mannen van de familie maakten vaak urenlange wandelingen. Op een dag, een week nadat ze waren verhuisd, kwam Simon thuis van zijn werk en hij had een jonge cocker spaniel bij zich.

'Kijk eens, mamma,' riep Nikolaj opgewonden, 'hij lijkt precies op Sava!' Ze was verbaasd dat hij zich haar nog herinnerde. Sasja zat een dag te mokken omdat het geen Russische wolfshond was. Ze waren nog steeds in de mode, hoewel niet meer zo erg als aan het eind van de jaren twintig. Maar het was een lieve hond en ze noemden hem Jamie. Hun leven leek ideaal toen ze zich in het nieuwe huis vestigden. Er was zelfs een logeerkamer naast de bibliotheek en Simon plaagde haar dat die voor hun eerste baby zou worden. Maar Zoya schudde haar hoofd en lachte.

'Ik heb mijn baby's lang geleden gehad, Simon. Daar ben ik te oud voor.' Met zevenendertig jaar had ze de leeftijd gehad om nog meer kinderen te willen hebben. 'Vandaag of morgen word ik grootmoeder,' lachte ze en hij schudde zijn hoofd.

'Heb je al een stok nodig, oma?' Hij sloeg zijn arm om haar schouders terwijl ze in hun slaapkamer zaten en tot diep in de nacht praatten, net zoals ze dat vroeger ook met Clayton had gedaan. Maar het leven met Simon was heel anders. Ze hadden gezamenlijke interesses, dezelfde vrienden, ze waren volwassen mensen die samen sterk geworden waren. Ze was nauwelijks meer dan een kind geweest toen Clayton haar uit het ellendige leven in Parijs in 1919 had gered en naar New York had gehaald. Dit was heel anders, dacht Zoya bij zichzelf toen ze naar haar werk ging en van haar laatste dagen bij Axelle genoot. Op de laatste dag keek ze haar vriendin verdrietig aan.

'Wat moet ik nu gaan doen?' Ze zat somber aan haar Louis XV-bureau en keek naar Axelle terwijl ze thee zaten te drinken. 'Wat moet ik met mijn dagen doen?'

De oudere vrouw lachte. 'Waarom ga je niet naar huis om een baby te krijgen?'

Zoya schudde haar hoofd en wilde dat ze kon blijven, maar Simon wilde dat ze de vrijheid zou hebben die ze al die jaren niet had gehad. Ze had zeven jaar gewerkt en er was geen enkele noodzaak om dat nu te blijven doen. Ze kon van haar kinderen genieten, van haar echtgenoot, hun huis en zichzelf verwennen, maar Zoya vond dat het allemaal erg saai klonk zonder de winkel waar ze iedere dag naar toe zou kunnen. 'Je klinkt net als mijn echtgenoot.'

'Hij heeft gelijk.'

'Ik zal me zo vervelen zonder mijn werk.'

'Dat betwijfel ik, liefje.' Maar er stonden tranen in Axelles ogen toen Zoya die middag door Simon werd opgehaald en de twee vrouwen omhelsden elkaar. Zoya beloofde de volgende dag langs te komen en haar mee uit lunchen te nemen.

Simon lachte en waarschuwde de vrouw die hun romance vanaf het begin had aangemoedigd. 'Je zult de deur op slot moeten doen als je haar hier buiten wilt houden. Ik kan haar niet vaak genoeg vertellen dat er daarginds een hele wereld ligt om door haar ontdekt te worden.' Maar tegen oktober merkte ze dat ze geen raad meer wist met haar vrije tijd. Ze ging bijna iedere dag naar Axelle, ging naar musea en haalde Sasja van school af. Ze ging zelfs regelmatig bij Simon op kantoor langs en luisterde enthousiast naar zijn plannen voor zijn zaak. Hij had besloten er een collectie kindermantels aan toe te voegen en hij luisterde graag naar haar raad. En die gaf ze hem ook. Haar aangeboren gevoel voor stijl hielp hem de juiste keuzes te maken bij dingen waar hij anders niet aan zou hebben gedacht.

'Simon, ik mis het allemaal zo,' biechtte ze in december op toen ze een taxi van de schouwburg naar huis namen. Hij had haar meegenomen naar de opening van het stuk You Can 't Take It With You met Frank Conlan en Josephine Hull in het Booth Theatre. Het was een gezellige avond geweest, maar ze was rusteloos en verveelde zich. Ze had gemerkt dat ze te lang had gewerkt om het op te kunnen geven en alleen maar thuis te zitten nietsdoen. 'Zal ik weer een tijdje naar Axelle teruggaan?'

Hij dacht er even over na, maar toen ze bij hun huis aankwamen keek hij haar aan. 'Het is soms erg moeilijk om terug te gaan, lieveling. Waarom probeer je niet iets nieuws?'

Maar wat? vroeg zé zichzelf af. Het enige waar ze iets van af wist was dansen en kleding en van dansen was natuurlijk geen sprake meer. Ze lachte bij zichzelf toen ze de flat inliepen en hij draaide zich om en keek haar aan. Ze was zo mooi met haar roomkleurige huid, haar schitterende ogen en haar rode haren. Ze zag er nog steeds uit als een jong meisje en als hij naar haar keek, verlangde hij meteen weer naar haar. Zoals ze daar in een stoel ging zitten en hem lachend aankeek, leek ze nog niet oud genoeg om een zoon van vijftien te hebben. Hij zag er zelf ook knap uit in zijn smoking. Hij had hem tot grote afschuw van zijn moeder in Londen laten maken. 'Je vader had het beter gedaan.'

'Wat is er zo grappig?'

'Ik dacht aan iets geks... ik dacht eraan hoe ik in Fitzhugh's heb gedanst. Het was afschuwelijk, Simon... ik had er zo'n hekel aan.'

'Op de een of andere manier kan ik me jou ook niet voorstellen, schuddend met je achterwerk en zwaaiend met je parels.' Hij lachte om dat beeld, maar hij had ook medelijden met haar. Ze was al die moeilijke jaren zo moedig geweest. Hij vond het alleen jammer dat hij haar toen nog niet gekend had. Hij zou eerder met haar zijn getrouwd en had het haar kunnen besparen. Nu was het niet nodig meer om haar te redden, ze was sterk en in staat zichzelf te redden. Hij kwam bijna in de verleiding haar bij hem in zijn zaak te nemen, maar hij wist dat zijn familie het afschuwelijk zou vinden. Ze hoorde niet op Seventh Avenue. Ze hoorde veel meer thuis in de wereld van de elite en toen kreeg hij plotseling een idee. Hij schonk een glas cognac in voor zichzelf en maakte een fles champagne voor haar open terwijl ze bij de open haard zaten en praatten. 'Waarom open je zelf geen zaak?'

'Net als Axelle?' Ze keek geïnteresseerd, het was een opwindend idee, maar toen dacht ze aan haar vriendin en schudde haar hoofd. 'Dat zou niet eerlijk zijn tegenover Axelle. Ik wil haar niet beconcurreren.' Axelle was te goed voor haar geweest om haar nu te kwetsen, maar Simon had andere ideeën.

'Doe dan iets anders.'

'Zoals?'

'Neem alles, dameskleding, herenkleding, misschien zelfs kinderkleding. Maar alleen het beste en vooral dat, wat je zo goed beheerst. Het geheel... schoenen en tassen en hoeden... leer mensen hoe ze zich moeten kleden en niet alleen die dames die naar Axelle gaan, maar ook anderen, mensen die wel geld hebben, maar niet weten hoe ze zich moeten kleden.' De vrouwen die ze bij Axelle had aangekleed waren absoluut de best geklede van New York, maar de meesten gingen ook regelmatig naar Parijs voor hun kleding, zoals lady Mendl, Doris Duke en Wallis Simpson. 'Je zou klein kunnen beginnen en dan langzamerhand uitbreiden. Je zou zelfs mijn mantels kunnen verkopen.' Hij lachte en ze keek hem peinzend aan terwijl ze haar champagne met kleine slokjes dronk. Ze vond het wel een leuk idee, maar toen stelde ze hem een ernstige vraag.

'Kunnen we het ons wel veroorloven?' Ze wist dat hij goede zaken deed, maar ze had er geen idee van hoeveel kapitaal hij bezat. Dat was iets waar ze het nog nooit over hadden gehad. Ze hadden meer dan genoeg om een comfortabel leven te leiden, maar zijn ouders woonden nog steeds in Houston Street en ze wist dat hij hen zowel als zijn ooms onderhield. Hij keek haar vriendelijk aan en kwam naast haar zitten.

'Misschien wordt het tijd dat we hier eens ernstig over gaan praten.' Ze bloosde en schudde haar hoofd. Ze wilde het niet echt weten. Maar als ze een eigen zaak zou openen zou ze het misschien wel moeten weten. 'Simon, ik wil niet nieuwsgierig lijken. Het is jouw zaak.'

'Nee, schat, het is nu ook de jouwe en hij loopt erg goed. Heel erg goed.' Hij vertelde haar wat ze het vorige jaar voor omzet hadden gehad en ze staarde hem verbaasd aan.

'Echt waar?'

'Nou,' verontschuldigde hij zich, want hij begreep de blik van schrik in haar ogen niet goed, 'we hadden het wel beter kunnen doen als we alle kasjmier uit Engeland hadden besteld. Ik weet niet waarom ik dat niet heb gedaan, dat zal ik het volgende seizoen in ieder geval wel doen,' legde hij uit en ze lachte vriendelijk tegen hem.

'Ben je gek geworden? Ik geloof dat zelfs de Bank of England afgelopen jaar niet zoveel geld in handen heeft gehad. Simon, dat is ongelooflijk! Maar ik dacht... ik bedoel, je ouders...' Dit keer moest hij lachen. 'Mijn moeder is niet weg te branden uit Houston Street. Ze houdt van dat huis.' Al Simons pogingen om hen naar een beter huis te krijgen waren tevergeefs geweest. Zijn moeder was op haar vriendinnen gesteld, op de winkels waar ze haar boodschappen deed en op de buurt zelf. Ze was naar de Lower East Side verhuisd toen ze een generatie tevoren naar New York was gekomen en ze was van plan om daar te sterven. 'Ik denk dat mijn vader wel zou willen verhuizen. Maar mijn moeder geeft hem de kans niet.' De vrouw droeg nog steeds schortjaponnen en was er trots op slechts één 'goede' mantel te hebben. En dat terwijl ze iedere jas bij Axelle kon kopen die ze maar wilde.

'Wat doe je er allemaal mee? Investeer je het?' Ze dacht aan haar overleden echtgenoot en zijn speculaties op de effectenbeurs en de rillingen liepen haar over de rug, maar Simon was een stuk handiger dan Clayton. Hij had een aangeboren gevoel voor zaken en in zijn geval bracht het een heleboel geld op.

'Ik heb een gedeelte geïnvesteerd, hoofdzakelijk in obligaties en ik heb veel teruggesluisd in de zaak. Ik heb verleden jaar ook twee spinnerijen gekocht. Ik denk dat we nu onze eigen stoffen kunnen gaan maken, die zullen beter zijn dan sommige geïmporteerde spullen. Bovendien kan ik de kwaliteit op die manier beter controleren. Beide spinnerijen zijn in Georgia en de arbeid is daar spotgoedkoop. Het zal een paar jaar duren, maar ik denk dat het onze winst behoorlijk positief zal beïnvloeden.' Ze kon het zich niet voorstellen, de winsten waar hij het over had gehad waren al verbazingwekkend. Hij had de zaak in twintig jaar uit het niets opgebouwd. En op veertigjarige leeftijd bezat hij een stevig vermogen. 'Dus, liefje, als jij een eigen zaak wilt openen, ga je gang. Je zult geen mens het brood uit de mond stoten.' Hij dacht er even over terwijl Zoya probeerde te verwerken wat ze het afgelopen half uur had gehoord. 'Ik denk trouwens dat het een verdomd goede investering zal zijn.'

'Simon,' ze zette haar glas neer en keek hem ernstig aan, 'wil je me helpen?'

'Je hebt mijn hulp niet nodig, liefje, behalve misschien om de cheques te tekenen.' Hij boog zich voorover en kuste haar. 'Je weet meer van dit soort zaken dan wie dan ook, je hebt een aangeboren gevoel voor wat goed is en wat niet. Ik had in Parijs naar je moeten luisteren toen je je mening over dat Shocking Pink gaf.' Hij lachte hartelijk, het was een misser geworden, de bestellingen waren eenvoudig niet gekomen. De New Yorkers waren er nog niet klaar voor, behalve dan een handjevol die het regelrecht bij Schiaparelli in Parijs kochten. 'Waar zal ik beginnen?' Haar gedachten gingen razendsnel, plotseling voelde ze zich heel opgewonden.

'Je zou de komende maanden eens naar een goede plaats kunnen uitkijken. En we kunnen in het voorjaar naar Parijs gaan, zodat je daar wat bestellingen kunt plaatsen voor de herfst. Als je nu begint,' hij kneep zijn ogen halfdicht en zat in gedachten te rekenen, 'zou je in september kunnen openen.'

'Dat is verschrikkelijk snel.' Dat was al over negen maanden en er zou nog een heleboel gedaan moeten worden. 'Ik zou het Elsie voor me kunnen laten inrichten, zij heeft een uitstekend gevoel voor wat mensen willen, zelfs als ze dat zelf niet weten.'

Hij glimlachte tegen zijn vrouw en werd zelf ook meegesleept door haar opwinding. 'Je zou het net zo goed zelf kunnen doen.'

'Nee, dat kan ik niet.'

'Het geeft ook niet, je zult er trouwens toch geen tijd voor hebben. Tussen het vinden van de juiste plek, het zoeken naar personeel en een zaak kopen, zul je genoeg te doen hebben. Dan is de inrichting toch te veel voor je. Laat me even denken... ik zal eens met wat mensen die ik ken praten over een plek.'

'Meen je dat?' In haar ogen danste een groen vuurtje. 'Denk je echt dat ik het maar moest doen?'

'Jazeker. Probeer het maar. Als het niet werkt, sluiten we de zaak en dan hebben we een jaar een verliespost. Dat geeft niet.' En ze wist nu dat ze het zich konden veroorloven.

De daaropvolgende drie weken praatte ze nergens anders over en toen ze hem op het Russisch kerstfeest meenam naar de mis, zat ze bijna de hele dienst tegen hem te fluisteren. Een van zijn vrienden in onroerend goed had de perfecte plek gevonden dacht hij en ze kon nauwelijks wachten om te gaan kijken.

'Je moeder zou flauwvallen als ze je hier uit zag komen,' lachte ze en ze keek hem gelukkig aan. De dienst had haar dit keer niet eens verdrietig gemaakt, ze was veel te opgewonden over wat ze gingen proberen op te zetten.

Ze had Serge Obolenski na maanden weer eens gezien en hij had beleefd gebogen toen ze hem aan Simon had voorgesteld, in het Engels voor Simon, en toen was ze in haar keurige Russisch overgegaan.

'Ik ben verbaasd dat je niet met hem bent getrouwd,' zei Simon een beetje timide en probeerde het feit te verbergen dat hij jaloers was, maar Zoya keek hem aan en lachte terwijl ze in de groene Cadillac naar huis reden.

'Serge heeft me nooit geïnteresseerd, liefste. Hij is trouwens veel te verstandig om met arme oude Russische adel te huwen. Hij is veel meer op de Amerikaanse upper-class gesteld.' Simon boog zich naar voren, kuste haar en trok haar dichter naar zich toe op de voorbank. 'Hij weet niet wat hij mist.'

De volgende dag nam Zoya Axelle mee uit lunchen en sprak enthousiast over haar plannen. Ze had het Axelle van het begin af aan verteld en had haar een beetje zenuwachtig verteld dat ze niet direct met haar wilde concurreren.

'Waarom niet?' Haar vriendin had haar verbaasd aangekeken. 'Chanel beconcurreert Dior toch ook? En Elsa speelt ze allemaal tegen elkaar uit! Doe niet zo gek. Het zal prima voor de zaken zijn.' Zo had Zoya het nog niet bekeken en ze was opgelucht dat Axelle er geen bezwaren tegen had.

En toen ze de plek zag die Simons vriend had gevonden, werd ze er op slag verliefd op. Het was perfect. Het was vroeger een restaurant geweest op Fifty-Fourth en Fifth en het was maar drie straten bij Axelle vandaan. Het zag er verschrikkelijk uit, maar toen ze het eens goed bekeek, wist ze dat het precies was wat ze wilde en wat nog beter was, de verdieping erboven stond ook leeg.

'Neem ze allebei,' raadde Simon haar aan.

'Denk je niet dat het te groot wordt?' Het was enorm, daarom had het kleine restaurant het ook niet kunnen bolwerken. Het was te groot voor hun kleine klantenkring geweest, maar Simon schudde zijn hoofd met zijn aangeboren zakengevoel.

'Je kunt de dameskleding beneden doen en de herenkleding boven en als het werkt,' hij knipoogde tegen zijn vriend, 'kunnen we het hele gebouw kopen. Trouwens, misschien zouden we dat toch wel kunnen doen, voordat ze het in de gaten krijgen en de huur optrekken.' Hij had een paar snelle berekeningen in een zakboekje gemaakt en knikte toen. 'Ga je gang, Zoya. Koop het.'

'Koop het?' Ze stikte bijna in de woorden. 'Wat moet ik met die andere drie verdiepingen?'

'Verhuren. Op jaarbasis. Als de zaak een succes is, kun je ieder jaar een verdieping erbij nemen. Misschien ben je op een dag heel blij dat je vijf verdiepingen hebt.'

'Simon, dit is gekkenwerk!' Maar ze was zo opgewonden dat ze het nauwelijks langer kon verdragen. Ze had nooit over een eigen zaak gedacht en plotseling zat ze er midden in. Ze huurden architecten en Elsie de Wolfe en binnen een paar weken was ze begraven onder blauwdrukken, rekeningen en tekeningen, door de hele bibliotheek lagen monsters van marmer, stoffen en houtlak voor sommige panelen. Het hele huis stond op zijn kop terwijl ze haar plannen maakte en uiteindelijk gaf Simon haar een bureau in zijn kantoor en een eigen secretaresse om alle details voor haar af te handelen. Cholly Knickerbocker haalde het zelfs in zijn rubriek aan en er stond een artikel over in de New York Times. 'Kijk uit, New York!' zei het artikel. 'Toen Zoya Ossoepov, de ex-gravin van Axelle, en Simon Hirsch met zijn imperium op Seventh Avenue, afgelopen juli in het huwelijk traden, is er misschien wel iets groots geboren!' En die woorden zouden een voorspelling blijken.

In maart gingen ze samen op de Normandie naar Parijs om voor Simon inkopen te doen en wat essentiële kleding voor Zoya's eerste collectie uit te zoeken. Dit keer nam ze alle dingen die ze mooi vond, zonder er eerst met Axelle over te hoeven praten. Ze had nog nooit in haar leven zoveel plezier gehad als toen ze met hem winkelde en Simon gaf haar de vrije hand, ze kon kopen wat ze wilde. Ze logeerden in het George V-hotel en genoten van de schaarse momenten die ze voor zichzelf hadden. Dan was het net alsof ze op huwelijksreis waren. Een maand later waren ze weer in New York terug. Gelukkig en uitgerust en heel erg verliefd. Hun thuiskomst werd alleen bedorven door het nieuws dat Sasja van school was gestuurd. Op twaalfjarige leeftijd was ze een ware verschrikking geworden.

'Hoe is dat gebeurd, Sasja?' Ze sprak het kind rustig toe die eerste avond na thuiskomst. Nikolaj was hen net als het jaar te voren van boord komen afhalen. Maar dit keer was hij met de nieuwe Duesenberg gekomen die Simon had besteld voor ze het afgelopen jaar de produktie ervan hadden stilgezet. Nikolaj was wild enthousiast geweest dat ze er weer waren en had Zoya het nieuws over zijn zusje verteld. Ze had lippenstift en nagellak naar school opgehad en ze was betrapt toen ze een van de leraren stond te kussen. Hij was op staande voet ontslagen en Sasja was van school gestuurd zonder ook maar een schijn van kans te hebben om ooit weer terug te mogen komen. 'Waarom?' vroeg Zoya haar weer. 'Waarom heb je dat gedaan?'

'Ik verveelde me.' Sasja haalde haar schouders op. 'En het is stom om naar een meisjesschool te gaan.' Simon had het schoolgeld voor het Marymount voor haar betaald en Zoya was heel blij geweest dat ze naar een betere school had kunnen gaan dan Zoya voor haar had kunnen betalen. Nikolaj was op het Trinity gebleven, net als voor hun huwelijk en hij had het daar erg naar zijn zin. Hij had nog twee jaar voor de boeg, voor hij naar Princeton zou gaan, net als zijn vader had gedaan. Sasja had het zes maanden op Marymount uitgehouden, nu was ze eruit gesmeten en ze vond het niet eens erg. Er waren maar twee manlijke onderwijzers op de hele school geweest, de muziekleraar en de dansleraar, de rest bestond uit nonnen en zelfs op die manier zag Sasja nog kans om problemen te scheppen! Zoya vroeg zich af of het misschien Sasja's manier was om haar te straffen voor het feit dat ze zo lang waren weggeweest en omdat ze zo opgewonden was over de nieuw te openen zaak. Dit kwam nu pas voor het eerst bij haar op, maar het was nu te laat. Ze had reeds voor haar vertrek haar Amerikaanse collectie besteld en nu had ze de rest inmiddels in Parijs gekocht en betaald. Ze moest openen, of ze wilde of niet. En het was de slechtste tijd die Sasja had kunnen uitkiezen om problemen te maken. Maar Sasja was niet het enige probleem op dit moment.

'Schaam je je niet?' vroeg Zoya. 'Denk eens hoe aardig het van Simon was om je daar naar toe te laten gaan.' Maar het meisje haalde alleen haar schouders op en Zoya merkte dat ze niet tot haar kon doordringen. Ze liep terug naar hun slaapkamer waar Simon bezig was uit te pakken. 'Het spijt me, Simon. Het is zo verschrikkelijk ondankbaar van haar om dit te doen.'

'Wat zei ze?' Simon draaide zich met een bezorgde blik in zijn ogen naar zijn vrouw. Er was iets in Sasja dat hem al een paar maanden dwars zat. Ze keek hem soms zo hongerig aan, op een manier die een minder fatsoenlijke man het idee zou geven om haar als een vrouw en niet als een kind te behandelen, maar hij had er tegen Zoya nooit iets over gezegd. Hij ging gewoon door Sasja als een klein meisje te behandelen en dat vuurde haar alleen maar aan. Maar ze was tenslotte nog maar twaalf en ongelooflijk mooi. Ze had de ijzige schoonheid van haar Duitse grootmoeder en het Russische vuur van haar moeder. Een gevaarlijke combinatie. 'Is ze van streek?' vroeg hij.

Zoya schudde verbijsterd haar hoofd. 'Was ze dat maar.' Ze toonde niet het minste berouw.

'Wat ga je nu doen?'

'Naar een andere school zoeken, denk ik. Maar het is wel een beetje laat in het jaar, ben ik bang.' Het was midden april. 'Ik kan haar tot de herfst thuis les laten geven, maar ik ben er niet zo van overtuigd dat dat wel goed voor haar is.'

Maar Simon vond het een goed idee. 'Misschien zou je dat toch moeten doen, tijdelijk. Dan wordt er een beetje van de druk van haar afgenomen.' Zolang de onderwijzer een vrouw was, tenminste. Maar de enige die Zoya kon vinden was een zenuwachtige jongeman die haar verzekerde dat hij Sasja wel aan kon. Hij bleef precies een maand en vluchtte toen verbijsterd, zonder Zoya uit te leggen dat Sasja hem de vorige dag in een nachtjapon die duidelijk van haar moeder was, had begroet en daarna had verteld dat ze door hem gekust wilde worden.

'Je bent een akelig nest,' beschuldigde Nikolaj haar dag en nacht. Met zijn bijna zestien jaar had hij aanmerkelijk meer in de gaten dan zijn moeder. En ze vocht als een kat met Nikolaj. Als ze nijdig op hem was krabde ze zijn hele gezicht open. Zelfs Simon maakte zich zorgen over haar, maar net toen ze bijna de hoop hadden opgegeven, werd ze opeens weer onderdanig en uitermate charmant.

Met de zaak liep alles naar wens en in juli zag het ernaaruit dat ze in september zouden kunnen openen. Ze vierden hun trouwdag in een zomerhuisje op Long Island, twee dagen nadat Amelia Earhart boven de Stille Oceaan was verdwenen. Nikolaj werd hevig door haar geboeid en hij vertelde Simon onder geheimhouding dat hij later wilde leren vliegen. Charles Lindbergh was van kind af aan zijn idool geweest. En de Hindenburg, de zeppelin die begin mei boven New Jersey explodeerde boeide hem ook geweldig. Gelukkig had Zoya bezwaren gehad toen hij had geprobeerd om haar en Simon te overreden daarmee naar Europa te reizen, maar ze hadden trouwens toch per schip willen gaan, als herinnering aan hun oversteek van het jaar tevoren op de Queen Mary.

'Nou, mevrouw Hirsch, wat vindt u ervan?' Simon stond begin september bij de schoenen van de damesafdeling in haar nieuwe zaak. 'Is dit zoals je het wilde?'

Tranen sprongen in haar ogen toen ze in stille verbazing om zich heen keek. Elsie de Wolfe had met zachtgrijze zijde en roze marmeren vloeren een sfeer van schoonheid en stijl weten te creëren. Er scheen een zacht licht en overal stonden zijden kunstbloemen op schitterende Louis XV-tafels. 'Het lijkt wel een paleis!'

'Niet minder dan je verdient, liefje.' Hij kuste haar en die avond vierden ze het met champagne. De zaak zou de volgende week geopend worden met een schitterend feest dat door de hele upper ten van New York zou worden bijgewoond. Zoya had haar eigen jurk voor de opening bij Axelle gekocht en beide vrouwen moesten er hartelijk om lachen.

'Dit is goed voor de zaken! Ik zal in mijn volgende advertentie erbij vermelden dat gravin Zoya hier haar boodschappen doet!' De beide vrouwen waren dikke vriendinnen geworden en ze wisten dat daar niets tussen kon komen.

Zoya en Simon hadden lang nagedacht over een naam voor haar zaak en eindelijk had Simon het gevonden. 'Ik heb het,' had hij grinnikend gezegd.

'Ik ook.' Zoya glimlachte trots. 'Hirsch & Co.'

'Nee,' steunde hij bij het horen van zo'n onromantische naam. 'Ik begrijp niet waarom ik er niet eerder op ben gekomen. "Gravin Zoya".' Eerst vond ze het te opschepperig klinken, maar hij had haar uiteindelijk overtuigd. Het was wat de mensen wilden, het mysterie van de aristocratie, een titel te hebben, ook al moest je hem kopen, of in dit geval, de kleding kopen die een gravin voor hen had uitgezocht. Er kwam geen einde aan de verhalen in de artikelen in de krant over 'Gravin Zoya' en voor het eerst in jaren ging Zoya naar de feesten waar ze voor werd uitgenodigd. Ze werden voorgesteld als gravin Zoya en haar echtgenoot, meneer Hirsch, en overal zwermden de mensen om haar heen. En ze zag er altijd tot in de puntjes verzorgd uit in haar eenvoudige japonnetjes van Chanel of madame Grès, of Lanvin. De mensen konden nauwelijks wachten om de zaak te zien en de vrouwen waren ervan overtuigd dat ze er dan net zo zouden uitzien als Zoya.

'Je hebt het voor elkaar, joh,' fluisterde Simon haar toe op de avond van de opening. De zaak stond vol met iedereen die ook maar iets in New York te betekenen had. Axelle had haar een bijna twee meter hoge boom met kleine witte philanopsis-orchideeën gestuurd. 'Bonne chance, mon amie, affectueusement, Axelle' had er op het kaartje gestaan dat Zoya met tranen in haar ogen had gelezen. Toen had ze Simon verliefd aangekeken.

'Het was allemaal jouw idee.'

'Het is onze droom.' Hij glimlachte, in zekere zin was het hun baby. Zelfs haar kinderen waren aanwezig, Sasja in een prachtige witkanten jurk die een ingetogen indruk maakte en deed denken aan iets dat de kinderen van de tsaar wel hadden gedragen, of Zoya zelf toen ze nog klein was. Daarom had ze hem ook in Parijs voor haar gekocht. En Nikolaj, zestien jaar nu, zag er bijzonder knap uit in zijn eerste smoking met de manchetknopen die hij van Simon had gekregen. Kleine saffiertjes gevat in wit goud met een randje diamanten er om heen. Ze vormden een knap gezin en de fotografen maakten van iedereen foto's terwijl Zoya telkens weer poseerde met de schitterende dames die haar cliënten zouden worden.

En vanaf die dag was de zaak nooit meer leeg. Dames arriveerden in Cadillacs en Pierce-Arrows en Rollses. Af en toe kwam er een Packard of een Lincoln voorrijden. Henry Ford zelf kwam een bontmantel voor zijn vrouw kopen, ze wilde hoofdzakelijk mantels van Simon hebben. Maar Barbara Hutton bestelde een hermelijnen stola en mevrouw Astor een lange sabelbont. Het lot van 'Gravin Zoya' was tegen het eind van het jaar bezegeld en de verkopen rond Kerstmis waren geweldig. Zelfs de herenafdeling op de mooi ingerichte eerste etage deed het goed. De mannen deden hun boodschappen in met houten panelen betimmerde kamers met mooie open haarden terwijl hun echtgenotes beneden in de paskamers bekleed met grijze zijde fortuinen uitgaven. Het was grootser dan Zoya ooit had durven dromen en op Park Avenue dronken de Hirsches elkaar op oudejaarsavond gelukkig toe met champagne.

'Op ons.' Zoya tilde haar glas op. Ze had een zwart fluwelen avondjurk van Dior aan.

Maar Simon glimlachte alleen even en tilde zijn glas nog een keertje op. 'Op Gravin Zoya!'

42

Tegen het einde van het volgende jaar moest Zoya nog een verdieping openen en Simons aankoop van het gebouw bleek heel verstandig te zijn geweest. De herenafdeling verhuisde naar boven en op de eerste verdieping verkocht ze nu bontmantels en de meest exclusieve avondjaponnen en er was een klein boetiekje voor kinderen van haar cliënten. Kleine meisjes werden nu meegenomen om feestjurken en hun eerste avondjurk te kopen. Ze verkocht zelfs doopjurken, vaak Franse en allemaal even mooi als die welke ze vroeger in het keizerlijke Rusland had gezien.

Haar eigen dochter kwam graag in de zaak en haalde er net zo veel jurken uit als ze maar wilde, maar ten slotte stak Zoya hier toch een stokje voor. Ze had een onverzadigbare voorliefde voor dure kleren en Zoya wilde haar niet overmatig verwennen.

'Waarom niet?' mopperde Sasja de eerste keer nijdig toen Zoya haar vertelde dat ze niet maar kon gaan winkelen wanneer ze daar zin in had.

'Omdat je meer dan genoeg leuke dingen in je kast Hebt hangen en sommige zijn je al te klein geworden voor je ooit de kans hebt gehad om ze te dragen.' Ze was dertien, lang en mager, net als Natalja. Ze was al bijna een hoofd groter dan haar moeder. Nikolaj was zeventien en keek op hen beiden neer. Hij zat nu in zijn laatste jaar voor hij naar Princeton zou gaan.

'Ik wilde dat ik net als jij in zaken kon gaan,' had hij meer dan eens bewonderend tegen Simon gezegd. Simon was erg aardig voor hen alle drie en Nikolaj adoreerde hem.

'Op een dag gebeurt dat ook wel, jongen. Je moet niet zo'n haast hebben. Als ik de kans had gekregen om naar de universiteit te gaan, zoals jij, zou ik dolgelukkig zijn geweest.'

'Het lijkt soms zo zonde van de tijd,' vond Nikolaj, maar hij wist dat zijn moeder van hem verwachtte dat hij naar Princeton zou gaan. En het was niet zo ver van huis, hij was van plan regelmatig terug te komen. Hij had een druk sociaal leven, maar hij deed ook goed zijn best op school, in tegenstelling tot zijn zusje. Ze was op dertienjarige leeftijd al beeldschoon en ze kon gemakkelijk voor vijf jaar ouder doorgaan.

'Ik wil niet van die babyjurken!' klaagde ze en keek verlangend naar de avondjurken in de zaak. Ze kon nauwelijks wachten om ze te kunnen dragen.

En toen Simon aanbood om haar mee te nemen naar de nieuwe Disney-film Sneeuwwitje en de zeven dwergen was ze diep beledigd.

'Ik ben geen baby meer!'

'Gedraag je dan ook niet zo,' plaagde Nikolaj haar. Maar ze wilde in plaats daarvan de samba en de conga dansen net als Simon en Zoya als ze naar El Morocco gingen. Nikolaj wilde ook graag eens mee, maar Zoya vond hem nog te jong. In plaats daarvan nam Simon hen allemaal mee naar de Twenty One en ze hadden een ernstig gesprek over wat er met de joden in Europa gebeurde. Simon maakte zich grote zorgen over wat Hitler tegen eind 1938 aan het doen was en hij was ervan overtuigd dat er oorlog zou komen. Maar verder maakte niemand in New York zich ergens druk over. Ze gingen naar feesten en recepties en bals en de jurken vlogen Zoya's zaak uit. Ze zat er zelfs over te denken om nog een verdieping te openen, maar het leek te snel. Ze was bang dat de zaken minder goed zouden gaan, maar Simon lachte haar zorgen weg. 'Je moet het gewoon onder ogen zien, schat, je bent een succes! De zaken gaan niet slechter. Als je het eenmaal hebt gemaakt zoals jij dat hebt gedaan, dan gaat het niet meer anders. Je ondersteunt je naam met kwaliteit en stijl. En zolang je iets te verkopen hebt, zullen je klanten blijven komen.' Ze was bang om toe te geven dat hij gelijk had en ze werkte harder dan ooit. Ze werkte zo hard dat ze haar uit de zaak moesten halen toen Sasja vlak voor Kerstmis weer van school was gestuurd. Ze hadden haar naar het Lycée Français gestuurd, een klein schooltje dat door een gedistingeerde Fransman werd geleid die geen onzin accepteerde en hij belde Zoya persoonlijk op om zijn beklag over mademoiselle te doen. Ze nam een taxi naar Ninety-Fifth Street om hem te vragen het kind niet weg te sturen. Blijkbaar had ze gespijbeld en had ze sigaretten staan roken in de beeldige balzaal van het raadhuis.

'U moet haar straffen, madame. En u moet strenge discipline handhaven, anders, madame, ben ik bang dat we er op een dag allemaal spijt van zullen krijgen.' Maar na een lang gesprek met Zoya, besloot hij haar niet van school te sturen. Ze zou na de kerstvakantie op proef mogen blijven. Simon beloofde haar iedere dag naar school te brengen om er zeker van te zijn dat ze daar ook naar toe ging.

'Denk je dat ik eigenlijk elke dag thuis zou moeten zijn als zij uit school komt?' vroeg Zoya die avond aan Simon. Ze voelde zich schuldiger dan ooit over de lange uren die ze in de zaak maakte. 'Ik denk niet dat dat nodig is,' zei Simon eerlijk. Hij was voor het eerst ook boos op Sasja. 'Op bijna veertienjarige leeftijd zou het mogelijk moeten zijn dat ze zich tot zes uur kan gedragen. Tot wij thuiskomen,' voegde hij eraan toe, ook al wist hij dat er dagen waren dat Zoya niet voor ver na zeven uur binnenkwam. Er was altijd zoveel in de zaak te doen, zoveel veranderingen die ze nog wilde nagaan, en speciale bestellingen die ze zelf wilde afhandelen zodat er geen fouten gemaakt konden worden. En een deel van het succes was gebaseerd op het feit dat ze er was voor de cliënten die gravin Zoya zelf wensten. 'Je kunt het niet allemaal zelf doen,' had Simon haar meer dan eens gezegd, maar bij zichzelf dacht ze dat ze dat wel moest, net zoals ze dacht dat ze eigenlijk thuis bij de kinderen zou moeten zijn. Maar Nikolaj was al bijna achttien en Sasja was maar vier jaar jonger - het waren eigenlijk nauwelijks kinderen meer. 'Ze zal zich gewoon moeten gedragen.' En toen hij haar dat die avond vertelde, stormde ze de bibliotheek uit en sloeg haar slaapkamerdeur dicht. Zoya huilde.

'Soms denk ik wel eens dat zij de prijs betaalt voor het leven dat ik vroeger heb geleid.' Ze snoot haar neus in een zakdoek van Simon en keek hem ongelukkig aan. Sasja baarde Zoya grote zorgen en Simon nam haar dat behoorlijk kwalijk. 'Toen ze nog klein was, moest ik altijd werken en nu... lijkt het te laat om het nog goed te maken.'

'Je hoeft niets goed te maken, Zoya. Ze heeft alles wat haar hartje kan begeren, inclusief een moeder die dol op haar is.' Het probleem was dat ze verwend was en hij wilde niet degene zijn die haar dat vertelde. Haar vader had haar als klein kind verwend en Nikolaj en Zoya hadden haar de jaren daarna te veel toegegeven. Zoya had Nikolaj ook te veel toegegeven, maar het resultaat was dat hij alleen maar aardiger en attenter was geworden en de dingen die Simon voor hem deed waardeerde, terwijl Sasja alleen maar meer wilde en bijna dagelijks scènes schopte. Als ze geen nieuwe jurk wilde, dan was het wel een paar nieuwe schoenen, of een reisje ergens heen, of ze zanikte erover door dat ze niet naar St. Moritz gingen of geen buitenhuisje hadden. Maar ondanks het geld dat Simon verdiende hadden hij noch Zoya behoefte aan dergelijke luxes. Ze had het allemaal al eens meegemaakt en wat ze samen met Simon had, was veel belangrijker. Zoya's zorgen over Sasja bedierven haar kerstvakantie bijna en na het Russische kerstfeest zag ze er bepaald ziek uit. Ze was bleek en werkte veel te hard in de zaak, het leek wel alsof ze haar zorgen daar van zich af wilde werken. Om haar een beetje op te vrolijken kondigde Simon aan dat hij haar mee zou nemen naar Sun Valley, om te skiën. Zonder de kinderen. Dit maakte Sasja nog nijdiger. Ze wilde mee en Simon vertelde haar klip en klaar dat dit niet kon. Ze moest in New York blijven en naar school gaan en dus deed ze alles wat ze kon verzinnen om hun vakantie te bederven. Ze belde op en vertelde dat de hond ziek was, maar Nikolaj vertelde de volgende dag dat het gelogen was, ze gooide inkt over een tapijtje in haar kamer en ze spijbelde weer. De school belde erover op. Zoya wilde alleen maar terug naar huis om haar weer in het gareel te krijgen. Maar ze maakte zich zulke zorgen dat ze de hele reis terug in de trein ziek was en toen ze weer in New York waren, stond Simon erop dat ze naar de dokter zou gaan.

'Doe niet zo raar, Simon, ik ben gewoon moe,' snauwde ze tegen hem en dat was eigenlijk niets voor haar.

'Kan me niets schelen. Je ziet er beroerd uit. Zelfs mijn moeder zei gisteren dat ze zich zorgen over je maakte.' Daar moest Zoya om lachen, Sofia Hirsch zeurde gewoonlijk over haar geloof, niet over haar gezondheid. Maar ze beloofde dat ze de volgende week naar de dokter zou gaan, maar ze vond het onzin. Ze wist dat ze alleen maar te hard had gewerkt en dat ze zich nog steeds zorgen over Sasja maakte, hoewel het kind iets gedweeër was geworden nu ze terug waren uit Sun Valley.

Maar Zoya was absoluut niet voorbereid op wat de dokter haar te vertellen had nadat hij haar had onderzocht. 'U bent in verwachting, mevrouw Hirsch,' glimlachte hij haar vriendelijk toe van achter zijn bureau, 'of moet ik u gravin Zoya noemen?'

'Ik ben wat?' Ze staarde hem ongelovig aan. Ze was veertig jaar en ze had absoluut geen behoefte aan een baby, ook al was hij van Simon. Toen ze tweeëneenhalfjaar geleden trouwden waren ze het erover eens geweest dat ze dat niet zouden doen. Ze wist dat Simon het jammer vond, maar nu met de zaak zou het toch ook belachelijk zijn. Het was trouwens belachelijk, dacht ze terwijl ze de arts ongelovig aanstaarde. 'Dat kan toch niet.'

'Het is toch zo.' Hij vroeg haar nog een paar dingen en rekende uit dat de baby rond de eerste september geboren zou worden. 'Zou uw echtgenoot er blij mee zijn?'

'Ik... hij...' Zoya kon nauwelijks spreken en haar ogen stonden vol tranen. Ze beloofde over een maand terug te komen en haastte zich de spreekkamer uit.

Die avond was ze heel stil aan tafel en keek alsof er iemand was overleden. Simon keek haar een paar keer bezorgd aan. Maar hij wachtte tot ze alleen in de bibliotheek waren voor hij vroeg wat de dokter had gezegd. 'Was er iets aan de hand?' Hij wist dat hij het niet zou overleven als haar iets zou overkomen en hij kon aan haar ogen zien dat ze ergens behoorlijk over van streek was.

'Simon...' ze keek hem wanhopig aan, 'ik ben zwanger.'

Hij staarde haar aan en toen rende hij naar haar toe en trok haar met een vreugdekreet in zijn armen. 'O lieverd... o lieverd...! O god, ik houd van je...' Toen ze hem weer aankeek zag ze dat hij tegelijkertijd huilde en lachte en ze durfde hem niet te vertellen dat ze die middag zelfs over een abortus had gedacht. Ze wist dat het gevaarlijk was, maar ze wist ook dat diverse cliënten van haar het hadden ondergaan en het hadden overleefd en ze was veel te oud om nog een baby te krijgen. Niemand kreeg een baby als ze veertig was. Niemand die zij kende althans, niemand die een beetje verstand had. De tranen kwamen weer naar boven en ze keek haar echtgenoot geïrriteerd aan.

'Hoe kun je zo blij zijn? Ik ben veertig, ik ben te oud om nog meer kinderen te krijgen.'

Hij keek bezorgd toen ze begon te huilen. 'Zei de dokter dat?'

'Nee,' zei ze woedend en snoot haar neus, 'hij zei "gefeliciteerd"!' Simon moest lachen en ze liep wanhopig de kamer op en neer. 'Wat moet ik met de zaak? Simon, denk toch eens na. En hoe moet dat met de kinderen?'

'Het zal goed voor hen zijn.' Hij ging geduldig op een stoel zitten en zag eruit alsof hij de hele wereld had overwonnen. 'Nikolaj gaat volgend jaar naar de universiteit en ik denk dat hij het wel leuk voor ons zal vinden. En het zal voor Sasja wel goed zijn, om eens niet meer de baby in huis te zijn. Ze zal zich in ieder geval moeten aanpassen. En de zaak is geen probleem. Je kunt er iedere dag een paar uur naar toe en naderhand heb je natuurlijk een kindermeisje...' Hij zag het helemaal voor zich en Zoya keek hem aan. Ze had zo hard gewerkt en Sasja's buien waren zo wisselvallig, ze kon die baby missen als kiespijn, het zou het hele evenwicht verstoren.

'Een paar uur? Denk je dat ik die zaak in een paar uur kan leiden? Simon, je bent gek!'

'Nee, dat ben ik niet,' zei hij met een rustige glimlach. 'Ik ben gek op mijn vrouw...' Hij straalde en leek wel een schooljongen. Met drieënveertig zou hij vader worden. 'Ik ga vader worden!' Hij keek zo gelukkig dat ze niets meer durfde te zeggen. Ze ging zitten en huilde verder.

'O Simon... hoe kon dat nu gebeuren?'

'Kom hier.' Hij ging naast haar zitten en sloeg zijn arm om haar schouders. 'Ik zal het je uitleggen...'

'Simon, schei uit.'

'Waarom? Je kunt nu toch niet meer zwanger worden.' Hij vond het des te leuker omdat zij altijd zo voorzichtig was geweest, maar het lot deelde de kaarten soms anders uit en hij zou haar daar geen verandering in laten aanbrengen. Ze had al aangeduid dat het nog 'veranderd' kon worden en hij wist wel wat ze bedoelde, maar er was geen' sprake van. Hij was niet van plan om haar haar leven te laten riskeren door de baby te laten aborteren die hij altijd had willen hebben. 'Zoya... lieveling... wees nu eens even rustig en denk eens na. Je kunt net zolang blijven werken als je wilt. Je kunt misschien nog tot de baby komt iedere dag in je kantoortje werken, zolang je maar niet te veel rondrent. En daarna kun je weer terug aan het werk en zal er niets veranderd zijn, behalve dan dat we voor de rest van ons leven een eigen mooie baby zullen hebben. Is dat nu zo verschrikkelijk, lieverd?' Op de manier zoals hij het uitlegde niet en hij was altijd zo goed voor haar kinderen geweest dat ze begreep dat ze hem het recht op een eigen kind niet kon ontzeggen. Ze zuchtte en snoot haar neus weer.

'Als hij groot is, lacht hij me uit, dan denkt hij dat ik zijn grootmoeder ben, in plaats van zijn moeder!'

'Niet als je er zo uitziet als je er nu uitziet, en waarom zou dat veranderen?' Ze was nog steeds heel mooi en zag er bijna kinderlijk uit, ook al was ze veertig. Alleen het feit dat ze een zoon van zeventien had, verraadde haar leeftijd en ze was zo trots op hem dat ze steeds over hem praatte. Maar verder zou geen mens ooit hebben gedacht dat ze meer dan eind twintig was, hooguit begin dertig. 'Ik houd zo veel van je,' verzekerde Simon haar weer. Plotseling verbleekte Zoya bij de gedachte aan Sasja.

'Wat moeten we tegen haar zeggen?'

'De waarheid,' hij glimlachte vriendelijk tegen zijn vrouw, 'dat we een baby krijgen.'

'Ik denk dat ze heel erg van streek zal raken.' Maar dat was te zacht uitgedrukt. Geen van beiden was voorbereid op de wervelstorm die Park Avenue trof toen Zoya haar over de baby vertelde.

'Je bent wat? Dat is het meest walgelijke dat ik ooit heb gehoord.

Wat moet ik mijn vriendinnen in hemelsnaam vertellen? Ze lachen me vierkant uit op school en dat is dan allemaal jouw schuld!' Ze raasde maar door en Zoya keek heel ongelukkig.

'Lieveling, het verandert niets aan mijn liefde voor jou. Begrijp je dat dan niet?' zei ze hulpeloos.

'Dat kan me niets schelen. En ik wil hier niet langer bij jou wonen als je een baby hebt.' Ze sloeg de deur dicht en verdween die middag na schooltijd. Het duurde twee dagen voor ze uitgevonden hadden dat ze bij een vriendin logeerde. Zoya en Simon hadden de politie tegen die tijd ingeschakeld. Ze kwam hen in de zitkamer van haar vriendin tegemoet en keek met een uitdagende uitdrukking op haar gezicht naar hun ontstelde gezichten. Zoya vroeg haar rustig om mee naar huis te gaan en ze weigerde. En plotseling, voor de allereerste keer, werd Simon werkelijk nijdig.

'Je pakt je spullen nu meteen! Begrijp je me?' Hij pakte haar bij haar arm en schudde haar door elkaar terwijl ze hem aanstaarde. Zoiets had hij nog nooit gedaan en ze had nog wel gedacht dat hij het toonbeeld van geduld was. Maar zelfs Simon had zijn grenzen. 'Pak je hoed en je mantel en wat je nog meer bij je had. Je gaat met ons mee, of je dat nu leuk vindt of niet en als je je niet gedraagt, Sasja, dan stuur ik je naar een klooster.' Ze geloofde hem. Maar hij wilde niet dat zijn vrouw een miskraam zou krijgen dankzij dat verwende nest van een dochter van haar. Sasja kwam even later terug in de kamer met haar spullen en keek enigszins timide en een beetje bang naar Simon. Zoya bood uitgebreid haar verontschuldigingen aan de moeder van Sasja's vriendin aan en ze namen haar mee naar beneden en reden naar huis. Daar vertelde Simon haar zodra ze binnenkwamen heel duidelijk wat hij verder van haar verwachtte. 'Als je het ooit, ooit weer in je hoofd haalt om het je moeder weer lastig te maken, Sasja Andrews, dan neem ik je over de knie en sla ik je bont en blauw. Heb je dat begrepen?' schreeuwde hij, maar Zoya moest inwendig lachen. Ze wist dat hij het kind of wie ook geen haar zou krenken, maar hij was zo boos dat hij er bleek van was geworden. En plotseling maakte ze zich zorgen dat hij net als Clayton een hartaanval zou krijgen.

'Ga naar je kamer, Sasja,' zei ze koud en het meisje gehoorzaamde, voor het eerst verbaasd over hun reacties terwijl Nikolaj zwijgend binnenkwam en hen aankeek.

'Dat had je al veel eerder moeten doen. Ik geloof dat ze dat nodig heeft. Een stevig pak slaag.' En toen lachte hij ondeugend terwijl Simon zich ontspande. 'Ik wil het wel voor je doen hoor, je zegt het maar.' Daarna draaide hij zich naar zijn moeder met die glimlach die zo op die van haar eigen broer leek. 'Ik wilde trouwens wel even zeggen, dat ik het geweldig vind, van die baby.'

'Dank je, lieverd.' Ze ging naar hem toe en sloeg een arm om haar lange knappe zoon en keek hem een beetje schaapachtig aan.

'Je voelt je niet opgelaten dat je oude moeder nog een baby krijgt?'

'Als ik een oude moeder had, misschien wel.' Hij glimlachte tegen haar en even later keek hij Simon even aan en hij las de liefde die de man voor hem voelde in zijn ogen. Hij ging naar hem toe en omhelsde hem.

'Gefeliciteerd, pap,' zei Nikolaj rustig en de tranen stroomden Simon over de wangen. Het was voor het eerst dat de jongen hem zo noemde. Er was een nieuw leven voor hen aangebroken, voor hen allemaal, niet alleen voor Simon en Zoya.

43

In april 1939 opende de wereldtentoonstelling in Flushing Meadows en Zoya had er graag naar toe gewild, maar Simon vond het geen goed idee. Het was er erg druk en ze was vier maanden zwanger. Ze werkte nog steeds hele dagen in de zaak, hoewel ze zich wel een beetje meer in acht nam dan vroeger. Simon nam de kinderen mee, in plaats van haar en ze waren beiden enthousiast toen ze het zagen. Zelfs Sasja gedroeg zich, dat was tegenwoordig trouwens steeds het geval sinds Simons inmiddels beroemde explosie. Maar ze was voor Zoya nog net zo moeilijk als ze de kans kreeg en dat was nog steeds te vaak.

In juni begonnen de eerste transatlantische vluchten van PanAm en Nikolaj wilde dolgraag naar Europa op de Dixie Clipper, maar Simon stond het niet toe. Hij vond het veel te gevaarlijk en bovendien maakte hij zich zorgen over wat er in Europa aan de gang was. Hij en Zoya waren dat voorjaar met de Normandie nog naar Europa geweest om kleding voor de zaak en stoffen voor zijn mantels te kopen. Maar hij had de spanning overal gevoeld en hij merkte veel meer van het anti-semitisme dan vroeger. Hij was ervan overtuigd dat er oorlog zou komen en hij bood Nikolaj in plaats van Europa een reis naar Californië aan. En daar was de jongen ook heel blij mee. Hij vloog naar San Francisco en terug en was diep onder de indruk van alle bezienswaardigheden en hij maakte gekheid over de omvang van zijn moeder toen hij haar weer terugzag. In augustus hield ze eindelijk op met werken, maar nu belde ze ieder half uur op. Ze wist niet wat ze met zichzelf moest beginnen als ze niet werkte. Simon bracht snoep en boeken en tijdschriften die haar interesseerden voor haar mee, maar tegen eind augustus kon ze alleen nog maar aan de kinderkamer denken die ze van de logeerkamer naast de bibliotheek hadden gemaakt en hij vond haar daar iedere dag bezig met het opvouwen van babykleertjes. Het was een kant van haar die hij niet kende. Ze begon zelfs kasten op te ruimen en het meubilair van hun slaapkamer te verplaatsen.

'Rustig aan, Zoya,' plaagde hij. 'Ik word gewoon bang om 's avonds thuis te komen. Ik zou wel eens in een stoel kunnen gaan zitten die er niet meer staat.'

Ze bloosde, zelfbewust. 'Ik weet niet wat er met me aan de hand is. Ik heb steeds het gevoel dat ik het huis moet opruimen.' Ze had Sasja's kamer veranderd terwijl ze naar een zomerkamp was voor jongedames in de Adirondacks en het was een opluchting voor Simon dat hij zich even geen zorgen over haar hoefde te maken. En het scheen daar goed te gaan, ze was pas één keer aan haar zomerkampleidsters ontsnapt om met haar vriendinnen te gaan dansen in een naburig stadje. Ze hadden haar gevonden als eerste in een rij conga-dansers en ze hadden haar zonder vorm van proces mee teruggenomen, maar ze hadden tenminste niet gedreigd haar naar huis te sturen. Simon wilde dat Zoya zich een beetje kon ontspannen voor de baby kwam. Tegen eind augustus verbaasden Rusland en Duitsland de wereld door een niet-aanvalsverdrag te sluiten, maar Zoya was niet geïnteresseerd in het wereldnieuws. Ze had het te druk met de zaak te bellen en het huis anders in te richten en op de eerste september kwam Simon thuis en bood aan haar mee te nemen naar de film. De volgende avond zou Sasja thuiskomen en Nikolaj zou de volgende week naar Princeton gaan, maar die avond was hij weg met een stel vrienden om de auto te laten zien die Simon hem had gegeven om mee te nemen naar de universiteit. Het was een gloednieuwe Ford coupé, net van de band in Detroit en voorzien van alle extra snufjes die ze maar hadden.

'Je verwent hem veel te veel,' glimlachte Zoya, dankbaar als altijd voor alles wat hij voor hen deed. Hij was die avond even bij de zaak langs geweest en vertelde haar alle nieuwtjes en hij merkte dat ze zich niet zo prettig voelde als die ochtend.

'Is alles in orde, schatje?'

'Ja hoor.' Maar ze zei dat ze te moe was om naar de film te gaan. Ze gingen die avond om tien uur naar bed en een uur later voelde hij haar bewegen en toen hoorde hij haar kreunen en hij draaide het licht aan. Ze lag met gesloten ogen naast hem en hield haar buik vast.

'Zoya?' Hij wist niet wat hij moest doen toen hij uit bed sprong, de kamer doorrende, naar zijn kleren zocht en niét meer wist waar hij ze had gelaten. 'Beweeg je niet. Ik roep de dokter.' Hij kon zich niet meer herinneren waar de telefoon stond en ze lachte vanuit haar bed. 'Ik denk dat het gewoon indigestie is.' Maar de indigestie werd de volgende twee uur steeds erger en tegen drie uur in de ochtend belde hij de portier om een taxi. Hij hielp Zoya met aankleden en hielp haar in de taxi die beneden op hen stond te wachten. Ze was toen nauwelijks meer in staat om te spreken en ze had problemen met lopen en hij werd plotseling bang. De baby kon hem opeens niets meer schelen, hij wilde alleen maar dat alles met haar goed ging. Hij was buiten zichzelf toen ze haar in het ziekenhuis wegreden en toen de zon opging liep hij nerveus de gangen op en neer. Hij schrok geweldig toen een zuster een uurtje later op zijn schouder tikte.

'Is alles goed met haar?'

'Ja,' de zuster glimlachte, 'u heeft een hele mooie zoon gekregen, meneer Hirsch.' Hij staarde haar aan en begon toen te huilen terwijl zij kalm wegliep. Een half uur later mocht hij bij Zoya. Ze lag rustig te soezen met de baby in haar armen toen hij op zijn tenen de kamer binnenliep. Toen hij zijn zoon voor de eerste keer zag, stond hij verbaasd stil. Hij had een heleboel donker haar en zijn kleine handje hield de vinger van zijn moeder vast.

'Zoya?' fluisterde hij in de grote zonnige kamer in het Doctors Hospital. 'Wat is hij mooi,' mompelde hij toen Zoya haar ogen opendeed en tegen hem glimlachte. Het was een moeilijke bevalling geweest, de baby was groot, maar zodra ze hem had gezien, wist ze dat het de moeite waard was geweest.

'Hij lijkt op jou,' zei ze, met een nog schorre stem van de narcose. 'Arm kind.' Zijn ogen schoten weer vol tranen en hij boog zich over haar heen en kuste haar. Hij was nog nooit zo gelukkig geweest en Zoya zag er zo gelukkig en trots uit terwijl ze voorzichtig de zijdeachtige donkere haartjes gladstreek. 'Hoe zullen we hem noemen?'

'Wat dacht je van Matthew,' fluisterde ze en Simon keek naar zijn zoon.

'Matthew Hirsch.'

'Matthew Simon Hirsch,' zei ze en viel weer in slaap met haar zoon in haar armen en haar echtgenoot keek naar hen en kuste haar terwijl de tranen van vreugde op haar rode haren vielen.

44

Matthew Simon Hirsch was nog maar een dag oud en lag nog in het ziekenhuis toen de oorlog in Europa uitbrak. Engeland en Frankrijk hadden Duitsland de oorlog verklaard toen hun bondgenoot Polen door de Duitsers was binnengevallen. Simon kwam met een onverbiddelijk gezicht bij Zoya binnen toen hij het nieuws aankondigde, maar toen hij een seconde later Matthew in zijn armen hield, was hij het bijna weer vergeten. Hij keek geboeid toe hoe de baby flink om zijn moeder schreeuwde.

Toen Zoya thuiskwam in de flat op Park Avenue, was Sasja thuis om haar te begroeten. Zelfs zij was enthousiast over de mooie baby die zo precies op Simon leek.

'Hij heeft mamma's neus,' kondigde ze geamuseerd en verrukt aan. Ze werd hevig geboeid door het feit dat alles zo klein en toch zo perfect was toen ze hem voor de eerste keer vasthield. Ze was veertien jaar en dus nog te jong om haar moeder in het ziekenhuis te kunnen opzoeken, maar Nikolaj had zijn broertje de avond voor hij naar Princeton ging, ontmoet. 'En hij heeft mijn oren,' giechelde Sasja, 'maar de rest is van Simon.'

Op 27 september gaf Warschau zich over nadat het zwaar was aangevallen en er veel levens verloren waren gegaan. Simon was er kapot van en hij en Zoya praatten er tot diep in de nacht over. Ze moest weer aan de revolutie denken. Het was verschrikkelijk en Simon was kapot over het feit dat de joden in heel Duitsland en Oost-Europa werden afgeslacht. Hij deed zijn best voor hen die er nog uit hadden weten te komen. Hij had een hulpfonds opgericht en probeerde de papieren in orde te krijgen voor familieleden van wie hij nog nooit had gehoord. Mensen in Europa zochten in telefoonboeken naar mensen in New York met dezelfde naam en die belden ze op en smeekten hun om hulp en die werd nooit geweigerd. Maar hij kon er maar een paar helpen. De rest werd naar hun dood geleid, opgesloten in concentratiekampen, of afgeslacht in de straten van Warschau. Toen Matthew drie maanden oud was, ging Zoya weer aan het werk, op de dag dat Rusland Finland binnenviel. Simon volgde het nieuws over Europa met grote belangstelling, vooral de berichtgeving van Edward R. Murrow uit Londen.

Het was 1 december en Zoya bemerkte tot haar blijdschap dat 'Gravin Zoya' wel een bijenkorf leek. Ze gingen met zijn allen naar The Wizard of Oz toen Sasja vrij was. Nikolaj was thuis van Princeton en ze genoten allemaal, hoewel hij tijdens zijn vakantie veel met Simon over de oorlog praatte.

Hij vond het tweede jaar nog leuker en voor hij weer naar Princeton terugging, ging hij nog naar Californië voor een zomervakantie. Zoya had dit jaar niet naar Europa gekund, nu er een oorlog aan de gang was en dus moest ze het met de ontwerpers uit de Verenigde Staten doen. Ze vond vooral Norman Norell en Tony Traina bijzonder goed. Het was september 1941 en Simon was ervan overtuigd dat het land in de oorlog betrokken zou raken, maar Roosevelt wilde het nog steeds niet goed onder ogen zien. En de oorlog had de zaak bepaald geen kwaad gedaan, het was het beste jaar dat Zoya tot dan toe had gehad. Binnen vier jaar na de opening waren alle vijf verdiepingen van het gebouw dat Simon wijselijk had gekocht in gebruik. Hij had nog vier spinnerijen in het zuiden gekocht en zijn eigen zaak deed het ook bijzonder goed. Ze had een hele afdeling met alleen zijn jassen en noemde hem haar lievelingsleverancier.

Kleine Matthew was toen twee jaar oud en iedereen was dol op hem, zelfs Sasja. Ze was nu een bloeiende teenager van zestien en volgens iedereen een schoonheid. Ze was lang en slank, net als Zoya's moeder, maar in plaats van Natalja's koninklijke houding, straalde ze een zekere sensualiteit uit die de mannen aantrok zoals bijen op honing afkomen. Zoya was dankbaar dat ze nog op school was en het afgelopen jaar geen kattekwaad had uitgehaald. Als beloning had Simon beloofd hen die winter allemaal mee te nemen naar Sun Valley om te skiën en Nikolaj verlangde ernaar om mee te gaan.

Simon en de kinderen zaten op 7 december in de bibliotheek hun plannen te bespreken toen Simon de radio aanzette. Hij luisterde graag naar het nieuws als hij thuis was. Hij had Matthew op zijn knie toen plotseling zijn gezicht verstrakte. Hij duwde hem in Sasja's armen en rende naar de andere kamer op zoek naar Zoya. Zijn gezicht was spierwit toen hij haar in hun slaapkamer vond.

'De Japanners hebben Pearl Harbor in Hawaï gebombardeerd!'

'O, mijn god...'

Hij trok haar met zich mee naar de andere kamer om naar het nieuws te luisteren en de nieuwslezer legde in korte bewoordingen uit wat er was gebeurd. Ze stonden allen als aan de grond genageld terwijl Matthew aan Zoya's rok trok en probeerde haar aandacht te trekken, maar ze pakte hem alleen maar op en hield hem dicht tegen zich aan. Ze kon alleen maar denken aan het feit dat Nikolaj twintig was. Ze wilde niet dat hij net als haar broer bij de Preobrajenski zou sterven. 'Simon... wat gaat er nu gebeuren?' Maar ze wist het instinctief al terwijl ze naar hem luisterde. Simons voorspellingen waren eindelijk uitgekomen. Ze zouden bij de oorlog betrokken raken. President Roosevelt kondigde het met sombere stem aan, maar hij was niet zo somber gestemd als Zoya. De volgende morgen meldde Simon zich bij het leger. Hij was vijfenveertig en Zoya smeekte hem niet te gaan, maar toen hij thuiskwam keek hij haar verdrietig aan.

'Ik moet gaan, Zoya, ik zou het mezelf nooit kunnen vergeven als ik hier op mijn luie achterwerk bleef zitten en niets deed om mijn land te verdedigen.' En het was niet alleen zijn land, het waren ook de joden in Europa. Over de hele wereld werd de vrede verstoord en hij kon niet rustig blijven toekijken.

'Alsjeblieft...' smeekte Zoya, 'alsjeblieft, Simon...' Ze was kapot van verdriet. 'Ik kan niet leven zonder jou.' Ze had het al eens meegemaakt om de mensen van wie ze hield te moeten verliezen en ze wist dat ze het niet nog eens zou overleven... niet Simon die zo lief en vriendelijk was. 'Ik houd te veel van je. Ga niet. Alsjeblieft...'

Ze was zo bang, maar hij was niet te overreden. 'Zoya, ik moet gaan.' Ze lagen die nacht naast elkaar in bed en hij raakte haar zachtjes aan met die grote handen die zijn zoon zo ontzettend lief konden vasthouden, dezelfde handen raakten haar nu aan en hielden haar dicht tegen zich aan terwijl ze huilde, ze was zo bang dat ze de man van wie ze zoveel hield zou verliezen.

'Er gebeurt niets.'

'Dat weet je niet. We hebben je veel te hard nodig. Denk toch eens aan Matthew.' Ze zou alles gezegd hebben, als ze hem daarmee zou kunnen laten blijven, maar zelfs dat overtuigde hem niet.

'Ik denk aan hem. De wereld is het niet waard om in geleefd te worden als hij groot is, als wij nu niet opstaan en vechten voor fatsoen en voor de juiste gang van zaken.' Wat er twee jaar geleden in Polen was gebeurd zat hem nog steeds dwars. Maar nu zijn eigen land was aangevallen, had hij duidelijk geen keus meer. En zelfs Zoya's hartstochtelijke manier van vrijen die nacht en hernieuwde smeekbedes brachten zijn besluit niet aan het wankelen. Ook al hield hij nog zoveel van haar, hij wist dat hij moest gaan. Zijn liefde voor Zoya werd alleen maar geëvenaard door zijn liefde voor zijn land, ongeacht wat hem dat zou kosten. Hij werd met de trein naar Fort Benning in Georgia gestuurd en drie maanden later kwam hij twee dagen thuis voor hij naar San Francisco ging. Zoya wilde weer naar het huisje van mevrouw Whitman in Connecticut om alleen met hem te zijn, maar Simon vond dat hij zijn laatste dagen thuis met zijn kinderen moest doorbrengen. Nikolaj kwam thuis van Princeton om afscheid van hem te nemen en de twee mannen schudden elkaar op het grote station plechtig de hand.

'Pas goed op je moeder voor me,' zei Simon zachtjes in de herrie om hem heen. Hij was altijd vriendelijk, altijd kalm. Zelfs Sasja huilde.

Matthew huilde ook, hoewel hij niet begreep wat er aan de hand was. Hij wist alleen dat pappa ergens naar toe ging en dat zijn moeder en zijn zusje huilden en zijn grote broer keek ook niet erg gelukkig. Nikolaj omhelsde de man die de afgelopen vijf jaar een vader voor hem was geweest en er blonken tranen in zijn ogen toen Simon zei: 'Pas goed op jezelf, mijn zoon.'

'Ik wil me ook melden.' Hij zei het zo zachtjes dat zijn moeder het niet hoorde.

'Nog niet,' antwoordde Simon. 'Probeer eerst je school af te maken. Ze roepen je waarschijnlijk toch wel op.' Maar hij wilde niet opgeroepen worden, hij wilde naar Engeland om te gaan vliegen. Hij had er maanden over lopen denken en tegen maart kon hij het niet langer verdragen. Simon zat rond die tijd op de Stille Oceaan en Nikolaj begon er de dag na Sasja's zeventiende verjaardag over. Zoya wilde er niets over horen en ze was woedend op hem en huilde.

'Is het niet genoeg dat je vader al weg is?' Zo noemde ze Simon en Nikolaj had er geen bezwaren tegen. Hij hield van hem als van een vader.

'Mamma, ik moet gaan. Begrijp je dat dan niet?'

'Nee. Zolang ze je niet oproepen, kun je toch blijven waar je bent. Simon wil dat je je school afmaakt, dat heeft hij tegen je gezegd.' Ze probeerde wanhopig het hem uit zijn hoofd te praten, maar ze wist dat hij er niet van af te brengen was terwijl ze met hem in de zitkamer zat en huilde. Ze miste Simon wanhopig en het vooruitzicht dat Nikolaj ook zou gaan was meer dan ze aan kon.

'Ik kan na de oorlog naar Princeton terug.' Maar hij had al jaren het idee dat hij zijn tijd verknoeide. Hij vond het erg leuk op Princeton, maar hij wilde de echte wereld wel eens leren kennen, werken zoals Simon deed en nu vechten zoals hij in de Stille Oceaan. Hij schreef hun zo vaak mogelijk en vertelde hun zoveel als hij mocht over wat er om hem heen gebeurde. Maar Zoya wilde dat hij nu thuis was en Nikolaj kon bepraten om terug naar school te gaan. Na twee dagen argumenteren wist ze dat ze had verloren. En drie weken later was hij weg, naar Engeland om opgeleid te worden. Ze zat in de flat, alleen en dacht bitter aan alles wat ze al had verloren en ze was bang voor wat ze nog verder zou kunnen gaan verliezen... een vader, een broer, een vaderland en nu waren haar echtgenoot en zoon weg. Sasja was uit en ze zat in de ruimte voor zich uit te staren. Ze hoorde de bel van de voordeur niet. Hij ging weer en nog eens en ze dacht erover om helemaal niet open te doen. Toen stond ze langzaam op. Er was niemand die ze wilde zien. Ze wilde alleen dat die twee terug zouden komen, voor er iets met hen gebeurde. Ze wist dat als er iets zou gebeuren, ze het niet zou kunnen verdragen.

'Ja?' Ze was een uur tevoren uit de zaak thuisgekomen en zelfs dat had haar deze dagen niet genoeg kunnen afleiden. Niets kon dat. Ze was steeds in gedachten met Simon bezig en nu moest ze zich ook over Nikolaj zorgen maken die bombardementsvluchten boven Europa uitvoerde.

Er stond een zenuwachtige jongen in uniform buiten. Hij had de afgelopen maanden een hekel aan zijn baan gekregen. Hij staarde Zoya aan en wilde dat ze een ander hadden gestuurd. Ze leek een aardige vrouw, met haar rode haar netjes in een wrong en ze glimlachte naar hem. Ze wist niet wat haar boven het hoofd hing.

'Telegram voor u, mevrouw.' En toen mompelde hij terwijl hij haar kinderlijk verdrietig aankeek: 'Het spijt me.' Hij overhandigde het haar en draaide zich om. Hij wilde haar ogen niet zien als ze het openmaakte en het nieuws las. De zwarte rand zei alles al en ze snakte naar adem. Haar handen trilden heftig toen ze het openscheurde en de lift kwam net op tijd om hem te redden. Hij was al weg toen ze de woorden las... 'Spijt om u te moeten mededelen dat uw echtgenoot Simon Isjmael Hirsch, gisteren is omgekomen...' De rest verdween in een mist. Ze zonk in de gang op haar knieën en snikte zijn naam... en plotseling dacht ze aan Nikolaj die doodbloedend op de marmeren vloer van het Fontankapaleis had gelegen...

Ze lag daar en huilde urenlang, verlangde naar zijn vriendelijke aanraking, hem weer te zien, zijn after-shave weer te ruiken... de frisse geur van de zeep die hij gebruikte om zich te scheren... iets... het gaf niet wat.. hij zou nooit meer thuis komen. Simon was weg, net als de anderen.

45

Toen Sasja thuiskwam, zag ze haar moeder in het donker zitten. Toen ze hoorde waarom, deed ze voor één keer in haar leven wat ze moest doen en belde Axelle op. Die kwam meteen en er werden plannen gemaakt voor een herdenkingsdienst. De volgende dag was 'Gravin Zoya' gesloten, de deuren waren behangen met zwarte crêpe. En Axelle bleef bij Zoya in de flat terwijl ze star voor zich uitstaarde en niet in staat was om na te denken, of meer te doen dan te knikken toen Axelle de herdenkingsdienst met haar besprak. Zoya was niet in staat de nodige beslissingen te nemen en dat was eigenlijk niets voor haar.

Haar laatste moedige daad was geweest om de vorige avond naar de ouders van Simon in Houston Street te gaan. Zijn moeder had zich gillend en jammerend in de armen van haar echtgenoot gestort en ten slotte was Zoya stilletjes weggegaan. Ze had zich stevig aan Sasja's arm vastgehouden terwijl ze struikelend was weggelopen. Ze was verblind door de pijn en het verdriet en het verlies van de man van wie ze meer dan van wie ook had gehouden.

De dienst zelf was ondraaglijk met de onbekende litanie en het gejammer van zijn moeder. Zoya klemde zich aan Axelle en Sasja vast en daarna hadden ze haar mee teruggenomen naar de flat waar ze niet meer op had kunnen houden met huilen.

'Je moet zo snel mogelijk weer aan het werk,' zei Axelle bijna hardvochtig terwijl ze naar haar keek. Ze wist hoe gemakkelijk het voor haar zou zijn om het nu op te geven. Dat had ze zelf ook bijna gedaan toen haar eigen echtgenoot was overleden. Maar Zoya kon zich die luxe nu niet veroorloven. Ze had drie kinderen aan wie ze moest denken en zichzelf. En ze had eerder rampspoed overleefd. Ze moest het weer doen, maar ze schudde alleen haar hoofd en de tranen bleven over haar gezicht stromen terwijl ze Axelle somber aankeek. Er leek niets meer over te zijn om voor te leven.

'Ik kan er zelfs niet aan denken. De zaak kan me niets schelen. Niets kan me meer schelen. Alleen Simon.'

'Je zult toch moeten. Je hebt een verantwoording ten opzichte van je kinderen, jezelf en je klanten... en ten opzichte van Simon. Je moet doorgaan in zijn geest, doorgaan op te bouwen waar hij je mee hielp te beginnen. Je kunt nu niet opgeven. Die zaak was zijn cadeau aan jou, Zoya.'

Dat was waar, maar de zaak leek zo onbelangrijk op het moment, zo verschrikkelijk onbelangrijk om zonder Simon te doen, wat deed het er allemaal nog toe?

'Je moet sterk zijn.' Ze gaf de mooie roodharige een glas brandy uit de bar en stond erop dat ze een slok nam. 'Drink het maar op. Dat zal je goed doen.' Axelle was plotseling een tiran en Zoya glimlachte door haar tranen heen tegen haar vriendin en toen begon ze nog veel harder te huilen. 'Je hebt de revolutie en alles wat daarna is gebeurd niet overleefd om het nu op te geven, Zoya Hirsch.' Maar het noemen van die naam, in combinatie met de hare, veroorzaakte weer een nieuwe vloedgolf van tranen. Maar Axelle bleef iedere dag terugkomen tot ze Zoya ervan had overtuigd dat ze naar de zaak terug moest. Het leek wel een wonder toen ze eindelijk instemde om er naar toe te gaan, al was het maar voor een paar minuten. Ze was in zwart gehuld, met zwarte kousen, maar ze was tenminste terug in haar kantoor. En de minuten werden na een paar dagen, uren. En ten slotte ging ze dagelijks. Ze zat hoofdzakelijk achter haar bureau voor zich uit te staren en aan Simon te denken. Ze ging er iedere dag als een robot heen en Sasja begon weer lastig te worden. Zoya wist dat ze haar macht over haar begon te verliezen, maar ze kon het op het moment gewoon niet aan. Het enige dat ze kon was de dagen overleven, uur na uur, verstopt in haar kantoor en dan 's avonds naar huis en van Simon dromen. Zelfs kleine Matthew was haar te veel, hij was een permanente herinnering aan zijn vader.

Simons advocaten hadden haar al weken gebeld en ze had al hun pogingen ontweken om haar te spreken. Simon had twee trouwe werknemers de leiding gegeven over de spinnerijen en de fabriek waar de mantels werden gemaakt. Ze wist dat alles daar op rolletjes liep en ze had genoeg om handen om haar eigen winkel te laten lopen zonder zich daar ook nog om te moeten bekommeren. En met de advocaten over zijn bezit praten betekende het feit onder ogen zien dat hij er niet meer was en dat kon ze niet. Ze zat net aan hem te denken, herinnerde zich hun weekend in Connecticut toen een van haar assistentes zachtjes op de deur van haar kantoor klopte.

'Gravin Zoya?' De vrouw sprak door de deur heen en Zoya droogde haar tranen af. Ze zat aan haar bureau naar een foto van Simon te staren. De avond tevoren had ze weer een scène met Sasja gehad, maar zelfs dat leek onbelangrijk.

'Ik kom zo.' Ze snoot haar neus nog eens en keek in de spiegel om haar make-up bij te werken.

'Hier is iemand die u wil spreken.'

'Ik wil niemand spreken,' zei ze zachtjes terwijl ze de deur op een kier opende. 'Zeg maar dat ik er niet ben.' En toen: 'Wie is het?'

'Een zekere Paul Kelly. Hij zegt dat het belangrijk is.'

'Die ken ik niet, Christine. Vertel hem maar dat ik weg ben.' Het meisje keek zenuwachtig. Het was afschuwelijk om Zoya zo kapot van verdriet te zien sinds haar echtgenoot was omgekomen, maar het was wel begrijpelijk. Iedereen had tegenwoordig zorgen over echtgenoten, broers, vrienden en de gevreesde zwartomrande telegrammen, zoals Zoya die had ontvangen.

Zoya deed de deur weer dicht en hoopte dat er die dag geen belangrijke mensen zouden komen. Ze kon de blikken van sympathie en de vriendelijke woorden niet meer horen. Het maakte alles alleen maar erger en toen werd er weer op de deur geklopt. Het was Christine weer, zenuwachtig en opgewonden.

'Hij zegt dat hij wel wacht. Wat moet ik nu doen?'

Zoya zuchtte. Ze had geen idee wie het was. Misschien de echtgenoot van een klant, iemand die bang was dat ze met zijn vrouw over zijn vriendinnetje zou praten. Ze kreeg soms van dat soort bezoekjes en ze stelde hen altijd met een beleefde afstandelijkheid gerust. Maar sinds de dood van Simon had ze niet meer van dergelijke bezoekjes gehad. Ze liep weer naar de deur en maakte hem open, ze zag er somber uit in haar zwarte jurk en zwarte kousen. En haar ogen vertelden alles over de omvang van haar verdriet. 'Goed. Laat hem maar binnen.' Ze had toch niets anders te doen. Ze kon haar aandacht nergens bij houden. Hier niet en thuis niet, ze was niemand meer van enig nut. En ze stond rustig te wachten terwijl Christine een lange gedistingeerde heer met wit haar en blauwe ogen in een donkerblauw pak binnen liet. Hij stond versteld van haar schoonheid en hoe gedeprimeerd ze keek. Ze was helemaal in het zwart gekleed en haar ogen leken dwars door hem heen te kijken.

'Mevrouw Hirsch?' Het was ongebruikelijk dat mensen haar hier zo noemden en ze knikte ongelukkig terwijl ze zich afvroeg wie hij was, maar het kon haar niet werkelijk schelen.

'Ja?'

'Ik ben Paul Kelly. Onze zaak behartigt de belangen van het... eh... bezit van uw echtgenoot.' Ze keek hem diep bedroefd aan terwijl hij haar de hand schudde en ze hem vroeg in een van de stoelen bij haar bureau te gaan zitten. 'We wilden graag met u in contact treden.' Hij keek haar mild verwijtend aan en ze merkte dat hij interessante ogen had. Hij had een Iers gezicht en ze vermoedde terecht dat hij vroeger gitzwart was geweest en nu spierwit was geworden. 'U heeft onze telefoontjes niet beantwoord.' Maar nu hij haar zag, begreep hij waarom. De vrouw was kapot van verdriet en hij had heel erg met haar te doen.

'Dat weet ik.' Ze keek de andere kant op. En toen keek ze hem met een zucht weer aan. 'Om u de waarheid te zeggen wilde ik niets van u horen. Het zou het allemaal te werkelijk maken. Het is...' haar stem stierf weg in een gefluister en ze keek weer de andere kant op, '... het is erg moeilijk voor me.'

Het was enige tijd stil en hij knikte terwijl hij naar haar keek. Het was duidelijk dat ze zwaar getroffen was en toch vermoedde hij achter die pijn een enorme kracht, een kracht die ze zelf was vergeten. 'Ik begrijp het. Maar we moeten uw wensen kennen in verband met sommige zaken. We waren van plan een officiële wilsbeschikking voor te lezen, maar misschien, gezien de omstandigheden van het moment...' Zijn stem stierf weg terwijl ze hem langzaam weer aankeek. 'Misschien is het enige dat u op het moment moet weten dat hij bijna alles wat hij had aan u en zijn zoon heeft vermaakt. Hij heeft zijn ouders en zijn beide ooms grote legaten nagelaten, evenals aan uw beide kinderen, mevrouw Hirsch.' En toen ging hij verder en klonk erg officieel. 'Het zijn bijzonder royale legaten, zou ik eraan toe willen voegen, een miljoen dollar elk, het vruchtgebruik daarvan, natuurlijk. Ze kunnen de hoofdsom tot hun eenentwintigste niet aanraken en er zijn nog een paar condities in de trust, maar die zijn zeer redelijk, dat weet ik zeker. Onze zaak heeft hem geholpen...' maar hij hield op toen hij voelde hoe Zoya hem zat aan te staren. 'Is er iets aan de hand?' Hij had plotseling spijt dat hij was gekomen. Ze was werkelijk niet in staat om te luisteren naar wat hij had te vertellen.

'Elk een miljoen dollar?' Dat was veel meer dan ze ooit had gedacht en het waren haar kinderen, niet de zijne. Ze was met stomheid geslagen. Maar dat was typisch Simon. Haar liefde voor hem sneed weer als een mes door haar heen.

'Ja, dat is juist. Bovendien wil hij uw zoon als hij oud genoeg is een plaats in zijn firma aanbieden. Het is een grote zaak om te leiden, met de fabriek en alle zes spinnerijen, vooral nu, nadat de oorlogscontracten gekomen zijn nadat hij was vertrokken...' Hij ging verder terwijl Zoya het probeerde te volgen. Hoe typisch Simon om voor hen allen te zorgen en zelfs al van plan te zijn geweest om Nikolaj bij hem in de zaak te nemen. Typisch Simon... als hij alleen maar in leven was gebleven in plaats van hun een kapitaal na te laten.

'Wat voor contracten?' Haar geest kwam langzaam weer tot leven, er was zo veel waarover nagedacht moest worden, zo veel dat Simon had opgebouwd, van de grond af aan. En ze was het hem schuldig om te proberen het te begrijpen. 'Hij heeft het over geen enkel contract gehad.'

'Dat was nog niet helemaal zeker toen hij wegging. De fabrieken moeten alle stoffen voor onze militaire uniformen voor hun rekening nemen, voor zolang de oorlog duurt.' Hij keek haar even aan, en kon er niets aan doen dat hij zag hoe mooi ze was en hoe stijlvol ze daar in haar stille waardigheid zat, vol verdriet en pijn over haar overleden echtgenoot.

'O mijn god... wat betekent dat als je het in verkooptermen vertaalt?' Het was even alsof Simon terug was. Ze wist hoe opgewonden hij geweest zou zijn en toen de advocaat haar ruwweg voorrekende wat het betekende, staarde ze hem ongelovig aan. 'Maar dat kan toch niet... of wel?' Ze leek haast te glimlachen en zag er plotseling veel jonger uit en leek zeker geen drieënveertig, zoals hij in de documenten had gelezen. Maar dat was nu moeilijk te geloven.

'Ik ben bang dat het wel kan. Om het ronduit te zeggen, mevrouw Hirsch, u en uw zoon zullen na de oorlog erg rijk zijn. En als Nikolaj in de zaak gaat, heeft meneer Hirsch een behoorlijk percentage voor hem vastgesteld.' Hij had overal aan gedacht, maar het was een schrale troost. Wat moesten ze zonder Simon beginnen? Maar terwijl ze luisterde, wist ze dat Axelle gelijk had gehad. Ze was het Simon verschuldigd om door te gaan met datgene wat hij had opgebouwd. Het was zijn laatste gift aan haar en aan hen allen. En ze moest het voortzetten ter wille van hem en voor hun kinderen.

'Zijn de mannen die hij de leiding heeft gegeven in staat dit op de juiste manier te doen?' Ze kneep haar ogen halfdicht terwijl ze naar hem keek alsof ze hem voor de eerste keer zag en hij glimlachte tegen haar. Ze was een schoonheid als ze glimlachte, nog mooier dan hij eerst had gedacht.

'Ja, dat denk ik wel. Ze moeten zich natuurlijk tegenover ons verantwoorden en,' hij keek haar even aan, 'tegenover u. Meneer Hirsch heeft u directeur van alle fabrieken gemaakt. Hij had een groot respect voor uw zakengevoel.' Hij keek de andere kant op toen de tranen weer bij haar omhoog kwamen en ze vocht om te kunnen spreken, maar het was nauwelijks meer dan een gefluister. Hij had meer voor haar betekend dan alle fabrieken bij elkaar, maar dat zou die man nooit begrijpen.

'Ik heb heel veel van hem gehouden.' Ze stond op en liep weg om over Fifth Avenue uit te kijken. Ze kon het nu niet opgeven. Ze moest doorgaan... voor de kinderen... en voor hem. Ze draaide zich langzaam naar Paul Kelly om. 'Dank u voor uw komst,' zei ze door haar tranen heen en hij keek ademloos naar haar schoonheid. 'Ik had uw telefoontjes waarschijnlijk nooit beantwoord.' Ze had het niet gewild. Ze had het niet onder ogen willen zien dat Simon er niet meer was, maar nu wist ze dat het moest.

Hij lachte medelijdend. 'Daar was ik al bang voor. Daarom ben ik gekomen. Ik hoop dat u me mijn binnendringen kunt vergeven.' En toen: 'Het is een schitterende zaak. Mijn vrouw komt hier graag.' Zoya knikte en dacht aan al haar cliënten die ze had verwaarloosd en praktisch had vergeten.

'Vertelt u haar alstublieft dat ze naar me vraagt als ze weer komt. We zullen haar alles tonen wat ze wil zien, hier in mijn kantoortje.'

'Misschien zou het aardiger tegenover mij zijn als u de deuren zou willen afsluiten voor ze hier binnenkomt.' Hij glimlachte en Zoya lachte terug. Toen stelde hij een paar vragen over Nikolaj. Ze legde uit dat hij in Londen was en met de Amerikaanse luchtmacht samen voor de RAF bommenwerpers vloog. 'U heeft uw deel wel gekregen, hè mevrouw Hirsch?' Ze knikte triest en hij was geroerd door haar kwetsbaarheid. Ze had een rijk van zichzelf opgebouwd, met hulp van haar echtgenoot natuurlijk en toch leek ze zo kwetsbaar als de vleugels van een vlinder zoals ze daar achter haar bureau naar hem zat te kijken. 'Laat u het me alstublieft weten als er iets is waar ik u mee kan helpen.' Maar wat kon hij doen? Niemand kon haar Simon teruggeven en dat was alles wat ze wilde.

'Ik wilde enige tijd in de kantoren van mijn echtgenoot doorbrengen,' zei ze en fronste haar wenkbrauwen. 'Als ik directeur van zijn fabrieken word, zal ik mezelf met dat alles vertrouwd moeten maken.' En misschien zou ze in al dat werk voldoende afleiding vinden om niet meer te hoeven denken.

'Dat zou een goed idee zijn.' Hij was bijzonder van haar onder de indruk. 'Ik wilde dat zelf al doen en ik zal mijn informatie graag met u delen.' Hij was partner in een van de belangrijkste Newyorkse advocatenfirma's van Wall Street en ze vermoedde dat hij een jaar of tien ouder was dan zijzelf, maar de manier waarop zijn ogen dansten als hij lachte, maakte dat hij jonger leek. Hij was in feite drieënvijftig en daar zag hij ook naar uit. Ze praatten nog eventjes en toen stond hij met een spijtig gevoel op. 'Zullen we afspreken voor volgende week in Simons kantoor op Seventh Avenue, of wilt u dat ik zoveel mogelijk daarvandaan naar uw kantoor hier breng?'

'Ik kom wel daar naar toe. Ik wil dat ze weten dat er toezicht is... door ons beiden.' Ze glimlachte en schudde zijn hand en toen zei ze zachtjes: 'Dank u, meneer Kelly, dank u voor uw komst.'

Hij glimlachte weer, zijn Ierse charme duidelijk zichtbaar in zijn ogen. 'Ik verlang ernaar met u samen te werken.' Ze bedankte hem nogmaals en hij nam afscheid. Daarna ging ze weer achter haar bureau zitten en staarde voor zich uit.

De getallen die hij had genoemd in verband met de oorlogscontracten waren indrukwekkend. Voor de zoon van een kleermaker uit Lower East Side was hij gigantisch opgeklommen. Ze glimlachte weer tegen de foto van Simon en verliet kalm haar kantoor. Voor het eerst sinds hij was gestorven leek ze weer een beetje op zichzelf. De verkoopsters merkten het ook toen ze zich langs haar haastten naar hun klanten en Zoya nam die middag de lift en stopte op iedere verdieping om te kijken hoe de zaken liepen. Het was tijd dat ze haar weer eens zagen. Het was tijd voor gravin Zoya om verder te gaan... met zijn herinnering in haar hart waar hij altijd zou zijn... samen met de andere mensen van wie ze had gehouden. Maar daar kon ze op dit moment niet aan denken. Er was zo veel werk te verzetten. Voor Simon.

46

Tegen eind 1942 bracht Zoya een hele dag per week door in het kantoor van Simon op Seventh Avenue, meestal in gezelschap van Paul Kelly. Ze waren heel formeel begonnen, als meneer Kelly en mevrouw Hirsch. Zij had eenvoudige zwarte mantelpakjes gedragen en hij een krijtstreepje of donkerblauwe pakken. Maar na een paar maanden had een klein beetje gevoel voor humor de kop opgestoken. Hij vertelde haar verschrikkelijke moppen en zij maakte hem aan het lachen met verhalen over 'Gravin Zoya'. Ze droegen daarna minder formele kleding naar hun werk en hij trok zijn jasje uit en rolde zijn mouwen op. Hij was diep onder de indruk van haar zakelijk inzicht. Simon had gelijk gehad om haar zo te respecteren. In het begin had Paul gedacht dat het een vergissing was haar aan het hoofd te stellen, maar dat was het niet, ze was ongelooflijk bijdehand. En tegelijkertijd bleef ze vrouwelijk en verhief nooit haar stem, maar het was voor iedereen duidelijk dat ze geen onzin accepteerde. Van niemand. En ze hield de boeken scherp in de gaten. Altijd.

'Hoe ben je hier ooit toe gekomen?' vroeg hij haar op een dag tijdens de lunch in Simons kantoor. Ze hadden sandwiches besteld en hielden even een pauze. Atherton, Kelly en Schwartz hadden de vorige dag twee van Simons topmanagers vervangen en dat vergde een boel werk.

'Per ongeluk,' lachte ze en ze vertelde over haar dagen in de revue en haar baan bij Axelle en over heel lang geleden toen ze bij het Russisch Ballet had gedanst. Het succes van haar bezienswaardige zaak was inmiddels overal bekend. Hijzelf was op Yale geweest en getrouwd met een debutante uit Boston die Allison O'Keefe heette. Ze hadden in vier jaar tijd drie kinderen gekregen en hij sprak met groot respect over haar, maar er sprong geen vonkje in zijn ogen als hij over haar sprak en er was niets van de gezellige lach te bespeuren die Zoya zo vaak zag.

Het was geen verrassing voor haar toen hij haar na een zware dag op het eind van een middag vertelde dat hij het verschrikkelijk vond om naar huis te gaan. 'Allison en ik zijn al jaren vreemden voor elkaar.' Dat was niet iets om jaloers op te zijn. Zij en Simon waren de beste vrienden geweest, afgezien van de fysieke hartstocht die hen had verbonden en waar ze nog vaak verlangend aan dacht.

'Waarom blijf je dan getrouwd?' De hele wereld leek te scheiden en toen wist ze het al, nog voor hij haar met een spijtige uitdrukking in zijn ogen antwoord gaf.

'Wij zijn beiden katholiek, Zoya. Ze zou er nooit mee instemmen.

Ik heb het een jaar of tien geleden geprobeerd. Ze heeft toen een zenuwinstorting gehad, of dat beweerde ze althans en ze is sindsdien nooit meer zoals vroeger geweest. Ik kan haar nu niet in de steek laten. En, och...' hij aarzelde en besloot toen eerlijk tegen haar te zijn. Hij kon haar wel vertrouwen, ze waren het afgelopen jaar goede vrienden geworden. 'Om eerlijk te zijn, ze drinkt. Ik zou het mezelf nooit kunnen vergeven als ik verantwoordelijk zou zijn als haar iets overkwam.'

'Het klinkt toch niet erg gezellig voor jou.' Een ijzige debutante uit Boston die dronk en niet wilde scheiden - Zoya rilde bij de gedachte, maar ze zag veel van dat soort vrouwen in de zaak, vrouwen die winkelden omdat ze zich verveelden en nooit droegen wat ze mee naar huis namen, omdat het hun toch niet kon schelen hoe ze eruit zagen. 'Je zult wel eenzaam zijn.' Ze keek hem vriendelijk aan en hij moest zichzelf voorhouden niet te veel te vertellen. Ze moesten iedere week samenwerken en hij had lang geleden zijn lesje al geleerd. Er waren andere vrouwen in zijn leven geweest, maar die hadden nooit veel voor hem betekend. Ze waren iemand geweest om af en toe eens tegen te praten of om mee te vrijen, maar hij had nog nooit iemand zoals Zoya ontmoet en hij had nog nooit iets voor een vrouw gevoeld zoals hij nu voor haar voelde. 'Ik heb mijn werk,' glimlachte hij vriendelijk, 'net als jij.' Hij wist hoe hard ze werkte. Het was het enige waar ze nu voor leefde, dat en de kinderen waar ze dol op was. Tegen 1943 aten ze iedere maandagavond samen als ze in Simons kantoor klaar waren. Het werd een manier om langer over bepaalde zaken die ze die dag hadden afgehandeld te kunnen spreken. Ze aten meestal in een van de kleine restaurantjes bij Seventh Avenue.

'Hoe is het met Matt?' Hij glimlachte tegen haar die lenteavond.

'Matthew? Prima.' Hij was drieëneenhalf en de zon in haar leven. 'Hij maakt dat ik me weer jong voel.' Het was ironisch dat toen hij was geboren zij zich te oud voor een kind had gevoeld en nu was hij het waar ze het meeste plezier aan beleefde. Sasja was zo veel weg, het leek of ze al uit huis was. Ze was net achttien geworden. Paul had Sasja een keer gezien en had versteld gestaan van haar schoonheid. Maar hij vermoedde dat ze Zoya voor de nodige problemen stelde. Meer dan eens had Zoya gezegd dat ze haar met moeite op school kon houden. Nikolaj was nog steeds in Londen en ze bad voor zijn veilige thuiskomst.

'En hoe is het met jouw kinderen, Paul?' Hij sprak niet veel over hen. Zijn dochters waren beiden getrouwd, de een zat in Chicago en de ander aan de Westkust. Zijn zoon zat ergens in de buurt van Guam. En hij had twee kleinkinderen in Californië die hij praktisch nooit zag. Zijn vrouw ging niet graag naar Californië en hij was bang om haar alleen thuis te laten.

'Goed, denk ik,' glimlachte hij, 'ze zijn al zo lang het huis uit en we horen niet veel van hen. Hun jeugd is ook niet altijd even gemakkelijk geweest met Allison die zoveel dronk. Zoiets verandert alles.' Toen glimlachte hij tegen haar, hij wilde altijd graag haar nieuws horen. 'Hoe is het in de zaak. Nog nieuws?'

'Niet veel. Ik heb een nieuwe afdeling geopend, voor heren dit keer en we proberen wat nieuwe collecties uit. Het zal fijn zijn om na de oorlog weer naar Europa te kunnen en nieuwe dingen te proberen.' Maar het eind was nog niet in zicht. De strijd aan de overkant van de Atlantische Oceaan was nog in volle gang.

'Ik zou zelf ook graag weer eens naar Europa teruggaan. Alleen,' grinnikte hij er eerlijk achter aan. Als babysit fungeren voor zijn vrouw was niet zo leuk als ze van de ene bar naar de andere ging. Of haar in haar kamer verstoppen en net te doen alsof ze moe was, in plaats van dronken. Zoya vroeg zich af waarom hij ermee doorging. Het moest een verschrikkelijke belasting voor hem zijn en dat zei ze ook toen hij haar thuisbracht en ze nodigde hem voor een borrel uit. Hij was pas een keer eerder in haar flat geweest en de enige indruk die hij zich nog voor de geest kon halen was dat het er warm en gezellig was, net zoals zijzelf als ze hem aankeek. Hij liep gelukkig de lift met haar in en zat op de bank in de bibliotheek terwijl zij hem een borrel inschonk. Ze had geroepen of Sasja thuis was toen ze binnenkwamen, maar het dienstmeisje was uit en Sasja was nog weg. Alleen het kindermeisje en Matthew waren er. De jongen was diep in slaap. 'Je zou eens vakantie moeten nemen, Paul. Ga naar Californië en ga je kinderen eens alleen opzoeken. Waarom zou je je leven laten vergallen door wat je vrouw doet?'

'Je hebt gelijk, maar alleen is er niet zoveel aan.' Hij was altijd op zijn gemak en eerlijk tegen haar, net als nu terwijl hij zijn drankje opdronk en naar Zoya keek. Ze had een witte jurk aan en haar haren zaten meisjesachtig.

'Nee, er is niet veel aan om dingen alleen te doen.' Ze glimlachte. 'Maar ik begin eraan te wennen.' Het was ellendig geweest om te wennen aan een leven zonder Simon.

'Wen er niet aan, Zoya. Het is waardeloos.' Hij zei het zo heftig dat Zoya ervan schrok. 'Je verdient meer.' Hij had zijn hele leven alleen doorgebracht en hij wilde niet dat het haar ook zou overkomen. Ze was te levendig en mooi en ze verdiende meer dan de eenzaamheid die hij zo goed kende.

Maar ze lachte alleen maar en schudde haar hoofd. 'Ik ben vierenveertig jaar, ik ben te oud om overnieuw te beginnen.' En ze wist dat niemand aan Simon zou kunnen tippen.

'Onzin, ik ben bijna vijfenvijftig en als ik de kans had om opnieuw te beginnen, zou ik erop afspringen.' Het was de eerste keer dat hij zoiets tegen haar zei, terwijl hij zijn lange benen uitstrekte, zijn witte haren zaten netjes gladgekamd en zijn ogen keken haar levenslustig aan. Hij genoot er altijd van bij haar te zijn. Hij verlangde altijd de hele week naar hun maandagen van intensieve arbeid. Dat hield hem aan de gang.

'Ik heb hier genoeg aan.' Ze loog meer tegen zichzelf dan tegen hem. Ze had niet voldoende, maar er was niet meer.

'Nee, dat heb je niet. Waarom zou je ook?'

'Omdat er niet meer is,' zei ze rustig, verstandig genoeg om het leven te accepteren zoals het was, en niet naar het verleden te verlangen dat voorgoed voorbij was. Dat had ze vroeger wel gedaan en dat zou ze niet weer doen. Ze moest tevreden zijn met wat ze had, haar kinderen en haar werk en haar gesprekken met Paul Kelly een keer in de week. Hij keek haar doordringend aan en zonder een woord te zeggen, zette hij zijn glas neer en kwam naast haar zitten. Hij staarde haar met zijn blauwe ogen aan. 'Ik wil je iets zeggen. Ik kan er niets aan doen en ik kan je nu ook niets aanbieden, maar Zoya... ik houd van je. Dat heb ik gedaan vanaf de dag dat we elkaar hebben ontmoet. Je bent het beste dat me ooit is overkomen.' Ze keek verbaasd toen hij haar zonder een woord in zijn armen trok en haar stevig op haar mond kuste, zijn hart deed pijn en zijn hele lichaam verlangde naar haar. 'Je bent zo mooi... en zo sterk...'

'Zeg het niet, Paul... niet doen...' Ze wilde hem wegduwen, maar ze kon het niet. Ze voelde zich zo schuldig omdat ze naar hem verlangde, het leek wel alsof ze Simons herinnering geweld aandeed en toch kon ze zichzelf er niet van weerhouden en ze kuste hem weer en klemde zich aan hem vast alsof ze op punt stond te verdrinken.

'Ik houd zoveel van je,' fluisterde hij en kuste haar weer. Zijn sterke armen hielden haar dicht tegen zich aan en hij voelde haar hart tegen zijn borst kloppen. Hij keek haar aan en glimlachte. 'Laten we ergens naar toe gaan... weg... waar dan ook naar toe... het zou ons allebei reuze goed doen.'

'Dat kan ik niet.'

'Jawel, dat kan je wel... we kunnen het.' Hij hield haar hand stevig vast en voelde zichzelf weer tot leven komen. De jaren leken van hem af te vallen toen hij naar haar keek. Hij was weer jong en hij zou haar niet meer laten gaan. Als hij de rest van zijn leven met Allison moest doorbrengen, dan tenminste met een lichtstraaltje dat Zoya heette.

'Paul, dit is gekkenwerk.' Ze trok zich terug en liep de kamer door, ze zag Simons gezicht op de foto's, ze keek naar zijn trofeeën, zijn kostbaarheden, zijn kunstboeken. 'We hebben hier geen recht op.' Maar hij was niet van plan haar nu te laten gaan. Als ze hem in zijn gezicht had geslagen, zou hij zich hebben verontschuldigd en zijn weggegaan, maar hij kon nu zien dat ze hem net zo graag wilde hebben als hij haar. 'Waarom niet? Wie bepaalt de regels? Je bent niet getrouwd. Ik wel, maar niet op een manier die nog iets te betekenen heeft. Dat heeft het al jaren niet meer. Ik zit gevangen in een huwelijk voor de vorm met een vrouw die niet eens weet dat ik besta en al jaren niet meer van me houdt, als ze dat al ooit heeft gedaan... heb ik niet het recht op een beetje meer? Ik houd van je.' Zijn ogen vochten voor wat hij zo dolgraag wilde hebben en ze keek hem aan. 'Waarom? Waarom houd je van me, Paul?'

'Omdat je precies bent wat ik altijd heb willen hebben.'

'Ik kan je niet veel geven.' Ze was eerlijk tegen hem, net zoals ze ook tegen Clayton en Simon was geweest.

'Zelfs een beetje van jou is al genoeg, dat begrijp ik wel.' En toen, rustiger, kuste hij haar weer en tot zijn verbazing verzette ze zich niet. Ze bleven samen zitten en praatten nog uren, terwijl ze elkaar kusten en elkanders handen vasthielden en het was na middernacht toen hij wegging en beloofde dat hij haar de volgende dag zou opbellen. Ze zat met een schuldig gevoel alleen in de stille flat. Het was verkeerd, dat moest wel... of niet? Wat zou Simon ervan denken? Maar Simon zou niets denken, Simon was er niet meer, en zij leefde en Paul Kelly betekende ook iets voor haar. Ze waardeerde zijn vriendschap en hij had iets in haar wakker gemaakt wat ze bijna was vergeten. Ze zat daar nog steeds over hem te denken toen ze Sasja binnen hoorde komen en ze liep kalm naar haar kamer. Ze had een felrode jurk aan en haar lippenstift was versmeerd. De uitdrukking op haar gezicht beviel Zoya niet. Ze vermoedde dat ze dronken was en ze had haar daar al eerder mee geconfronteerd. Ze keek haar met vermoeide ogen aan. Het was dodelijk vermoeiend, altijd die scènes.

'Waar ben je geweest?' Haar stem klonk kalm, ze dacht nog aan Paul terwijl ze naar haar dochter keek.

'Uit.' Ze draaide zich om zodat haar moeder haar gezicht niet kon zien. Zoya had gelijk. Ze was dronken, maar nog altijd mooi.

'Wat heb je gedaan?'

'Gegeten met een vriend.'

'Sasja, je bent nog maar achttien, je kunt niet maar overal naar toe gaan waar je zin in hebt. Hoe zit het met je school?'

'Ik ben over twee maanden klaar, wat maakt dat nou uit?'

'Voor mij een heleboel. Je zult je moeten gedragen. De mensen zullen over je praten, als je zo doet, je weet wie je bent, wie ik ben. Dat kun je niet doen, Sasja. Wees alsjeblieft verstandig.' Maar daar was geen enkele hoop op en die was er trouwens allang niet meer. Sinds Simon was omgekomen en haar broer weg, was Sasja niet meer onder controle te houden en Zoya had praktisch alle hoop opgegeven om haar in de hand te kunnen houden. Ze was bang dat ze haar helemaal zou verliezen. Ze had al meer dan eens gedreigd uit huis weg te lopen en dat zou nog veel erger zijn geweest. Op deze manier had Zoya tenminste nog enig idee van wat ze deed en waar ze was.

'Dat is allemaal ouderwetse flauwekul,' zei Sasja terwijl ze haar jurk op de grond gooide en in haar onderbroekje door de kamer liep. 'Mensen geloven dat tegenwoordig niet meer.'

'De mensen geloven nog altijd hetzelfde wat ze altijd hebben geloofd. Dit jaar maak je je debuut. En je wilt toch niet dat de mensen dan allerlei lelijke dingen over je zullen zeggen, lieverd.' Sasja haalde als antwoord haar schouders op en met een zucht kuste Zoya haar welterusten en rook de alcohol en de sigarettenlucht in haar haren en ze keek haar ongelukkig aan. 'Ik wil niet dat je drinkt.'

'Waarom niet? Ik ben volwassen.'

'Dat is het punt niet.'

Sasja haalde haar schouders weer op en draaide haar moeder haar rug toe tot ze wegging. Het was zinloos om met haar te praten. Zoya wilde dat Nikolaj maar thuiskwam, misschien zou hij nog enige invloed op haar hebben. Verder had niemand het meer. En nu maakte Zoya zich zorgen over wat er zou gebeuren als Sasja het geld zou krijgen dat Simon haar had nagelaten. Dan zou ze helemaal als een wilde tekeergaan, als niemand haar voor die tijd tegenhield. Ze zat er nog steeds over te denken toen de telefoon ging. Het was een uur. Haar hart sloeg een slag over en ze vreesde afschuwelijk nieuws. Maar het was Paul. Hij was thuis en had besloten haar nog even op te bellen. Allison sliep in haar eigen kamer en nadat hij bij Zoya was weggegaan, voelde hij zich nu dubbel eenzaam.

'Ik wilde je alleen even zeggen hoeveel je voor me betekent. Je hebt me iets heel speciaals gegeven.'

'Ik weet niet hoe, Paul.' Haar stem klonk zachtjes en lief en voor haar eigen gevoel had ze hem heel weinig gegeven. Een paar kusjes en wat warmte.

'Je brengt weer leven in mijn bestaan. Onze maandagen maken het leven al weer de moeite waard om te leven.'

Toen begreep ze hoe ze zelf ook naar hem verlangde, hij was intelligent en aardig en onderhoudend.

'Ik zal je deze week missen.' Toen glimlachte hij. 'Denk je dat het heel erg zou zijn, als we elkaar ook op dinsdag zouden zien?'

'Zullen we het eens proberen?' Ze voelde zich erg stoutmoedig toen ze dat zei. En ze moesten beiden als gelukkige kinderen lachen.

'Laten we morgen samen gaan lunchen, dan merken we wel wat er gebeurt.' Hij glimlachte zoals hij in jaren niet had gedaan. Ze maakte de jongen in hem wakker en er was iets aan hem dat haar een gelukkig en vredig gevoel gaf.

'Zullen we dat doen?' Ze wilde zich schuldig voelen, maar dat voelde ze zich gek genoeg niet. Ze had het vreemde idee dat Simon het begrepen zou hebben.

'Morgen om een uur?'

'Maak er twaalf uur van.' Haar hand trilde toen ze ophing. Het was malligheid... en toch, ze wilde er geen eind aan maken. Ze herinnerde zich zijn lippen op de hare die avond in de bibliotheek en er was iets liefs en onschuldigs aan. Hij was haar vriend, ongeacht wat er verder zou gebeuren. Hij was iemand met wie ze kon werken, praten, tijd kon doorbrengen, zaken en kinderen kon bespreken. Hij luisterde naar haar en het leek alsof het hem interesseerde wat er gebeurde. Ze vroeg zich af of dat verkeerd was, maar die nacht toen ze sliep, droomde ze over Simon en hij stond naast Paul Kelly en glimlachte.

47

Paul kwam de volgende dag even na twaalf uur langs de zaak en vond haar in haar kantoor. Ze zat met een ernstig gezicht en een pen in haar haren gestoken over haar werk gebogen. Hij klopte zachtjes op de deur en glimlachte toen hij hem opendeed en haar achter haar bureau zag zitten.

'Dat is een bekend gezicht,' glimlachte hij toen ze naar hem opkeek. 'Heb je het te druk, Zoya? Zal ik wat later terugkomen?'

'Nee, het is goed. Dit kan wel wachten.' Ze glimlachte en genoot van de warme vriendschap. Hij had de hele dag naar haar verlangd en hij stond weer versteld van haar schoonheid toen ze opstond en haar handtas pakte. Ze was nog steeds een bijzonder mooie vrouw.

'Zware dag?' vroeg hij met zijn warme Ierse glimlach.

'Niet zo zwaar als anders.' Haar glimlach beantwoordde de zijne, ze was blij dat hij was gekomen. Het was gemakkelijker hem hier te ontmoeten dan in Simons kantoor. Dit was haar gebied, niet het zijne en het gaf Paul de kans haar heden te delen en niet haar verleden en dat leek plotseling belangrijker.

Ze liepen naar de Twenty One voor de lunch en om drie uur zaten ze nog steeds te praten en te lachen. Spencer Tracey zat aan een tafeltje in de buurt samen met een vrouw met een grote hoed en donkere brilleglazen en Zoya vroeg zich af wie het was, maar Paul was niet geïnteresseerd. Hij kon zijn ogen niet van Zoya afhouden.

'Waarom doe je dit?' vroeg ze ten slotte, ze zocht zijn ogen, maar voelde zich gerustgesteld door wat ze daar zag. Ze straalden alleen maar vriendelijkheid en kracht uit en alle goede gevoelens die hij verder voor Zoya koesterde.

'Omdat ik van je houd,' zei hij heel zachtjes. 'Ik ben nooit van plan geweest om van je te gaan houden, maar het is toch gebeurd. Is dat zo verkeerd?' Ze kon niet zeggen dat het dat was, nadat ze alles over zijn lege leven met Allison wist.

'Het is niet verkeerd. Maar Paul..." ze aarzelde en ging toen verder, '...wat kunnen we krijgen als we onszelf verwennen? Een paar gestolen ogenblikjes van tijd tot tijd? Is dat wat je wilt?'

'Als dat alles is wat er is, zal ik er dankbaar voor zijn. Voor mij zijn het kostbare uren met jou, Zoya. De rest is... nou ja, wat het moet zijn.' En hij wist instinctief dat ze niet meer van hem wilde. Ze had haar kinderen, haar zaak en haar herinneringen aan Simon. 'Ik zal niet om meer vragen. Daar heb ik geen recht op. Ik zal niet tegen je liegen. Nooit. Je weet dat ik Allison niet kan verlaten en als het niet voldoende is, wat ik jou te bieden heb, dan begrijp ik dat.' Hij pakte voorzichtig haar hand onder de tafel in de zijne. 'Misschien ben ik wel erg egoïstisch.'

Zoya schudde haar hoofd, naast haar lachte Spencer Tracey. Ze vroeg zich weer af wie die vrouw was en waarom hij zo gelukkig keek.

'Ik ben er niet van overtuigd dat ik al klaar ben voor meer. Misschien ben ik dat wel nooit. Ik heb heel veel van Simon gehouden.'

'Dat weet ik.'

En toen met een klein stemmetje: 'Maar ik geloof dat ik ook van jou houd...' Het was zo vreemd, ze had dit nooit verwacht, maar ze vond het fijn om bij hem te zijn. Dat had ze iedere maandag al gevonden en ze was op hem gaan rekenen en hem gaan respecteren.

'Ik zal je niet om meer vragen dan je kunt geven. Dat begrijp ik wel.' Meer kon ze niet van hem verlangen. Hij scheen alles te begrijpen wat ze voelde. En toen voelde hij zich iets dapperder worden en glimlachte vriendelijk tegen haar. 'Wil je op een dag met me meegaan ergens heen, als je er klaar voor bent?'

Ze keek hem lange tijd aan en toen knikte ze langzaam. 'Ik weet niet wanneer dat zal zijn. Ik ben er nog niet klaar voor.'

Ook al hadden zijn kussen de vorige avond iets in haar wakker gemaakt, ze was nog niet klaar om ontrouw te zijn aan de herinnering aan haar echtgenoot.

'Ik zet je niet onder druk. Ik kan wel wachten. Al moet ik mijn leven lang wachten.' Ze glimlachten beiden. Hij was zo anders dan Simon, met zijn opgewekte ongeduld en opgewonden levenslust en Clayton met zijn vriendelijke aristocratische manieren. Paul Kelly was zichzelf, met zijn eigen stijl en achtergrond.

'Dank je, Paul.' Ze keek hem dankbaar aan en zonder een woord boog hij zich naar voren en kuste haar.

'Laten we samen dineren wanneer we dat maar kunnen.' Hij zag er gelukkig en hoopvol uit.

'Zou Allison dat niet erg vinden?'

Hij keek even somber. 'Ze zal het niet eens merken.'

Toen kuste Zoya hem, een kus om de pijn van jaren van eenzaamheid te verdrijven. Ze waren beiden eenzaam, maar hun tijd samen was altijd vol leven en gelukkig. De beslissingen die ze over Simons zaken namen waren belangrijk en ze genoot ervan hem over de zaak te vertellen. Soms maakte ze hem verschrikkelijk aan het lachen, vertelde ze hem over haar extravagante klanten... of over kleine Matthew. Paul bracht haar terug naar de zaak en ze schrokken er beiden van dat het al bijna vier uur was en hij had nog minder zin om haar alleen te laten dan anders.

'Kun je vrijdag mee uit eten, of zullen we wachten tot maandag?' Hij wilde haar niet onder druk zetten en keek tevreden op haar neer toen ze buiten de zaak stonden. Ze wist dat Sasja het weekend wegging en plotseling wilde ze hem nog eens zien voor ze elkaar weer in Simons kantoor zouden ontmoeten.

'Dat zou leuk zijn.' Haar ogen leken wel een groen vuurtje toen ze in de zijne keken en hij glimlachte.

'Ik moet iets goed gedaan hebben in mijn leven dat ik nu zo'n geluk heb.'

'Doe niet zo gek.' Ze lachte en kuste hem op de wang. En hij beloofde haar op te bellen. Ze wist dat hij dat zou doen en zij zou hem ook bellen, onder het voorwendsel van een zakelijk gesprek.

Maar de rozen die die middag voor haar werden bezorgd waren minder zakelijk. Het waren twee dozijn witte rozen, ze had hem eens verteld dat ze daar zo dol op was. En ze wist al lange tijd dat hij zelden iets vergat. Op het kaartje stond: 'Geen gestolen ogenblikjes, Zoya, alleen maar geleende. Bedankt voor de lening, voor elk kostbaar moment. Liefs, P.' Ze las het kaartje en glimlachte toen ze het in haar handtas stopte en haar kantoor weer uitliep om zich met haar cliënten bezig te houden. Het viel niet te ontkennen dat Paul haar leven had verrijkt. Hij had iets heel kostbaars toegevoegd, iets wat ze bijna was vergeten... de aanraking van een hand, de blik van een man die om haar gaf en wilde dat ze er was. Het was niet te voorspellen hoe haar leven verder zou verlopen. Misschien zou het nergens op uitlopen. Maar ondertussen wist ze dat ze hem nodig had, net zoals hij haar nodig had. En toen ze weer aan het werk ging, liep ze met verende tred. Ze voelde zich er zelfs niet schuldig over.

'Met wie heb je vandaag geluncht?' vroeg haar assistente nieuwsgierig toen ze de zaak bijna sloten. Het kwam uiterst zelden voor dat Zoya de zaak voor een lunch verliet. Maar ze lachte terwijl haar ogen dansten zoals ze in maanden niet hadden gedaan.

'Spencer Tracey,' antwoordde ze vertrouwelijk.

'Natuurlijk,' antwoordde het meisje en glimlachte. Maar het was waar. Ze had Spencer Tracey gezien... en Paul Kelly.

48

Paul en Zoya bleven elkaar daarna iedere maandagmiddag in Simons kantoor ontmoeten. Ze werkten hard en dineerden laat en als ze even konden wegkomen, gingen ze samen voor een rustig weekendje weg. Ze wandelden op het strand en spraken over hun leven, vrijden, maar hun vriendschap was belangrijker dan hun vrijen. En dan gingen ze weer terug naar New York, naar hun eigenlijke leven en de mensen bij wie ze hoorden. Ze lieten het niet in botsing komen met de rest van hun leven. Ze hadden te veel andere dingen te doen. En ze maakte zichzelf geen enkele illusie over een huwelijk met hem. Daar was geen kans op. Hij was haar vriend, een heel speciale, en terwijl ze samen regelmatig op bestuursvergaderingen zaten, waren ze er trots op dat niemand wist hoeveel ze in werkelijkheid voor elkaar betekenden, zelfs hun kinderen wisten het niet. Matthew vond hem erg aardig en Sasja accepteerde hem. Ze had het te druk met haar eigen leven om zich druk te maken over wat haar moeder deed en ze leek zich geen zorgen te maken over wat ze voor elkaar betekenden. En natuurlijk was Nikolaj nog steeds weg, hij vocht nog steeds bij de RAF in Europa.

President Roosevelt stierf op 12 april 1945. En drie weken later was de oorlog in Europa ten einde en Zoya vierde het terwijl de tranen over haar wangen stroomden. Haar zoon leefde nog. Hij kwam thuis op de dag dat hij vierentwintig werd en twee dagen later was de oorlog in de Stille Oceaan ook ten einde. Er waren talloze feesten en parades op Fifth Avenue. Zoya sloot de zaak en ze ging naar huis. Daar vond ze Nikolaj voor het raam van hun zitkamer, hij keek naar de mensen die op straat dansten en de tranen stroomden over zijn gezicht.

'Als pap dit had kunnen meemaken,' fluisterde hij tegen haar terwijl hij het gejubel op straat gadesloeg en Zoya keek vol liefde naar haar knappe zoon. Hij leek meer dan ooit op Nikolaj, vooral nu in zijn uniform. Hij was in de jaren van zijn afwezigheid een man geworden en ze was niet verbaasd toen hij haar vertelde dat hij niet naar Princeton terugging. Hij wilde beginnen met leren wat hij moest weten voor Simons imperium dat hem was nagelaten. Paul leerde hem alles wat hij erover moest weten en Nikolaj stond versteld over het geld dat hij had geërfd. Sasja wist ook dat ze het volgend jaar een grote som geld zou erven, hoewel ze niet precies wist hoeveel. Maar nadat Nikolaj een tijdje thuis was, was hij ontzet te zien hoe Sasja zich gedroeg. Ze was tot diep in de nacht weg, kwam meestal dronken thuis en was grof tegen iedereen die met haar wilde praten over wat ze deed, vooral tegen Nikolaj, maar ook tegen Zoya. Hij was woedend toen hij er op een avond met zijn moeder over sprak. Sasja was die avond vroeg thuisgekomen en lag haar roes al in haar kamer uit te slapen. Een jongen in uniform had haar afgezet en hij was zo dronken geweest dat hij nauwelijks had kunnen lopen en Nikolaj had hem er bijna uitgegooid.

'Kun je daar niets aan doen, mamma? Ze is knettergek.'

'Ze is te oud om een pak slaag te geven, Nikolaj en ik kan haar niet in haar kamer opsluiten.'

'Ik zou het wel eens willen proberen.' Hij keek vastbesloten, maar toen hij de volgende ochtend met zijn zuster probeerde te praten had dat niet het minste effect. Ze was die avond weer verdwenen en kwam voor vier uur in de ochtend niet thuis.

Ze was nog mooier dan vroeger, en ze was nog te jong dat haar buitensporige levenswandel al invloed op haar uiterlijk zou hebben, maar Zoya wist dat als ze er niet mee ophield, de tijd weldra zou komen dat dit wel het geval zou zijn. En Zoya was bepaald niet gelukkig toen ze er in december vandoor ging. Ze was met een jongen getrouwd die ze pas drie weken kende en het feit dat hij de zoon van een polospeler in Palm Beach was, was maar een schrale troost. Hij was net zo'n wildebras als zij, ze dronken en dansten iedere nacht rond en Zoya raakte nog meer van streek toen Sasja naar New York kwam en haar moeder in maart opgewekt vertelde dat ze in september een baby verwachtte.

'Ik denk op Matthews verjaardag.' Ze was bijzonder vaag toen hij de kamer binnenwandelde. Hij was zeseneenhalf jaar oud, had Simons grote bruine ogen en vriendelijke manieren. Hij was dol op Nikolaj, maar hij had geleerd om bij zijn zuster uit de buurt te blijven. Ze dronk te veel en ze was of onverschillig, of ronduit vervelend. Tegen die tijd was ze eenentwintig en de erfenis van Simon bracht haar alleen maar sneller bij haar eigen ondergang.

In juni kwam ze weer thuis en kondigde aan dat Freddy haar bedroog en ze nam prompt wraak. Ze kocht een nieuwe auto, twee diamanten armbanden, ging ondanks haar toestand met een van zijn vrienden naar bed en keerde toen terug naar Palm Beach om haar echtgenoot te zoeken. Zoya wist dat ze er niets aan kon doen. Zelfs Nikolaj wilde er niet meer over praten. Ze was zoals ze was en het was bepaald niet plezierig. Ze praatte er vaak met Paul over en zijn nuchtere houding verschafte haar enige troost.

Nikolaj nam Matthew wanneer hij maar kon in de weekends mee uit vissen of naar het park om te ballen. Hij had zijn handen vol aan zijn werk, maar hij maakte altijd tijd vrij voor de jongen en dat gaf Zoya weer de gelegenheid voor een paar rustige momenten met Paul Kelly. Ze gingen rustig door met hun verhouding en zelfs Nikolaj wist er niets van en dat was een bewijs van de discretie die Zoya en Paul in acht namen.

Eind augustus werd Sasja's baby geboren, een klein meisje met felrood haar. Zoya ging naar Florida om haar op te zoeken en keek vol bewondering naar haar. Ze was zo klein en lief en haar moeder had absoluut geen interesse in haar. Praktisch direct na de geboorte racete Sasja weer overal in haar dure auto's rond terwijl ze zich weer met of zonder Freddy, die precies even erg was, aan allerlei excessen te buiten ging. Zoya wist nooit waar ze was en de baby werd tot Zoya's grote afkeuring altijd aan haar kinderjuffrouw overgelaten. Ze probeerde met Sasja over haar levensstijl te praten gedurende hun zeldzame gesprekken per telefoon, maar Sasja wilde er natuurlijk niets over horen. En Nikolaj hoorde ook niets meer van haar. Ze hoorde nauwelijks meer bij hun leven. Zoya vond het vooral verdrietig dat ze Marina, Sasja's baby, zo weinig zag.

Toen de telefoon op kerstavond ging, hoopte Zoya dat het Sasja was. Nikolaj dineerde thuis en Matthew was net naar bed, nadat ze de boom hadden opgetuigd. Hij was zeven jaar en geloofde nog in de kerstman, hoewel Zoya vermoedde dat het zijn laatste jaar zou zijn. Hij was nog steeds het grote lichtpunt in haar leven en ze glimlachte gelukkig terwijl ze de hoorn oppakte.

'Hallo?' Het was de politie van Florida. Haar hart stond stil en ze vreesde meteen het ergste. Ze vertelden haar dat Sasja en Freddy op weg naar huis van een feest komend bij een ongeluk betrokken waren geraakt en terwijl ze haar adem inhield, kwamen haar ergste vermoedens uit. Ze legde de telefoon neer, staarde naar Nikolaj en kon het hem niet vertellen. Even later beide het kindermeisje van de baby hen op, hysterisch omdat ze alleen was met de baby. Nikolaj sprak met haar en beloofde de volgende ochtend het vliegtuig te nemen en het kind op te komen halen. Het kindermeisje legde hem alles uit terwijl hij zijn moeder vol afschuw aankeek. Ze gaf zichzelf de schuld toen ze die nacht in bed lag te huilen, ze had alles verkeerd gedaan en nu was het te laat. Ze was tekort geschoten en nu was ze dood. '... ze was zo lief toen ze nog klein was...' snikte Zoya. Maar Nikolaj had andere herinneringen aan Sasja. Hij herinnerde zich alleen hoe verwend ze was geweest, hoe egoïstisch en hoe onaardig tegen hun moeder. Maar Zoya vond dat niet eerlijk. Ze was pas eenentwintig en nu was ze weg, net een voorbijflitsende heldere vallende ster op een donkere zomeravond. Het ene moment fel levend en dan voorgoed verdwenen.

Nikolaj vloog de volgende dag naar Florida en nam zijn zusters lijk en haar kleine baby mee. Het was een mistroostige kerst voor Zoya toen ze de pakjes met Matthew openmaakte en tegen haar tranen vocht. Haar handen trilden en ze vroeg zich af of ze het had kunnen voorkomen, of ze tekort was geschoten ten opzichte van haar dochter. Misschien als ze nooit had gewerkt, als de dingen gemakkelijker waren geweest, als Clayton niet was overleden... of Simon... of misschien... de kwellingen waren haar vijanden terwijl ze zich op Matthew probeerde te concentreren die niet scheen te begrijpen wat er met zijn grote zuster was gebeurd. Hij was veel te rustig en dat beangstigde Zoya. Maar ze merkte dat hij het maar al te goed begreep toen hij haar met zijn grote bruine ogen aankeek en rustig informeerde: 'Was ze weer dronken, mam?'

Ze was geschokt door zijn woorden. Maar hij had gelijk. Dat was het geval geweest. En Zoya ontkende het niet toen ze Sasja's baby in haar armen hield. Later die avond zat Zoya op haar neer te kijken terwijl ze haar oogjes opende en slaperig geeuwde. Ze was vier maanden oud en ze had alleen nog maar Zoya en Matthew en Nikolaj, haar ooms.

'Ik ben hier te oud voor,' zuchtte Zoya die avond toen Paul belde, zoals hij altijd deed.

'Nee, dat ben je niet. Ze heeft het beter bij jou dan bij hen. Ze heeft geluk gehad.' En hij was een gelukkig man om zijn leven met haar te mogen delen. De zegeningen van Zoya's leven raakten iedereen om haar heen... behalve Sasja en ze maakte zichzelf die nacht weer verwijten, ze wist dat ze absoluut tekort was geschoten. Maar had ze het anders kunnen doen? Ze wist, pijnlijk zeker, dat ze er nooit een antwoord op zou vinden. Ze kon het alleen maar goedmaken door Marina lief te hebben als haar eigen baby. Ze zette het wiegje van de baby naast haar eigen bed en zat uren naar de slapende baby naast zich te kijken, de gesloten oogjes, de warme huid, het zijdeachtige rode haar, net als Zoya's eigen haar en ze beloofde haar veiligheid te geven en haar best voor haar te doen. En toen, met een snik dacht ze aan de avond dat Sasja en Nikolaj bijna in het vuur waren omgekomen... kleine Sasja had op de stoep gelegen, de mensen van de brandweer hadden in die dikke rook voor haar leven gevochten en toen had ze zich bewogen en Zoya had haar snikkend tegen zich aan geklemd, net als nu, in haar herinnering... hoe hadden de dingen zo verkeerd kunnen gaan? Uiteindelijk, ondanks alles, had ze haar op eenentwintigjarige leeftijd toch verloren.

De begrafenis was twee dagen later, en werd door een paar schoolvriendinnen bijgewoond en de mensen die ze in haar jeugd in New York had gekend. Hun gezichten getuigden van de schrik toen Zoya aan de arm van Nikolaj de kerk uitkwam, Matthew hield haar hand vast en Zoya zag Paul plechtig in de achterste rij staan, zijn witte haar stak af in de menigte, zijn ogen zeiden alles wat hij voor haar voelde. Ze keek hem eventjes aan en liep toen door, haar zoons elk aan een zijde en kleine Marina wachtte thuis op haar in het bedje dat naast Zoya's bed stond, met het hele leven nog voor zich.

49

1947 was het jaar van de New Look van Dior en Zoya nam Matthew en Marina met zich mee naar Parijs toen ze daar naar toe ging om de nieuwe collectie te bestellen. Matthew was toen bijna acht jaar oud en Marina was nog een baby. Maar ze nam hem mee naar de Eiffeltoren, liep met hem langs de Seine en naar de Tuilerieën waar ze zo lang geleden met Eugenia was geweest.

'Vertel me nog eens over je grootmoeder.' Ze glimlachte toen ze het hem allemaal weer vertelde, over de trojka's in Rusland toen ze een kind was en de spelletjes die ze hadden gespeeld, de mensen die ze hadden gekend. Het was een manier om haar geschiedenis met hem te delen en in feite was het ook zijn verleden. Daarna ging ze naar Zuid-Frankrijk en het volgende jaar, weer met beide kinderen, naar Rome. Ze nam Marina overal mee naar toe alsof ze iets probeerde te vergoelijken van het feit dat ze haar eigen moeder was verloren.

Marina was net haar eigen kind en ze leek zo precies op Zoya zoals ze daar gelukkig op het schip rondwaggelde op weg naar huis, dat de mensen niet anders veronderstelden dan dat ze Zoya's eigen kind was. Met negenenveertig jaar had ze nog steeds een jeugdige houding en niemand vond het vreemd dat ze nog zulke jonge kinderen om zich heen had.

'Het houdt me jong, denk ik,' zei ze meer dan eens tegen Paul, en hij was het met haar eens. Ze zag er steeds liever uit. Nikolaj leidde tegen die tijd de fabriek en tegen het voorjaar van 1951 had hij de spinnerijen goed aan het draaien. Hij was bijna dertig en toen Zoya terugkwam uit Europa met de kleintjes, kwam hij hen van boord afhalen om alles over hun reis te horen. Matthew was elf jaar en Marina viereneenhalf. Ze had glanzende rode haren en grote groene ogen. Ze gierde van het lachen als Nikolaj haar kietelde en hij bracht Matthew zelf naar bed. Daarna kwam hij terug naar de zitkamer en vertelde Zoya over zijn plannen. 'Tja mamma...' hij aarzelde en glimlachte tegen haar en ze voelde dat er iets belangrijks stond te gebeuren.

'Ja Nikolaj? Moet ik een ernstig gezicht trekken of probeer je me alleen maar bang te maken?' Ze had het al een tijdje verwacht. Hij ging al enige tijd met een aardig meisje uit een van de zuidelijke staten om. Hij had haar ontmoet toen hij in South Carolina was om een van de spinnerijen te controleren. Ze was erg mooi en een beetje verwend. Maar Zoya zei daar nooit iets over. Hij was een volwassen man en vrij om zijn eigen beslissingen in het leven te nemen. Ze respecteerde zijn mening, zei ze tegen Paul. Hij was een verstandige jongeman met een goed hart en een geest die dagelijks gescherpt werd door het zakenleven dat Simon hem had achtergelaten.

'Zou je erg verbaasd zijn als ik je vertelde dat ik in het najaar ging trouwen?' Zijn ogen keken haar onzeker aan en ze lachte.

'Moet ik verbaasd zijn, lieverd?'

'Elisabeth en ik gaan trouwen,' kondigde hij trots aan.

'Ik ben heel blij voor je, lieverd.' Ze keek hem aan en glimlachte. Hij was een goede man en zijn beide vaders zouden trots op hem geweest zijn. 'Ik hoop dat ze je gelukkig maakt, lieverd.'

'Dat doet ze al.' Meer kon Zoya niet wensen en ze bood de volgende keer dat ze hen sprak aan om te helpen naar een trouwjurk te kijken. Ze dacht aan Sofia's ondervraging voor zij en Simon jaren geleden getrouwd waren. Simons ouders waren al lang gestorven en zijn ooms ook. Ze was hun nooit erg na geweest, maar ze had erop toegezien dat Matthew hen regelmatig bezocht voor ze gestorven waren en daar waren ze dankbaar voor geweest.

Ze dacht daaraan toen ze zichzelf beheerste op het moment dat Elisabeth de zaak binnenzeilde en onbeleefd tegen iedereen was. De trouwjurk was het minste. Ze scheen ook van Zoya te verwachten dat ze haar van een complete uitzet voorzag en een flat voor hen kocht. Zoya voelde een koude rilling over haar rug lopen toen ze daarna op hun huwelijk aanwezig was en toekeek hoe Matthew de ring voorzichtig op een kussen balanceerde en Marina een mandje met rozenblaadjes heen en weer slingerde. Het kleine meisje zwaaide naar haar grootmoeder in de eerste rij en Zoya glimlachte trots naar hen.

Maar Nikolaj hield het moedig vol, vervulde iedere wens, iedere eis, gaf toe aan al haar grillen, tot hij er niet meer tegen kon. Bijna vier jaar nadat Zoya had gekeken hoe Marina rozenblaadjes naar hen gooide, stuurde Nikolaj Elisabeth naar haar ouders terug. Marina was toen negen en Zoya bracht haar iedere dag naar balletles. Het was de hartstocht van haar leven geweest sinds ze vijf jaar was. En dit keer was Zoya vastbesloten om alles voor het kind te doen wat ze kon, omdat ze nog steeds het gevoel had dat ze tekort was geschoten ten opzichte van Sasja. Ze ging iedere dag om drie uur weg uit de zaak, haalde Marina op bij Miss Nightingale en bracht haar naar balletles waar ze dezelfde tours jetés en dezelfde pliés deed, dezelfde oefeningen die Zoya zelf een leven geleden in St. Petersburg bij madame Nastova had gedaan.

Het was gek hoe de dingen zich herhaalden. Ze vertelde haar over de Maryinski-school, de verrukkingen en de vreugdes en hoe veeleisend madame Nastova was geweest. En toen zij en Nikolaj naar de uitvoering gingen, zat ze stilletjes te huilen. Nikolaj keek even naar haar en raakte haar hand aan terwijl Zoya door haar tranen heen glimlachte en naar Marina keek.

'Ze is zo lief en onschuldig.' Het leven begon net voor haar. En ze werkte zo hard aan alles wat ze deed, ze was zo'n goed en ernstig kind. Matthew was net een broer voor haar, ook al scheelden ze zeven jaar. Het leek wel een beetje op haarzelf en Nikolaj. Het was vreemd hoe alles zich herhaalde, generatie na generatie, haar eigen hartstocht voor ballet herboren in Marina.

Paul gaf de ontluikende ballerina die avond een boeketje en nadat Marina naar bed was gegaan, opgewonden kletsend over de uitvoering, stelde hij de vraag waar Zoya al jaren bang voor was. Zijn vrouw was een paar maanden geleden eindelijk aan levercirrose overleden en hij keek Zoya rustig in de stilte van de bibliotheek aan nadat Nikolaj terug was gegaan naar zijn eigen huis.

'Zoya... na twaalf jaar kan ik het je vragen. Wil je met me trouwen?' Hij pakte haar hand en ze keek hem in zijn ogen met de glimlach die uit de liefde was geboren die ze deelden, maar die nooit tot volle bloei was gekomen. Ze waren twaalf jaar bij elkaar geweest en ze hield heel veel van hem en waardeerde zijn vriendschap, maar dat soort dingen lagen nu achter haar. Ze had nooit meer willen trouwen na Simon. Ze was gelukkig toe te kijken hoe Matthew opgroeide en Marina danste. Ze was nog steeds druk bezig in de zaak met bijna dezelfde energie die ze vroeger had gehad. Op haar zesenvijftigste deed ze het nauwelijks kalmer aan. Maar een huwelijk was niet waar ze op dit moment op zat te wachten en ze legde voorzichtig haar vingers op zijn lippen en schudde haar hoofd.

'Paul, lieverd, dat kan ik niet.'

Hij keek gekwetst terwijl hij naar haar luisterde en ze zocht naar woorden om het uit te leggen.

'Dat ligt nu achter me. Ik ben te oud om met wie dan ook te trouwen.'

'Zeg dat niet, Zoya, kijk toch eens naar jezelf! Je bent niets veranderd sinds ik je voor het eerst zag.' Ze was nog steeds heel mooi. 'Jawel, dat ben ik wel,' glimlachte ze vriendelijk. 'Van binnen. Ik wil rustig oud worden, ik wil Matthew op weg helpen en Marina mag worden wat ze wil. Ik wil dat ze de luxe kan hebben om dat te gaan doen wat ze wil doen, te worden, wat ze wil worden... en dat wil ik zelf ook.'

Hij was er bang voor geweest, al voor hij het haar had gevraagd. Hij had haar al jaren geleden willen trouwen, maar toen kon het niet. En nu hij vrij was, was het moment voor haar voorbij. Hij vroeg zich af of de zaken anders hadden gelegen als Allison eerder was overleden. Zijn weekenden met Zoya werden steeds schaarser, ze gingen nog regelmatig naar zijn huis in Connecticut, maar de laatste jaren waren de weekenden minder belangrijk voor haar geworden. Het was de vriendschap waar ze prijs op stelde en van een huwelijk zou ze meer gehad willen hebben. Ze zou hartstocht gewild hebben. De kinderen waren nu haar enige hartstocht. De kinderen en de zaak. Altijd, ter herinnering aan Simon.

'Ik kan niemands vrouw meer worden. Dat weet ik nu. Ik heb alles wat ik had, lang geleden aan Clayton en toen aan Simon gegeven. Nu ben ik alleen nog over. De kinderen, mijn werk en jij, als we er allebei tijd voor hebben. Maar ik zou je niet genoeg van mezelf kunnen geven om een huwelijk te realiseren. Dat zou niet eerlijk tegenover jou zijn. Ik wil tijd voor mezelf, Paul, ook al klinkt dat nog zo akelig. Misschien is het nu mijn beurt om egoïstisch te worden. Ik wil gaan reizen als de kinderen oud genoeg zijn, weer vrij zijn. Misschien ga ik op een dag terug naar Rusland... nog een keer naar St. Petersburg... of Livadia...' Ze wist dat het pijnlijk zou zijn voor haar, maar het was de afgelopen jaren een droom van haar geweest en ieder jaar leken de kansen beter. Alles wat ze nodig zou hebben was tijd en de moed om terug te gaan. Maar ze wist dat ze dat alles niet met hem zou kunnen doen, hij had zijn eigen leven, zijn werk, zijn tuinieren en zijn vrienden. Zijn leven was de afgelopen jaren aanmerkelijk rustiger geworden. 'Ik denk dat ik eindelijk volwassen ben geworden.' Het leek plotseling alsof hij met zesenzestig veel ouder was, maar dat zei Zoya niet. 'Ik had het zo lang zo druk met overleven. Ik heb eindelijk ontdekt dat er nog meer is dan dat. Misschien als ik dat eerder had geweten... misschien dat de dingen dan ook voor Sasja anders waren geweest.' Ze gaf zichzelf nog steeds de schuld van de dood van haar dochter en het was moeilijk om terug te kijken en te zien wat ze anders had moeten doen. Het deed er ook niet meer toe. Het was voor Sasja al veel te laat, maar voor Matthew nog niet, of voor Marina of voor haarzelf. Ze moest nog een beetje leven en ze had gekozen om dat op haar eigen manier te doen, hoeveel ze ook van Paul Kelly hield.

'Betekent dat, dat het tussen ons voorbij is?' Hij keek haar met verdrietige, vreugdeloze ogen aan terwijl ze zich voorzichtig naar voren boog en hem op zijn lippen kuste en hij voelde hetzelfde vuur dat hij altijd voor haar had gevoeld, al vanaf de eerste dag dat ze elkaar hadden ontmoet.

'Niet als je dat niet wilt. Als je me kunt accepteren zoals ik ben, zal ik hier nog lange tijd zijn om van je te houden.' Net zoals ze er was geweest gedurende de jaren dat hij getrouwd was geweest.

Hij lachte zacht. 'Dat soort pech heb ik nu altijd! De wereld is net volwassen geworden, mensen doen alle dingen die de wereld twintig jaar geleden diep geschokt hadden, ze slapen openlijk met elkaar, leven in zonde en wat gebeurt er? Ik bied je twaalf jaar te laat een fatsoenlijk huwelijk aan.' Ze moesten allebei lachen terwijl ze gezellig in haar bibliotheek zaten. 'Zoya, je bent te jong voor me.'

'Dank je, Paul.' Ze kusten elkaar weer en even later ging hij naar huis. Ze had beloofd het weekend met hem naar Connecticut te gaan en hij was een beetje tevredengesteld toen hij wegging. Zoya liep op haar tenen naar de kamer van Marina om te kijken of ze sliep en ze glimlachte weer. Op een dag zou de wereld aan haar voeten liggen. De tranen schoten Zoya in de ogen toen ze zich voorzichtig bukte om haar wang te kussen en midden in een gelukkige droom, draaide Marina zich om onder de liefkozende hand van haar grootmoeder.

'Dans kleintje... kleine ballerina... dans maar...'

50

De jaren van de Kennedy's waren opwindende jaren voor Zoya in de zaak. De jonge echtgenote van de senator zette opwindende trends die iedereen volgde. En Zoya was een fervent bewonderaarster van haar. Ze werd zelfs een keer tot grote vreugde van haar oudste zoon op het Witte Huis voor een diner uitgenodigd. Zoya was nog altijd mooi en stijlvol, zoals ze altijd was geweest. Op eenenzestigjarige leeftijd werd Zoya door iedereen herkend, als ze trots door de zaak liep, een hoedje recht zette, haar wenkbrauwen fronste over iets wat haar niet beviel of de bloemen met vaardige hand veranderde. Axelle was er niet meer en haar winkel was alleen nog maar een herinnering, maar Zoya had haar lessen goed onthouden.

Marina zat tegen die tijd op Juilliard en danste van tijd tot tijd professioneel en als Zoya haar zag voelde ze haar hart weer opspringen en in gedachten danste ze dan weer voor Diaghilev. Maar dat was nu meer dan veertig jaar geleden. Matthew studeerde in juni 1961 af op Harvard en Zoya zat met Nikolaj in de eerste rij en applaudisseerde voor hem. Hij was een flinke jongeman en ze was trots op hem. Hij zou naar de business-school gaan en dan bij haar in de zaak komen werken. Nikolaj wilde dat hij bij hem zou komen, maar Matthew was meer geïnteresseerd in de detailhandel, zei hij. Zoya had beloofd de zaak open te houden tot hij er klaar voor was en beide jongens lachten.

'Jij zou je deuren nog niet sluiten als de zaak tot op de grond toe was afgebrand,' plaagde Matthew haar en ze lachte. Ze kende haar jongens goed en hield heel veel van hen. Tijdens de vlucht terug naar New York praatte ze met Nikolaj over koetjes en kalfjes, maar ten slotte draaide ze zich naar hem toe. Het was duidelijk dat hem iets dwars zat en ze besloot hem te vragen wat het was.

'Goed, wat is er aan de hand, Nikolaj? Ik kan er niet langer tegen.' Haar ogen dansten en hij lachte nerveus.

'Je kent me te goed.' Hij trok zijn das recht en schraapte zijn keel. 'Dat zou ook tijd worden, na al die jaren.' Hij was nu negenendertig.

'Wat houd je voor me verborgen?' en plotseling dacht ze aan haar broer die haar zo'n duizend jaar geleden een keer had meegenomen voor een ritje en hoe ze hem met zijn danseresje had geplaagd. Ze wist meteen, zonder dat hij het haar vertelde, dat het ongemak van haar zoon door een vrouw werd veroorzaakt.

'Ik ga weer trouwen.'

'Moet ik applaudisseren of huilen?' lachte ze. 'Zal ik deze aardiger vinden dan de vorige?'

Hij keek haar kalm aan, een aantrekkelijke man met haar eigen doordringende ogen. 'Ze is advocate. Ze gaat voor Paul Kelly werken. Ze woont in Washington en ze heeft voor de regering van Kennedy gewerkt. Ze is gezellig en intelligent en ze kookt vreselijk,' hij lachte, 'en ik ben gek op haar. Trouwens,' hij keek weer verlegen, 'ik hoopte dat je vanavond met ons uit eten zou gaan als je niet te moe bent.' Ze hadden meer dan een jaar op en neer gependeld tussen New York en Washington D.C.

Zoya keek hem ernstig aan en hoopte dat hij dit keer een verstandiger keus had gedaan. 'Ik was van plan om nog wat op de zaak te gaan werken, maar... ik kan me laten overtuigen om dat niet te doen.' Ze lachten beiden toen hij haar bij haar huis afzette op weg naar zijn eigen huis. Julie zat al op hem te wachten en hij vertelde haar dat hij zijn moeder voor het diner had uitgenodigd. Ze staarde hem geschrokken aan.

'O nee! Wat moet ik doen als ze een hekel aan me heeft? Kijk eens naar die jurk! Ik heb niets fatsoenlijks meegebracht uit Washington.'

'Je ziet er geweldig uit. Dat kan haar niets schelen.'

'Natuurlijk wel.' Julie had foto's van Zoya gezien en ze zag er altijd uit om door een ringetje te halen en was altijd volgens de laatste mode gekleed.

Zoya bestudeerde haar die avond zorgvuldig toen ze in La Côte Basque gingen eten. Het was vlakbij de zaak en het was haar lievelingsrestaurant. Julie was precies wat Nikolaj had gezegd: gezellig, intelligent, opgewonden over haar leven, vastberaden over haar werk, maar niet ten koste van alles. Ze was tien jaar jonger dan Nikolaj en Zoya was ervan overtuigd dat ze een goede vrouw voor hem zou zijn. Ze was er zo van overtuigd dat ze een belangrijke beslissing nam nadat ze bij hen was weggegaan. Ze zou hun het keizerlijke ei als huwelijkscadeau geven. Het werd tijd om het aan haar kinderen te geven. Ze liep na het diner rustig terug naar de zaak en verschafte zichzelf toegang tot de stille gangen. De nachtportier was niet verbaasd toen hij licht onder de deur van haar kantoor door zag schijnen. Ze kwam vaak 's avonds laat nog iets nakijken of nog werk ophalen. En toen ze weer naar huis ging, bedacht ze bij zichzelf hoe prettig het zou zijn als Matthew op een dag bij haar zou werken. Hij was de zon in haar leven gebleven, het kind waarvan ze had gedacht dat ze er te oud voor zou zijn. Simon had gelijk gehad. Hij had haar jong gehouden. Ze liep kwiek naar huis, goed ter been voor haar tweeënzestig jaar, naar Marina die vol verlangen op haar geliefde grootmoeder zat te wachten.

Het was middernacht toen ze thuiskwam en ze hoorde haar kleindochter vanuit haar slaapkamer roepen. 'Grootmoeder, bent u dat?'

'Dat wil ik wel hopen.' Ze liep haar kamer in, nam de hoed af die ze tijdens het etentje met Nikolaj en Julie had gedragen en glimlachte tegen het kind dat zo op haar leek. Haar rode haar was net zo lang als dat van Zoya nog altijd was, hoewel dat van haar nu wit was en Marina's haren golfden over haar nachtjapon. 'Raad eens! Ze hebben me gevraagd in het Lincoln Center te dansen!'

'Nou, dat is geweldig! Vertel eens hoe dat ging.' Ze ging op de rand van het bed zitten en luisterde naar haar gelukkige kleindochter. Ze leefde voor haar dansen, maar het bleek nu ook dat het niet alleen de trots van haar grootmoeder was, het kind had ook veel talent.

'Goed, vertel me nu wanneer.' Ze had de namen van de hele bezetting afgeraffeld, van de choreograaf en de directeur, hun levensgeschiedenissen vermeld en over de muziek verteld. Het wanneer was voor haar niet zo belangrijk.

'Over zes weken! Kun je je dat voorstellen? Ik zal nooit op tijd klaar zijn.'

'Jawel, dat ben je wel.' Haar schoolwerk had er de afgelopen jaren wel een beetje onder geleden, maar Marina vond dat niet zo erg en Zoya vroeg zich meermaals af of de Muzen het dit keer zouden winnen, of Marina op een dag een groot danseres zou worden. Ze had haar allang verteld over haar eigen dansen bij het Russisch Ballet in Parijs in haar jeugd en ook de keer met Nijinski en veel later vertelde ze haar ook over Fitzhugh's Dance Hall. Marina vond het geweldig als ze dat vertelde, het maakte haar respectabele grootmoeder veel exotischer.

En zes weken later verliep de uitvoering schitterend. Er werd voor de eerste keer in de recensies over haar geschreven. Op vijftienjarige leeftijd was Marina op weg een echte ballerina te worden.

51

Nikolajs eerste kind was een meisje en werd in 1963 geboren, in hetzelfde jaar dat John Kennedy werd doodgeschoten en dat Matthew bij 'Gravin Zoya' kwam werken. Zoya was diep gevleid toen Nikolaj en Julie hun dochtertje Zoe noemden, dat was de Amerikaanse vorm van haar eigen naam en eerlijk gezegd vond ze het leuker klinken. Marina danste tegen die tijd dagelijks. Ze was nu zeventien. Ze had Zoya's Russische naam aangenomen en was bekend als Marina Ossoepov. Ze werkte hard en reisde het hele land af. Nikolaj vond dat ze gedwongen moest worden naar de universiteit te gaan toen ze van school af kwam, maar Zoya was het niet met hem eens.

'Niet iedereen moet dat doen, Nikolaj. Ze heeft al een leven. Doe niet zo tuttig, nu je vader bent geworden.' Zoya stond altijd open voor nieuwe ideeën, altijd positief tegenover het leven en werd nooit conventioneel. Paul hield heel veel van haar. Hij was een paar jaar tevoren met pensioen gegaan en woonde nu in Connecticut. Als ze kon reed ze naar hem toe en hij beklaagde zich er altijd over dat ze het te druk had. De zaak leek een nieuw leven te beginnen. Ze had Cardin, St.Laurent, Courrèges erin gebracht en Matthew ging met haar mee als ze naar Parijs ging. Hij zat achter iedere mannequin aan die hij zag en genoot van hun verblijf in het Ritz-hotel. Op vierentwintigjarige leeftijd zat hij vol streken, hij leek wat dat betreft wel op zijn moeder. En in plaats van het kalmer aan te doen, zoals Zoya had beloofd als hij erbij zou zijn, leek ze alleen maar harder te werken. 'Je moeder is verbazingwekkend,' zei Julie tegen Nikolaj en in tegenstelling tot de meeste schoondochters, meende ze het. De twee vrouwen lunchten van tijd tot tijd samen en tegen de tijd dat kleine Zoe vijf jaar was, had Zoya haar al haar eerste tutu en haar eerste balletschoentjes gegeven. Marina was tegen die tijd tweeëntwintig en een ster van grote allure. Ze danste over de hele wereld en iedereen schreef over haar. Ze was overal de lieveling van balletminnaars en het afgelopen jaar had ze zelfs in Rusland gedanst. Ze had Zoya opgewonden over haar bezoek aan Leningrad verteld, het vroegere St. Petersburg, ze had het Winterpaleis gezien en ze was zelfs bij het Maryinski geweest. De tranen hadden Zoya in de ogen gestaan toen ze naar haar luisterde. Het was alsof er een droom was uitgekomen... al die plaatsen die ze meer dan vijftig jaar geleden had verlaten en waar nog steeds een stukje van haar lag. En nu was Marina daar geweest. Ze dacht er nog steeds over om zelf naar Rusland te gaan, maar ze zei dat ze dat bewaarde voor als ze oud was.

'En wanneer zal dat zijn, mamma?' plaagde Nikolaj haar op haar zeventigste. 'Ik word sneller oud dan jij. Ik ben bijna vijftig. Het probleem is dat jij er niet naar uitziet en ik wel.'

'Doe niet zo gek, Nikolaj, ik zie er stokoud uit.' Maar het verbazingwekkende was, dat dit niet het geval was. Ze was nog steeds mooi, het rode haar was nu wit, maar altijd netjes gekapt en de keurige mantelpakjes en jurken die ze droeg, lieten nog steeds een schattig figuurtje zien. Ze werd door iedereen met jaloezie bekeken en was een bron van inspiratie voor iedereen die haar kende. De mensen kwamen nog steeds in de zaak en vroegen naar de gravin. Matthew vertelde altijd gekke verhalen over mensen die erop stonden dat ze haar moesten zien.

'Net zoiets als het Louvre,' zei Zoya droogjes, 'alleen wat kleiner.'

'Nou, mam, wees maar niet zo bescheiden. Zonder jou zou de zaak niets zijn.'

Maar dat was niet meer waar. Matthew had een paar verkooptechnieken toegepast die hij op de business-school had geleerd en in zijn eerste vijf jaar waren hun verkopen verdubbeld. Hij had een nieuw parfum op de markt gebracht en dat werd - natuurlijk - Gravin Zoya genoemd. En het jaar daarna en de volgende vijf jaar, verdubbelden de verkoopcijfers weer. Tegen 1974 was gravin Zoya, de vrouw en de zaak, een legende.

Maar met de legende kwamen de vragen die Matthew interesseerden, maar zijn moeder angst aanjoegen. Federated wilde de zaak kopen, evenals sommige andere ketenzaken. Een drankmaatschappij was geïnteresseerd en een maatschappij die ingeblikt eten verkocht, maar die zijn investeringen wilde spreiden. Matthew ging naar het kantoor van Nikolaj om het met hem te bespreken en de twee broers praatten er dagenlang over. Nikolaj was alleen verbaasd dat de aanbiedingen niet eerder waren gekomen.

'Dat is een huldeblijk aan jou,' zei Nikolaj rustig en keek vol genegenheid naar zijn jongere broer. Maar Matthew schudde alleen zijn hoofd en liep snel door de kamer. Hij was een man die altijd in beweging was. Hij pakte een boek op, keek naar dingen op de boekenplank van zijn broer en toen weer naar Nikolaj terwijl hij zijn hoofd schudde.

'Nee, dat is het niet, Nick. Het is een huldeblijk aan haar. Het enige dat ik heb gedaan was dat parfum.'

'Dat is niet helemaal waar, Matthew. Ik heb de cijfers gezien.'

'Dat is niet belangrijk. Maar wat moeten we tegen mamma zeggen? Ik weet wat ze zal denken. Ik ben bijna vijfendertig, ik kan wel een andere baan vinden. Mamma is vijfenzeventig, voor haar is het voorbij.'

'Daar ben ik niet zo zeker van.' Nikolaj peinsde. Van zakelijk oogpunt uit bekeken waren de aanbiedingen te goed om te weigeren -er was er één bij die ze beiden bijzonder aantrekkelijk vonden. Matthew kon nog vijf jaar blijven, als voorzitter en adviseur en ze zouden allen, Zoya ook, een behoorlijke som geld krijgen. Maar ze wisten beiden dat het niet het geld was waar hun moeder in geïnteresseerd was. Het was de zaak, de mensen en de opwinding.

'Ik denk dat ze de waarde hiervan wel zal zien.' Nikolaj hoopte dat tenminste en Matthew lachte en viel op een stoel neer.

'Dan ken jij je moeder niet. Ze krijgt een toeval. We moeten erover nadenken wat ze daarna kan gaan doen. Ik wil niet dat ze hierover gedeprimeerd raakt. Het zou haar dood kunnen zijn op haar leeftijd.'

'Daar moeten we ook aan denken,' voegde Nikolaj er verstandig aan toe. 'Op vijfenzeventigjarige leeftijd kunnen we niet verwachten dat ze er voor altijd zal zijn. En het zit er dik in dat alles verandert als zij er eens niet meer is, zelfs al ben jij er nu. Zij voegt iets extra's toe aan de zaak. Je kunt hem tot leven voelen komen als zij binnenkomt.' Ze ging nog steeds iedere dag naar haar werk, hoewel ze nu precies om vijf uur wegging en door een chauffeur naar huis werd gereden. Nikolaj had daar een paar jaar geleden op gestaan en ze had er op een plezierige manier in toegestemd. Maar ze was er iedere ochtend om negen uur. Altijd.

'We zullen met haar moeten praten,' zei Matthew eindelijk. Maar toen ze dat deden, kreeg ze de toeval die hij had voorspeld. 'Mam, alsjeblieft,' smeekte hij, 'kijk nou eens wat ze ons aanbieden.' Ze keek hem met de ijzige ogen van haar eigen moeder aan.

'Is er iets wat ik niet weet? Zijn we plotseling behoeftig geworden of zijn we alleen maar inhalig?' Ze keek haar zoon scherp aan en Matthew lachte. Ze was onmogelijk, maar hij was dol op haar. Hij had de afgelopen vijf jaar met een vrouw samengewoond en hij was ervan overtuigd dat de reden dat hij van haar hield lag in het feit dat ze van origine Russisch was, rood haar had en een beetje op Zoya leek. 'Ik weet dat het Freudiaans klinkt,' had hij meer dan eens toegegeven. Maar ze was ook adembenemend knap en heel erg sexy. Ook wel min of meer als zijn moeder.

'Wil je er tenminste over denken?' vroeg Nikolaj.

'Ja. Maar verwacht niet dat ik het doe. Ik verkoop de zaak niet aan een hondenvoerproducent alleen maar omdat jullie je vervelen.' Ze wendde zich tot haar jongste zoon. 'Waarom vind je geen nieuw parfum uit?'

'Mam, zo'n aanbieding krijgen we nooit meer.'

'Maar willen we dat dan?' En toen, terwijl ze naar hen keek, begreep ze het en het viel niet te ontkennen dat het haar pijn deed. 'Jullie denken dat ik te oud ben, hè?' Ze keek van Nikolaj naar Matthew en was geroerd door het respect en de liefde die ze zag. 'Dat ben ik ook. Dat valt niet te ontkennen. Maar ik ben nog gezond. Ik had zelf gedacht om met mijn tachtigste met pensioen te gaan,' ze kneep haar ogen halfdicht. Toen lachten ze alle drie en ze stond op en beloofde erover na te denken.

De volgende vier maanden ging de slag verder en kwamen er nieuwe aanbiedingen, zelfs nog betere dan de eerste. Maar het probleem was niet hoeveel, maar of ze het allemaal zouden verkopen. En in het voorjaar van 1975, toen Paul rustig op zijn zesentachtigste in zijn slaap overleed, begon Zoya te begrijpen dat ze niet het eeuwige leven had. Het was niet eerlijk van haar om haar zonen zo tegen te houden en hun het recht te ontzeggen om te doen wat zij voor juist hielden. Ze had haar leven gehad en haar plezier en ze had niet het recht de loop van hun leven te veranderen. Ze had hen eerst uit alle macht tegengehouden, maar op een namiddag capituleerde ze gracieus aan het eind van een bestuursvergadering en iedereen zweeg verbaasd. 'Meen je dat?' Nikolaj staarde haar verbaasd aan. Hij had het al bijna opgegeven en erin berust de zaak aan te houden al was het alleen maar voor zijn moeder.

'Ja, Nicky, ik meen het.' Ze zei het rustig, zo had ze hem in jaren niet meer genoemd. 'Ik geloof dat het tijd is.'

'Weet je het zeker?' Hij werd er plotseling zenuwachtig van dat ze het zomaar zonder meer op wilde geven. Misschien voelde ze zich niet goed, of had ze een sombere bui. Maar toen hij in de scherpe groene ogen keek, wist hij dat dit niet het geval was.

'Ik weet zeker dat jullie dit willen. Ik vind wel wat anders om te gaan doen. Ik ga een beetje reizen.' Ze had Zoe een paar weken geleden beloofd om haar die zomer mee naar Parijs te nemen.

Ze stond langzaam op en keek het hele bestuur aan. 'Dank u, heren. Voor uw wijsheid en uw geduld en alle steun die ik aan u heb gehad.' Ze had de zaak bijna veertig jaar geleden opgezet, voordat sommigen van hen zelfs waren geboren. En nu liep ze langs de tafel en gaf iedereen een hand en toen ze weg was, veegde Matthew zijn ogen af. Het was een buitengewoon ogenblik geweest.

'Ik geloof dat dat het dan is,' Nikolaj keek hem even triest aan toen ze weer alleen waren. 'Hoe lang denk je dat het zal duren voordat de zaak rond is?' Ze waren het er al over eens met wie ze in zee wilden gaan.

'Een paar maanden. Tegen de zomer moet de zaak rond kunnen zijn,' Matthew keek geëmotioneerd en opgewonden.

Nikolaj knikte en keek somber. 'Ze wil Zoe naar Europa meenemen.

Ik was van plan dat af te keuren, maar ik denk dat ik dat gezien de omstandigheden maar niet zal doen.'

'Doe het maar niet. Het zal hun allebei goed doen.'

Nikolaj knikte en ging terug naar zijn kantoor.

52

Het was een heldere zonnige dag toen Zoya voor de laatste keer achter haar bureau zat. Ze had haar spullen de dag tevoren al gepakt en Matthew had een geweldig feest voor haar gegeven. De zaak was tot de nok toe vol geweest met mensen met bekende namen, de grootheden van de society en twee koninklijke bezoekers die het land bezochten. Iedereen had haar gekust en omhelsd en aan haar gedacht. En nu zat ze daar en dacht over de afgelopen achtendertig jaar na, terwijl ze zich klaarmaakte om haar kantoor te verlaten. De chauffeur stond vermoedelijk al buiten te wachten, maar ze had geen haast om weg te gaan terwijl ze bij het raam stond en over Fifth Avenue uitkeek, en het verkeer gadesloeg. Er was zo veel veranderd de afgelopen veertig jaar, zo veel dromen waren vervuld en andere gebroken. Ze dacht eraan hoe Simon haar had geholpen de zaak op te zetten, hoe opgewonden hij was geweest, hoe gelukkig ze samen op hun eerste inkoopreis naar Europa waren geweest. Het leek een heel leven dat nu in een seconde was verdwenen.

'Gravin...?' Een vriendelijke stem sprak vanuit de deuropening en ze keek om en zag haar laatste assistente, een meisje dat jonger was dan haar oudste kleinkind.

'Ja?'

'De auto staat beneden gereed. De chauffeur wilde dat u dat wist, voor het geval u stond te wachten.'

'Dank je.' Ze glimlachte vriendelijk, haar rug recht, haar ogen trots. 'Vertel hem alsjeblieft dat ik zo kom.' Haar woorden en haar houding straalden nog steeds een koninklijke waardigheid uit, meer nog dan haar titel. Niemand die ooit voor haar had gewerkt zou dat ooit vergeten.

De deur ging zachtjes dicht en ze keek voor de laatste keer de kamer door. Ze wist dat ze terug zou komen, om Matthew op te zoeken, maar het zou nooit meer hetzelfde zijn. Het was nu van hen. Ze had het aan hen gegeven en zij hadden gekozen om het te verkopen. Maar ze vermoedde dat Simon het wel met hen eens geweest zou zijn. Hij was een schrandere zakenman geweest en dat was Matthew ook.

Ze keek nog een keer over haar schouder en deed toen de deur dicht, haar rug recht in een nieuw marineblauw mantelpakje van Chanel, haar haren bij elkaar gebonden en keurig in een wrong. En toen ze uit haar kantoor kwam, botste ze bijna tegen Zoe op.

'Grootmoeder! Ik was al bang dat u weg was. Kijk eens! Kijk eens wat ik heb!' Nikolaj had zijn toestemming voor de reis naar Parijs allang gegeven en ze zouden over twee weken vertrekken, maar dit keer niet per schip. Ze zouden vliegen. Er waren geen schepen meer waar ze mee wilde varen en Zoe kon het niet schelen. Ze stond op en neer te springen, twaalf jaar oud en vol opwinding en met een hand vol brochures. Zoya lachte.

'Wat heb je dan?'

Ze keek over haar schouder alsof ze gevolgd werd en fluisterde samenzweerderig: 'Niet aan pappa vertellen. Als we er eenmaal zijn, zal hij het verschil nooit te weten komen.' De brochures die ze aan haar grootmoeder gaf waren niet van Parijs, maar van Rusland. De torenspitsen van het Winterpaleis keken haar onverschrokken aan op de afbeeldingen. Het Katherinapaleis... het Alexander... het Anitsjkov... Zoya keek haar in stille verbazing aan.

'Grootmoeder, laten we naar Rusland gaan!' Ze had het zichzelf al jaren beloofd en misschien was ze er nu, samen met de kleine Zoe, eindelijk rijp voor.

'Ik weet het niet. Je vader wil het misschien niet...' En toen, terwijl ze erover nadacht, glimlachte ze. Ze was meer dan een halve eeuw geleden samen met haar grootmoeder weggegaan en nu kon ze met haar eigen kleinkind teruggaan. 'Weet je,' straalde ze, terwijl ze een arm over de schouders van het kind legde, 'ik heb daar eigenlijk best zin in.' Ze stapte de lift in, keek naar de brochures en dacht in sneltreinvaart over hun plannen na.

Toen ze de begane grond bereikten keek ze op, verrast om al haar werknemers te zien die daar stonden te wachten, sommigen huilden openlijk. Ze schudde handen, glimlachte, kuste er een paar en toen was het plotseling voorbij. Ze stond met het kind op Fifth Avenue en ze wuifde de chauffeur weg. Ze wilde nergens naar toe rijden. Ze gingen een eind lopen terwijl Zoe enthousiast doorratelde over de reis.

'En dan... kunnen we naar Moskou...!' Haar ogen dansten net als die van Zoya. 'Nee. Moskou is altijd heel saai geweest. St. Petersburg. .. en misschien... weet je... toen ik nog klein was, gingen we 's zomers altijd naar het paleis in Livadia... aan de Krim...' Ze liepen hand in hand over straat terwijl de limousine van Nikolaj er langzaam aan kwam rijden. Hij kon de gedachte niet verdragen dat ze de zaak alleen zou verlaten en hij was gekomen om haar naar huis te brengen en toen zag hij hen plotseling... de rechte rug in het Chanel mantelpakje en zijn eigen dochter, haar donkere haren dansten terwijl ze geanimeerd over iets praatte. De oude en de nieuwe. Het verleden en de toekomst gingen hand in hand naar huis. Hij besloot hen alleen te laten terwijl hij langzaam de zaak inliep om naar Matthew te gaan.

'Denkt u dat we er zullen komen, grootmoeder...? In Livadia, bedoel ik...' Haar ogen stonden vol liefde toen ze naar haar opkeek en Zoya glimlachte.

'We zullen het in ieder geval proberen, hè lieverd?'

Table of Contents

- Inhoud
- Deel een
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- Deel twee
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- Deel drie
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52